Trong khi chính quyền Trump gắn kết Kitô giáo với nền văn minh phương Tây và tầm nhìn “Nước Mỹ trên hết” (America First), thì Vatican dưới thời Đức Giáo Hoàng Leo XIV lại phản kháng, bảo vệ một Giáo hội toàn cầu để không biến thành công cụ cho tham vọng đế quốc.
Massimo Faggioli, trong mục Global Catholic của hãng tin UCA News, ngày 15 tháng 10 năm 2026, cho hay: Sự kiện mới nhất trong quan hệ giữa Vatican và Hoa Kỳ bắt nguồn từ ý định được công bố của Bộ trưởng Quốc phòng (hay còn gọi là “Bộ trưởng Chiến tranh”, theo cách ông ấy muốn được gọi) Pete Hegseth, về việc phát trực tiếp (livestream) vụ hành quyết Nidal Hasan – tay súng đã sát hại 13 người tại căn cứ quân sự Fort Hood vào năm 2009.
Quốc vụ khanh Tòa Thánh, Đức Hồng Y Pietro Parolin, cùng Đức Giáo Hoàng Leo XIV đã đưa ra phản hồi dứt khoát, phản đối nỗ lực biến công dân thành những kẻ hiếu kỳ xem cảnh hành quyết, đồng thời biến công lý thành hành vi trả thù.
Một khía cạnh dường như bị bỏ sót trong các bản tin gần đây chính là khoảng cách ngày càng lớn giữa thế giới quan của Vatican và chính quyền Trump. Khoảng cách này trở nên rõ rệt hơn trong tháng qua, sau bài phát biểu của Đức Giáo Hoàng Leo tại Metz (ngày 28 tháng 9) – một bài phát biểu đáng chú ý về châu Âu và dành cho châu Âu.
Một trong những tài liệu quan trọng nhất để hiểu rõ những thay đổi trong cách nhìn nhận thế giới của Hoa Kỳ – và để thấy rằng tư duy này sẽ không biến mất ngay cả khi chủ nghĩa Trump (Trumpism) kết thúc – chính là bài phát biểu của Ngoại trưởng Hoa Kỳ Marco Rubio tại Athens vào ngày 7 tháng 10.
Được trình bày trên nền khung cảnh đền Parthenon, bài phát biểu đã được chuẩn bị kỹ lưỡng của Rubio – một người Công Giáo – đã phác thảo nên diễn ngôn văn minh của phe cánh hữu theo chủ nghĩa dân tộc mới tại Mỹ. Cách nhìn nhận lịch sử thế giới này rất đặc thù và xứng đáng được phân tích sâu hơn. Điều đáng lưu tâm ở đây là nỗ lực sáp nhập Kitô giáo vào phương Tây – bao gồm thế giới phương Tây, tư duy, nền văn minh và trí tưởng tượng đạo đức phương Tây – dưới khuôn khổ của kế hoạch “Nước Mỹ trên hết”.
Bản đồ thế giới độc đáo của Rubio
Đối với Rubio, chính văn hóa Hy Lạp đã khởi đầu cho sự phân định thế giới: “Nó mở đường để tin mừng của Chúa Giêsu Kitô tìm thấy mảnh đất màu mỡ tại châu Âu, từ đó phát triển thành đế chế của thế giới Kitô giáo. Đây chính là nền tảng cho sự phong phú của thần học Kitô giáo – từ Augustine, Aquinas cho đến toàn bộ truyền thống luật tự nhiên. Nó khai sinh ra một nền văn minh không chỉ được định hình bởi một văn hóa chung, mà còn bởi một nhân học chung – một quan niệm thống nhất về con người và vị thế của họ trong vũ trụ. Những thế hệ kế thừa không chỉ chia sẻ ý niệm về một trật tự tự nhiên, mà còn có cách hiểu đặc thù về đức hạnh; về định mệnh và số phận; về chân, thiện, mỹ; về một bộ quy tắc định hướng cách con người nên sống; cũng như về những tiêu chuẩn và lý tưởng khách quan để hướng tới.”
Ấn tượng hơn nữa là mối liên hệ trực tiếp mà ông vạch ra giữa Athens và cuộc Cách mạng Mỹ.
Hy Lạp đã truyền lại những phẩm chất “định hình nên trí tưởng tượng đạo đức của phương Tây. Từ những vị tử đạo Kitô giáo kiên quyết không chối bỏ đức tin, cho đến những người yêu nước sẵn sàng hy sinh mạng sống vì tổ quốc; từ Thánh Thomas More đến trận chiến tại Alamo, và xuyên suốt đến những lời kết bất hủ trong Tuyên ngôn Độc lập của Hoa Kỳ: ‘Chúng tôi cùng cam kết với nhau bằng chính mạng sống, tài sản và danh dự thánh thiêng của mình.’ Chính từ người Hy Lạp mà phương Tây thừa hưởng ý thức về nghĩa vụ – một lòng trung thành kiên định đối với các nguyên tắc, lý tưởng và quốc gia của mình.”
Theo Rubio, tồn tại một mối liên kết không thể tách rời giữa Kitô giáo và văn minh phương Tây: “Một nền văn minh mà ngày nay chúng ta phải đấu tranh để bảo vệ, với cùng niềm nhiệt huyết như cha ông ta thuở trước. Những người xây dựng đền Parthenon đã được tiếp nối bởi các kiến trúc sư của thế giới Kitô giáo châu Âu – những người đã dựng nên các thánh đường tại Milan, Cologne và Florence. Khát vọng hoàn thiện hình thể con người, vốn từng thôi thúc các nhà điêu khắc Hy Lạp cổ đại, đã tìm thấy biểu hiện mới qua bàn tay của Michelangelo. Hành trình tìm kiếm cấu trúc vũ trụ của các triết gia Hy Lạp đã được kế thừa bởi Copernicus, rồi đến Galileo, Kepler và sau đó là Newton.” Rubio phác họa một bản đồ thế giới đầy tính cá biệt, kết nối Athens, Rome, London và Hoa Kỳ: “Những người Mỹ vĩ đại nhất qua các thế hệ đều mang những đặc điểm không thể nhầm lẫn từ tổ tiên họ – khởi nguồn tại Athens, được định hình bởi Rome, chịu phép rửa trong thế giới Ki-tô giáo, tôi luyện qua lò lửa của châu Âu thời trung cổ, thừa hưởng thiên khiếu về tự do của người Anh, rồi vượt Đại Tây Dương để tái sinh trên bờ cõi của một thế giới mới.”
Xét trên phương diện lịch sử, thần học và chính trị, thật đáng chú ý khi Giêrusalem, Do Thái giáo và Israel hoàn toàn không được nhắc đến trong bài phát biểu của Rubio.
Một điều dễ đoán hơn là sự vắng bóng của các cộng đồng Ki-tô giáo khác – từ các truyền thống Đông Âu, Ả Rập, châu Á, cho đến châu Phi và Mỹ La-tinh – trong khi thực tế ngày nay, cộng đồng Ki-tô giáo toàn cầu ngày càng bao gồm đông đảo tín hữu đến từ chính những khu vực này.
Phản đối việc biến Ki-tô giáo thành một công cụ
Trong bài phát biểu tại Athens, Rubio nhìn nhận châu Âu chỉ như một chặng dừng chân trên hành trình hướng tới sự hiện thân trọn vẹn của Ki-tô giáo – dưới hình thái một nền văn minh – tại Hoa Kỳ. Cách nhìn này khác biệt hoàn toàn với quan điểm trong bài phát biểu của Đức Giáo Hoàng Leo XIV tại Metz.
Trong một trong những bài phát biểu quan trọng nhất bởi một nhà lãnh đạo Công Giáo về châu Âu trong bối cảnh gần đây, Đức Giáo Hoàng Lêô XIV đã đưa ra một cái nhìn tinh tế hơn về mối quan hệ giữa Kitô giáo và các nền văn minh: “Châu Âu dần dần hình thành ý thức về bản sắc riêng của mình qua các thời kỳ lịch sử: từ nền văn hóa Hy Lạp, Đế chế La Mã, cho đến sự lan tỏa của Kitô giáo. Theo thời gian, châu Âu đã tích hợp thêm các nền văn hóa mới – bao gồm cả văn hóa của các dân tộc Germanic và Slavic – nhờ đó mở rộng phạm vi bao phủ sang những vùng đất rộng lớn hơn. […] Thật vậy, nền văn minh châu Âu cũng là thành quả của những cuộc tiếp xúc kéo dài hàng thế kỷ, dù không phải lúc nào những cuộc tiếp xúc ấy cũng diễn ra êm đẹp. Chỉ cần nghĩ đến sự hiện diện của văn hóa Ả Rập trên bán đảo Iberia, hay sự mở rộng của ‘lục địa già’ sang ‘thế giới mới’ – một quá trình đôi khi đầy đau đớn – đã dẫn đến những sự hòa nhập mới trên lục địa châu Mỹ.”
Bước đi mang tính chiến lược nhất trong bài phát biểu của Rubio chính là nỗ lực lồng ghép Kitô giáo vào chính sách chống Iran của Hoa Kỳ, tạo ra một sự đối lập gợi nhắc lại các cuộc chiến tranh Hy Lạp – Ba Tư từ hai mươi lăm thế kỷ trước.
Tuy nhiên, Vatican hiểu rất rõ rằng vào đầu năm 2026, Hoa Kỳ dưới thời Trump đã phối hợp cùng Israel ám sát Ayatollah Ali Khamenei – người đồng thời là lãnh đạo của một truyền thống tôn giáo mà Vatican vẫn duy trì quan hệ đối thoại liên tôn chính thức (chưa kể đến việc Vatican và Iran đã thiết lập quan hệ ngoại giao từ năm 1954 – sớm hơn ba mươi năm so với quan hệ ngoại giao giữa Vatican và Hoa Kỳ).
Israel đã dẫn dắt cuộc tấn công nhắm vào Iran – một quốc gia đang nằm dưới sự cai trị của một chế độ tàn bạo, áp bức, nhưng đồng thời cũng là một trường hợp độc nhất vô nhị ở phía đông kênh đào Suez, bởi Iran chưa từng là thuộc địa của phương Tây.
Trong suốt gần một thiên niên kỷ, tiếng Ba Tư từng là ngôn ngữ chung (lingua franca) của châu Á; văn hóa Ba Tư đã thể hiện tinh thần dân tộc từ rất lâu trước cuộc Cách mạng Khomeini năm 1979, duy trì một ý thức sâu sắc về sự tiếp nối lịch sử xuyên suốt nhiều chế độ chính trị khác nhau. Nền văn minh Ba Tư cũng từng là một không gian văn hóa – chính trị rộng lớn (ecumene).
Cần ghi nhớ nhận định được cho là của nhà sử học người Đức Julius Beloch (1854–1929): “Lịch sử Hy Lạp chỉ là một trường hợp đặc biệt trong lịch sử Ba Tư.” Lời kêu gọi bảo vệ nền văn minh phương Tây – cùng với việc đưa Kitô giáo vào trong diễn ngôn văn minh này – của Rubio đã làm sâu sắc thêm rạn nứt với cả châu Âu lẫn Vatican. Rạn nứt này vốn đã xuất hiện từ bài phát biểu của chính ông tại Munich vào tháng 2 năm 2026, cũng như bài phát biểu của Phó Tổng thống JD Vance tại Munich vào tháng 2 năm 2025. Thế giới quan này sẽ không biến mất cùng với sự kết thúc của kỷ nguyên Trump.
Trớ trêu thay, chính trong triều giáo hoàng của vị giáo hoàng đầu tiên đến từ Hoa Kỳ, khoảng cách xuyên Đại Tây Dương lại càng nới rộng, trong khi Vatican đang nỗ lực cứu vãn Kitô giáo khỏi việc trở thành – một lần nữa – công cụ trong tay đế chế.