“Đó là điểm chính mà chúng ta cần phải giải quyết: Trung thành với chính phủ và trung thành với đức tin của chúng ta.”

Edgar Beltran của tạp chí The Pillar, ngày 06 tháng 11 năm 2026, cho hay: Đức Tổng Giám Mục Joseph Li Shan của Bắc Kinh và Đức Hồng Y Stephen Chow của Hồng Kông đã bảo vệ chính sách gây tranh cãi về việc Hán hóa Giáo Hội Công Giáo ở Trung Quốc và việc tuân theo luật tôn giáo của nhà nước tại một hội nghị ngày 5 tháng 11 ở Rome, so sánh trật tự tôn giáo của nhà nước với việc thực hành tính đồng nghị trong Giáo hội Latinh.

Trong bài phát biểu tại hội nghị ngày 5 tháng 11 kỷ niệm 100 năm tấn phong các giám mục Công Giáo gốc Hoa đầu tiên tại Đại học Urbaniana, do Bộ Truyền giáo điều hành, ĐC Li nói rằng quy định của Đảng Cộng sản “đặt ra các ranh giới pháp lý cho hoạt động tôn giáo và đảm bảo đầy đủ việc truyền giáo bình thường và chăm sóc mục vụ của Giáo hội, cũng như các quyền và lợi ích hợp pháp của các tín hữu”.

Đức Hồng Y Chow cũng phát biểu tại hội nghị, nói rằng thách thức chính đối với người Công Giáo Trung Quốc là làm thế nào để vừa “trung thành với chính phủ vừa trung thành với đức tin của mình”.

Chính sách Hán hóa là một khía cạnh gây tranh cãi trong thỏa thuận năm 2018 của Vatican với chính phủ Trung Quốc, mở đường cho sự thống nhất giữa Hiệp hội Công Giáo Yêu nước Trung Quốc do nhà nước bảo trợ và ly giáo với Giáo hội hầm trú, đồng thời cho phép nhà nước xem xét và đề xuất các ứng cử viên cho chức vụ giám mục ở đại lục.

Chính sách này đòi hỏi Giáo hội, bao gồm các giám mục và linh mục, phải công nhận và chấp nhận quyền tối cao của chính quyền nhà nước và giáo điều của Đảng Cộng sản đối với hệ thống cấp bậc và giáo huấn của Giáo hội.

Trong bài phát biểu hôm thứ Năm, ĐC Li đã định hình chính sách Hán hóa trong lịch sử Giáo hội Trung Quốc, đồng thời tuyên bố rằng ý tưởng này đã có trước chế độ Cộng sản ở Trung Quốc, vì Hội đồng Quốc gia Thượng Hải vào năm 1924 đã “bác bỏ cách thực hành sai lầm của Giáo hội dựa vào quyền lực chính trị của các cường quốc phương Tây, và đưa ra nhiều ý tưởng và đề xuất vẫn còn có lợi cho đến ngày nay, một lần nữa mở ra quá trình Hán hóa Đạo Công Giáo”.

“Để cung cấp cho các sứ mệnh truyền giáo một cách phù hợp với thời đại và để thiết lập Giáo hội ở Trung Quốc một cách đầy đủ hơn, bao gồm cả các giáo sĩ giáo phận và tôn giáo, các ơn gọi tu sĩ ở Trung Quốc phải được quan tâm và nuôi dưỡng một cách nhiệt thành”, ĐC Li nói, trích dẫn tài liệu cuối cùng của Hội đồng Quốc gia.

ĐC Li nói thêm rằng Giáo hội địa phương “đã lớn tiếng tuyên bố về sự cấp thiết của việc xây dựng một Giáo hội [địa phương] và hình thành các giáo sĩ bản địa: ‘Giáo hội Trung Quốc dành cho người Trung Quốc!’”

Vị giám mục Bắc Kinh sau đó gọi cuộc cách mạng Trung Quốc, một cuộc nội chiến kéo dài 22 năm khiến khoảng 8 triệu người thiệt mạng, là “việc thành lập một Trung Quốc Mới” đã “thay đổi hoàn toàn tình hình trong đó Giáo hội ở Trung Quốc phụ thuộc vào các lực lượng chính trị phương Tây”.

“Trong khi vẫn trung thành với bản chất của đức tin và giữ nguyên giáo lý cơ bản cũng như kỷ luật giáo luật, làm thế nào Giáo hội có thể thích ứng tốt hơn – theo các chính sách và luật pháp của chính phủ Trung Quốc về quyền tự do tín ngưỡng tôn giáo – với một kiểu quan hệ Giáo hội-Nhà nước mới với đặc điểm Trung Quốc đã trở thành một câu hỏi mà tất cả các Kitô hữu phải giải quyết”, ĐC Li nói thêm.

Ngài cũng nói rằng người Công Giáo Trung Quốc “đã đón nhận một nước Trung Quốc xã hội chủ nghĩa mới ra đời và bắt đầu con đường phát triển yêu nước và yêu mến Giáo hội, độc lập, tự trị và tự quản”.

Đức Giám Mục cũng kết nối dự án Hán hóa Trung Quốc với Thượng hội đồng về tính đồng nghị, nói rằng “giống như Thượng hội đồng Giám mục gần đây nhất đã thúc đẩy việc ‘đồng hành cùng nhau’, các công việc của Giáo hội ở Trung Quốc hoàn toàn được quản lý chung bởi các giáo sĩ, nữ tu và tín hữu Trung Quốc, và tất cả các công việc thánh thiện của Giáo hội đang phát triển”.

"Giáo hội ở Trung Quốc, nơi từng bị hạn chế bởi các hình thức thuộc địa, đã có một trải nghiệm đặc biệt khó quên về điều này. Đây chính xác là ý nghĩa của việc Hán hóa Giáo hội mà chúng tôi đề xuất ngày nay", ngài nói, đồng thời gọi nó "không phải là một sự bổ sung bên ngoài cho Giáo Hội Công Giáo, như thể nó là tùy chọn, một điều mà người ta có thể làm hoặc không làm; đúng hơn, nó là nội tại đối với tính chất Công Giáo của Giáo hội".

Vào năm 2025, Cơ quan Quản lý Tôn giáo Quốc gia của ĐCSTQ đã cấm công dân nước ngoài thờ phượng chung với công dân Trung Quốc và yêu cầu tất cả du khách phải khẳng định tính độc lập dân tộc của các Giáo hội và cộng đồng tín ngưỡng Trung Quốc.

Theo quy định, “người nước ngoài tham gia các hoạt động tôn giáo ở Trung Quốc phải tuân thủ luật pháp, quy định và quy định của Trung Quốc, tuân thủ nguyên tắc độc lập và tự quản tôn giáo của Trung Quốc, đồng thời chấp nhận sự quản lý hợp pháp của chính phủ Trung Quốc”.

Các quy định cũng yêu cầu tất cả các nghi lễ phải diễn ra tại những nơi thờ phượng được chính thức phê chuẩn và được chủ trì bởi các thừa tác viên có thẩm quyền của Trung Quốc. Chỉ trong những trường hợp đặc biệt và với sự cho phép chính thức, người nước ngoài mới có thể chủ sự các nghi thức phụng vụ hoặc thờ phượng tại những không gian không được cấp phép; đồng thời, việc cử hành nghi thức thờ phượng chung giữa các tín hữu Trung Quốc và các tín hữu không phải người Trung Quốc cũng bị cấm.

Trước thềm hội nghị diễn ra trong tuần này, Đức Hồng Y Pietro Parolin, Quốc vụ khanh Tòa Thánh – người đóng vai trò chủ chốt trong thỏa thuận năm 2018 giữa Vatican và Trung Quốc, đồng thời là người lên tiếng bảo vệ chính sách “Hán hóa” (sinicization) – đã trả lời các câu hỏi từ báo giới.

Khi được hỏi về tình trạng hiện tại của thỏa thuận Vatican-Trung Quốc, Đức Hồng Y cho biết một trong những thách thức chính là làm sao để vừa giữ được bản sắc Trung Quốc – với tất cả những đặc điểm riêng biệt đi kèm – vừa duy trì sự hiệp thông sâu sắc với Đức Giáo Hoàng và Giáo hội hoàn vũ. Ngài chia sẻ: “Việc có hai vị giám mục người Trung Quốc hiện diện tại đây hôm nay mang lại cho chúng tôi niềm vui lớn, bởi điều đó cho thấy chúng ta đang đi đúng hướng.”

Đức Hồng Y Parolin nhận định: “Mọi thỏa thuận đều không hoàn hảo, và thỏa thuận với Trung Quốc cũng vậy. Hơn nữa, đây không phải là một thỏa thuận dễ dàng, xét đến sự phức tạp của các tình huống và điều kiện mà chúng ta đã và đang phải đối diện. Tuy nhiên, con đường đã mở ra… Vì vậy, chúng ta hãy tiếp tục tiến bước, nỗ lực hoàn thiện những gì còn khiếm khuyết. Dẫu biết rằng sự hoàn hảo không thuộc về thế giới này.”

Cũng tại hội nghị ở Rome tuần này, Đức Hồng Y Stephen Chow, S.J., từ Hồng Kông, đã có bài phát biểu, trong đó ngài nêu lên một trong những thách thức đối với Giáo hội tại Trung Quốc: làm sao để vừa là “những người yêu nước, công dân Trung Quốc”, vừa là “những người con trung thành của Thiên Chúa”.

Đức Hồng Y Chow bảo vệ quan điểm cho rằng “Hán hóa” thực chất là một hình thức “hội nhập văn hóa” (inculturation).

Ngài giải thích: “Hội nhập văn hóa nghĩa là Tin Mừng biến đổi một nền văn hóa, trong khi chính nền văn hóa đó – với những giá trị và cách biểu đạt riêng – lại làm phong phú thêm đức tin và đời sống Giáo hội của chúng ta.”

Ngài nói thêm: “Dưới thời Chủ tịch Tập Cận Bình, khái niệm ‘Hán hóa tôn giáo’ đã xuất hiện. Trên thực tế, quá trình Hán hóa diễn ra trong nhiều lĩnh vực khác nhau tại Trung Quốc, chứ không chỉ riêng tôn giáo, và chắc chắn không chỉ nhắm vào Giáo Hội Công Giáo. Chính sách này không nhắm vào riêng Giáo Hội Công Giáo mà áp dụng cho tất cả các tôn giáo. Mục tiêu là đưa [các tôn giáo] vào khuôn khổ phù hợp với hệ tư tưởng của Đảng Cộng sản Trung Quốc, các giá trị xã hội chủ nghĩa và tinh thần yêu nước.” Ngài cho biết mối quan tâm hàng đầu của chính phủ Trung Quốc là tôn giáo có thể bị lợi dụng làm “phương tiện cho sự can thiệp từ nước ngoài”.

“Các tôn giáo và những lĩnh vực khác cần phải có tinh thần yêu nước. Đối với Chủ tịch Tập Cận Bình, mọi tôn giáo tại Trung Quốc đều phải phù hợp với chính trị và văn hóa Trung Quốc; đó là cách duy nhất để duy trì sự ổn định cho tôn giáo tại quốc gia này,” ngài nói.

Mặc dù Giáo phận Hồng Kông không nằm trong phạm vi thỏa thuận giữa Vatican và Trung Quốc, nhưng người tiền nhiệm của ĐHY Chow là Hồng Y Joseph Zen (Trần Nhật Quân) đã bị bắt vào năm 2022 theo luật an ninh quốc gia với cáo buộc thông đồng cùng các thế lực nước ngoài. Sau đó, ngài bị kết tội không đăng ký đúng quy định một quỹ cứu trợ nhân đạo mà ngài là một trong những người quản lý.

Trong những tháng gần đây, các giáo sĩ tại địa phương cho biết tình trạng sách nhiễu nhắm vào các chức sắc Công Giáo ở Đặc khu Hành chính này đã gia tăng.

ĐHY Chow cho biết vấn đề cốt lõi trong tiến trình “Trung Quốc hóa” là làm thế nào để vừa là “người yêu nước”, vừa là “tín hữu trung thành”.

“Chúng ta thực hiện điều đó như thế nào? Làm sao để chúng ta thấu hiểu lẫn nhau? Đó chính là điểm mấu chốt mà chúng ta cần nỗ lực: vừa trung thành với chính phủ, vừa trung thành với đức tin của mình – một đức tin mang tính phổ quát,” ngài chia sẻ.

Quan điểm này tương đồng với phát biểu của ĐHY Chow vào năm 2023 trong chuyến thăm kéo dài năm ngày tới Bắc Kinh, khi ngài cầu xin “Chúa Thánh Thần sẽ dẫn dắt chúng ta, để chúng ta học cách yêu đất nước mình và yêu Giáo hội của mình cùng một lúc”.

ĐHY Chow sau đó đề xuất khái niệm “liên văn hóa” (interculturality) như một mô hình cho mối quan hệ giữa Giáo hội và nhà nước tại Trung Quốc, cũng như mối quan hệ giữa văn hóa Trung Quốc và văn hóa Công Giáo.

“Khi chúng ta gặp gỡ nhau, như hôm nay chẳng hạn, chúng ta cùng cố gắng định hình một ý nghĩa mới về việc trở thành một Kitô hữu, một người Công Giáo tại Trung Quốc… Quá trình cùng kiến tạo này khác với trước đây, nó mang tính tác động qua lại lẫn nhau… Không phải tôi chỉ trò chuyện với bạn vì muốn gây ảnh hưởng lên bạn; mà đó là sự tương tác hai chiều,” ngài nói.

ĐHY Chow kết thúc bài phát biểu của mình bằng cách so sánh khái niệm “liên văn hóa” với tinh thần “hiệp hành” (synodality). “Khi xem xét động thái liên văn hóa này, chúng ta thấy nó có nhiều điểm tương đồng với tinh thần hiệp hành… khi gặp gỡ nhau, chúng ta cần tìm cách để trở thành người Kitô hữu — một Kitô hữu đích thực — đồng thời cũng là một người Trung Hoa đích thực,” ngài nói thêm.

“Chính thông qua việc chia sẻ chân thành cùng thái độ lắng nghe tích cực và đầy tôn trọng, chúng ta mới có thể thực sự gặp gỡ nhau. Chúng ta đã nhận ra những điểm tương đồng, đồng thời cũng biết trân trọng cả những điểm khác biệt,” ngài kết luận.

Thỏa thuận giữa Vatican và Trung Quốc đã được gia hạn lần gần nhất vào năm 2024, với thời hạn bốn năm.