Truyền thông định hình lại xã hội thông qua các đặc tính vốn có của nó — một bài học mà McLuhan đã nêu rõ và Thánh Angela đã thể hiện, một bài học vô cùng quan trọng trong thời đại trí tuệ nhân tạo.

Trên đây là Bình luận của Maryann Keating, ngày 16 tháng 2 năm 2026, trong bản tin của National Catholic Register.

Theo bà, trí tuệ nhân tạo (AI) đang định hình lại xã hội theo những cách mà chúng ta khó có thể tưởng tượng được. Câu hỏi quan trọng không phải là liệu AI sẽ cải thiện hay làm suy thoái cuộc sống của chúng ta, mà là liệu chúng ta có hiểu cách thức hoạt động của nó như một phương tiện truyền thông hay không — ngữ pháp cơ bản của nó, theo lời của nhà lý luận truyền thông Marshall McLuhan.

Nếu không có sự hiểu biết này, chúng ta có nguy cơ thụ động chấp nhận một tương lai bão hòa AI, trong đó kỹ thuật định hình chúng ta nhiều hơn là chúng ta định hình nó.

McLuhan (1911-1980) đã hiểu cách các phương tiện truyền thông khác nhau ảnh hưởng đến văn hóa. Nhà triết học và lý luận truyền thông người Canada, người đã trở lại Công Giáo năm 1937 sau khi đọc tác phẩm của G.K. Chesterton, đã dành cả sự nghiệp để phân tích cách các phương tiện truyền thông khác nhau làm thay đổi căn bản ý thức con người và tổ chức xã hội.

Tác phẩm của ông, phức tạp và trừu tượng, dường như cố tình khó hiểu đối với nhiều độc giả vào những năm 1960. Khi ông đặt ra câu nói “phương tiện truyền thông chính là thông điệp”, nhiều người, bao gồm cả tác giả bài viết này, đã bác bỏ ông như một trí thức Công Giáo khác đang than thở về sự tha hóa văn hóa do truyền hình gây ra.

Sự bác bỏ đó là quá sớm.

Thực tế, McLuhan đã dự đoán được kỷ nguyên internet với khái niệm “làng hoàn cầu” – một thế giới giao tiếp tức thời, nơi các sự kiện địa phương và xa xôi hòa quyện vào thông tin được chia sẻ. Mặt trái có thể là sự chia rẽ mà chúng ta đang trải nghiệm hiện nay, trong đó mọi người thụ động chấp nhận thông tin, tin tức và âm nhạc được điều chỉnh và định hình theo sở thích của họ.

Cái nhìn sâu sắc cốt lõi của McLuhan vẫn còn phù hợp: Phương tiện truyền thông định hình lại xã hội không phải chủ yếu thông qua nội dung của nó, mà thông qua các đặc điểm vốn có của nó.

Việc nghe nói rằng chính phương tiện truyền thông là thông điệp thật đáng lo ngại. Dễ chịu hơn khi tin rằng những gì chúng ta nói có hậu quả độc lập với cách chúng ta nói. Tuy nhiên, McLuhan đã lập luận một cách thuyết phục rằng các đặc tính cấu trúc của kỹ thuật truyền thông có ảnh hưởng lớn hơn thông tin mà chúng truyền tải. Truyền hình không chỉ phát sóng các chương trình radio kèm hình ảnh; nó đã tạo ra một nền văn hóa bị thống trị bởi hình ảnh.

Sự hiểu biết của McLuhan về truyền thông tìm thấy một đồng minh bất ngờ ở Thánh Angela Merici, người sáng lập dòng Ursuline vào thế kỷ 16. Triết lý giáo dục của bà, cung cấp nền tảng cho một mạng lưới hoàn cầu các cơ sở giáo dục dành cho phụ nữ, minh họa cho nguyên tắc của McLuhan. Cái nhìn sâu sắc của Thánh Angela là những người phụ nữ được hình thành đúng đắn sẽ trở thành vợ và mẹ, những người vô thức truyền tải các giá trị thông qua chính sự hiện diện của họ. Bà viết rằng một người phụ nữ như vậy giống như một cái cây có rễ vững chắc, nhất thiết phải cho ra trái tốt nuôi dưỡng những người xung quanh.

McLuhan đã liên kết cái nhìn sâu sắc này với truyền thông. Cũng như tính cách của một người vô thức định hình những người xung quanh họ, các đặc tính vốn có của một phương tiện truyền thông định hình người dùng của nó. Ví dụ, Kỹ thuật in ấn không chỉ bảo tồn các ý tưởng hiện có một cách hiệu quả hơn; nó đã tổ chức lại tư duy của con người theo hướng lý luận tuyến tính, phân tích. McLuhan nhận xét rằng Alexis de Tocqueville hiểu “ngữ pháp của chữ in”, và do đó rất hiệu quả trong việc phân tích nền dân chủ Mỹ. Văn hóa in ấn đã tạo ra một kiểu công dân đặc biệt — cá nhân chủ nghĩa, tuân thủ khế ước, hướng tới các nguyên tắc trừu tượng. Nước Anh, vẫn giữ được nhiều hơn nền văn hóa truyền miệng, do đó khó phân tích hơn.

Mọi phương tiện truyền thông, McLuhan quan sát, đều có xu hướng phân mảnh chính xác bởi vì nó dựa trên kỹ thuật cơ học. Thông tin bị thu gọn, dịch thuật, mã hóa — được chuyển đổi từ kinh nghiệm sống thành tín hiệu có thể truyền tải. Văn bản phân mảnh thực tại thành các từ tuần tự. Radio phân mảnh thông tin thành sóng điện từ. Truyền hình phân mảnh nó thành các dòng quét và điểm ảnh. Kỹ thuật kỹ thuật số phân mảnh mọi thứ thành mã nhị phân.

Năm 1977, khi đến thăm Úc, McLuhan lập luận rằng mỗi phương tiện truyền thông tạo ra “một hình thức nhận thức khác nhau, giăng bẫy cho sự chú ý của chúng ta, đáp ứng cho hành trình tìm kiếm bản sắc của chúng ta”. Tuy nhiên, nghịch lý thay, việc đắm chìm trong trải nghiệm được truyền tải có thể làm xói mòn chính bản sắc mà chúng ta tìm kiếm. Chúng ta trở thành, như ông nói, những gì chúng ta nhìn thấy. Truyền hình, được thiết kế chủ yếu như một hệ thống phân phối quảng cáo, đã tạo ra một nền văn hóa trong đó hình ảnh thống trị nội dung — ngoại hình của ứng cử viên quan trọng hơn lập trường chính sách hay đảng phái.

Với trí tuệ nhân tạo, chúng ta lại một lần nữa đối diện với thách thức của McLuhan. Liệu chúng ta có hiểu được ngữ pháp của nó trước khi nó định hình lại chúng ta? Khi AI tạo ra bài viết, tạo hình ảnh, viết mã hoặc tạo ra phân tích, nội dung bắt nguồn từ việc khớp mẫu thuật toán chứ không phải ý định của con người.

Hãy xem xét cách AI đã ảnh hưởng đến cuộc sống của chúng ta. Chúng ta sử dụng Google một cách phản xạ, chấp nhận xếp hạng thuật toán là đáng tin cậy. Một tìm kiếm nhanh chóng đã trở nên hàng hóa thiết yếu như bông, ngũ cốc hoặc gỗ.

McLuhan chỉ ra rằng hàng hóa thiết yếu trở thành những mối liên kết cố định trong đời sống tinh thần của một cộng đồng. Mối liên kết được tạo ra bởi một phương tiện cụ thể không nhất thiết là tốt hay xấu, nhưng nó lan tỏa khắp nơi. Do đó, chúng ta cần phải giải thích thông điệp của nó một cách cẩn thận.

Trí tuệ nhân tạo (AI) đóng gói thực tế thành dữ liệu huấn luyện, xử lý nội dung thông qua mạng lưới thần kinh và tổng hợp nội dung với tốc độ và quy mô chưa từng có. Nó trông không thể phân biệt được với sản phẩm sáng tạo của con người. Điều này tạo ra điều mà McLuhan gọi là “sự gián đoạn” – một sự không liên tục giữa môi trường thông tin mà chúng ta quen thuộc và môi trường mới đang được xây dựng xung quanh chúng ta.

Những tác động về văn hóa rất đáng lo ngại: Khi AI chuẩn hóa các tương tác thường nhật, xã hội có nguy cơ trở nên vô cảm hơn. Chúng ta siêu kết nối nhưng lại vô cùng cô đơn, lạc lối trong bất cứ sự thư giãn tiềm năng nào mà AI có thể mang lại.

Phản ứng bản năng trước tiềm năng gây rối của AI là điều chỉnh: Tạo ra các quy tắc, thiết lập các rào cản, bắt buộc tính minh bạch. Cách tiếp cận này bỏ qua điểm cơ bản của McLuhan. Phương tiện truyền thông định hình lại xã hội thông qua các đặc tính cấu trúc của chúng, chứ không phải nội dung của chúng. McLuhan nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hiểu ngữ pháp của một phương tiện truyền thông mới. Đối với trí tuệ nhân tạo (AI), điều này có nghĩa là phát triển kiến thức rộng rãi về cách thức hoạt động của máy học, những hạn chế của nó, những điểm mạnh và điểm yếu.

McLuhan nhận thấy sự say mê với tâm linh phương Đông vào cuối thế kỷ 20 như một cuộc tìm kiếm sự trọn vẹn mà nền văn hóa phương Tây bão hòa truyền thông còn thiếu. Ngày nay, chúng ta có thể đang chứng kiến mọi người tìm kiếm sự chân thực thông qua các thực hành tôn giáo truyền thống. Thật vậy, McLuhan nhận ra suy niệm như phương tiện chính để tự bảo vệ mình khỏi sự lan tràn của các thông điệp truyền thông.

Vì vậy, như Thánh Angela Merici đã biết, để gặt hái được thành quả tốt đẹp cần phải được hình thành trong những chân lý trường tồn về bản chất, giá trị và mục đích của con người. AI không thể sao chép những mục tiêu này. Tuy nhiên, những cá nhân, có gốc rễ sâu sắc trong những gì tốt đẹp, chân thực và cao cả, có thể trở thành thông điệp, cùng với hoặc bất chấp một môi trường bão hòa AI.