Qua caùc thôøi kyø aâm nhaïc töø xöa tôùi nay, ña soá caùc chuyeân gia ñeàu cho raèng : "Nhòp ñieäu kích thích thaân xaùc, hoøa aâm kích thích tö töôûng, doøng ca (giai ñieäu) taùc ñoäng tinh thaàn", caû 3 yeáu toá keát hôïp môùi ñuû ñeå goïi laø aâm nhaïc, nhöng aâm nhaïc laø ngheä thuaät, maø ngheä thuaät thì phaûi coù thöôûng thöùc, maø thöôûng thöùc thì buoäc phaûi coù tính thaåm myõ (caùi hay, caùi ñeïp) cuûa taùc phaåm vaø phong caùch theå hieän, ñoàng thôøi vôùi moät khoâng gian xöùng hôïp ...

Noùi ñeán ñaây thì vaán ñeà trôû neân quaù roäng, quaù roäng vì lieân quan ñeán giôùi vieát nhaïc, ñeán vieäc phaân tích taùc phaåm, ñeán vieäc bieåu dieãn, ñeán vieäc söû duïng aâm thanh hay ñeán vieäc kieán truùc khoâng gian xöùng hôïp ... Trong phaïm vi baøi vieát, chæ xin ñeà caäp moät vaøi vaán ñeà chung quanh baøi Thaùnh ca vaø caùch theå hieän trong caùc ca ñoaøn phuïng vuï.

I. Choïn löïa vaø phaân tích taùc phaåm

Ñaây laø coâng vieäc cuûa ca tröôûng, moät coâng vieäc khaù naëng neà, bôûi vì khi choïn löïa vaø phaân tích taùc phaåm. hoï phaûi löôïng ñònh khaû naêng cuûa ca vieân coù theå haùt ñöôïc khoâng vaø thôøi gian taäp laø bao laâu, baøi naøy ñöôïc vieát theo hình theå naøo vaø seõ ñöôïc trình baøy nhö theá naøo, luùc naøo trong caùc phaàn phuïng vuï cuûa thaùnh leã ... Nhöng ñieàu tröôùc tieân cuõng phaûi xem lôøi ca coù ñuùng vôùi kinh thaùnh hoaëc baét nguoàn töø Kinh thaùnh khoâng. Veà nhaïc thì nhòp ñieäu coù soâi ñoäng, hoài hoäp, mang tính maùy moùc khoâng, doøng ca coù laû löôùt hoaëc uyû mò hoaëc mang tính kòch tröôøng khoâng, hoøa aâm coù loãi luaät hoaëc choùi tai khoù nghe bôûi caùc moùc noái nhöõng hôïp aâm kyø laï khoâng ... Ñoù laø nhöõng ñieàu maø trong caùc vaên kieän veà Thaùnh nhaïc ñaõ daïy chuùng ta phaûi loaïi boû vì chuùng khoâng xöùng ñaùng vôùi nôi Thaùnh, nôi toân nghieâm, nôi maø vieäc phuïng vuï Thaùnh nhaïc ñöôïc duøng chæ ñeå "Toân vinh Thieân Chuùa vaø thaùnh hoùa caùc taâm hoàn". Nhö vaäy, vaán ñeà laïi lieân quan ñeán giôùi vieát nhaïc, caùc taùc phaåm cuûa hoï phaûi coù tính thaåm myõ (caùch nhìn khaùch quan), vaø vì ñieàu naøy maø caùc ca tröôûng phaûi choïn löïa, phaân tích vaø nhaän ra noù, bôûi leõ caùc taùc phaåm cuûa hoï coù quyeát ñònh raát lôùn cho giaù trò kho taøng vaø boä maët cuûa neàn Thaùnh nhaïc VN.

Coù daïo, ngöôøi vieát gaëp laïi anh baïn cuõ, ngöôøi ñaõ töøng ñi moät soá nöôùc beân AÂu chaâu roài sang Myõ, trong thôøi gian ñoù, anh keå, anh ñaõ tham döï Thaùnh leã cuûa caùc nhaø thôø coâng giaùo, Tin laønh, Chính thoáng...vaø raát chuù yù tôùi vieäc haùt Thaùnh ca (bôûi leõ anh cuõng laø moät ca vieân khi coøn ôû VN vaø laø ngöôøi yeâu ca haùt). Sau khi veà VN (naêm 1991) anh nhaän ñònh raèng :" Noùi chung vieäc ca haùt cuûa hoï ñeàu coù caùi "style" nhö nhau, tuy nhaïc toâi coøn keùm nhöng khi nghe haùt, toâi luoân nhö bò cuoán huùt vaøo moät khoâng gian chieâm nieäm, loøng nhö ñöôïc ñöa leân cuøng Thieân Chuùa, laøm cho vieäc caàu nguyeän raát soát saéng maëc daàu nhieàu luùc chaúng hieåu lôøi ca". Anh noùi theâm :" Veà VN thì thaáy buoàn quaù, vì ñaõ tham döï Thaùnh leã cuûa vaøi nhaø thôø roài maø khoâng theå coù ñöôïc nhöõng caûm giaùc nhö theá, moãi laàn ca ñoaøn vaø ban nhaïc cöû leân laø loøng toâi cöù boàn choàn, coù luùc muoán oâm luoân moät coâ gaùi ñöùng beân caïnh ñeå nhaûy ngay trong nhaø thôø"...."chaû leõ boä maët Thaùnh Nhaïc VN laø nhö theá."

Theá laø ngöôøi vieát ñaønh phaûi baøo chöõa baèng nhöõng lyù do khaùc nhau, naøo laø khaû naêng ca vieân khoâng ñöôïc khaù neân phaûi choïn baøi mang tính nhòp ñieäu troáng phaùch deã haùt, baøi baûn coøn bò haïn cheá, nhaän thöùc coøn ít, hoaëc do Cha sôû coù yù muoán laøm theá ñeå thu huùt giôùi treû ñi nhaø thôø... Duø giaûi thích beânh vöïc theá naøo ñi nöõa ngöôøi vieát vaãn caûm thaáy khoâng oån vaø ñaønh chòu !...

II. Trình baøy taùc phaåm (caùch theå hieän)

Töø khaâu choïn löïa roài phaân tích cho ñeán trình baøy hoaëc theå hieän taùc phaåm laïi laø moät vieäc laøm coâng phu, ñoøi hoûi phaûi coù söï saép ñaët, suy tính haún hoi.

Ngöôøi ta khoâng bao giôø treo nhöõng böùc tranh coù giaù trò ngheä thuaät ôû gian phoøng toái taêm aåm thaáp ñeå trieån laõm, cuõng khoâng kieán thieát moät cao oác khaùch saïn thaät hieän ñaïi ôû vuøng heûo laùnh khoâng ngöôøi qua laïi. AÂm nhaïc cuõng theá, ngöôøi ta khoâng bao giôø ñem moät daøn nhaïc ñaïi hoøa taáu vôùi nhöõng taùc phaåm Symphony ñaõ ñöôïc luyeän taäp coâng phu ñeå trình dieãn taïi nhaø ga xe löûa hay taïi caùc khu oå chuoät, cuõng khoâng ñem caùc baøi choral hoaëc cantata ñeå trình dieãn ôû vuõ tröôøng, caùc tuï ñieåm kích ñoäng nhaïc, hoaëc caùc khu chôï oàn aøo...

Tính thaåm myõ trong caùch theå hieän laø ôû choã ñoù. Ñöøng ñeå ngöôøi ta cho raèng aâm nhaïc nhaø thôø coù loái dieãn gioáng nhö aâm nhaïc ôû caùc quaùn caø pheâ, cuûa caùc baêng nhaïc treû ngoaïi quoác, cuûa caùc tuï ñieåm ca nhaïc...

l. Ca tröôûng :

Hoï coù quyeát ñònh raát lôùn cho coâng vieäc naøy, do keát quaû cuûa söï choïn löïa, phaân tích, suy xeùt kyõ löôõng neân hoï coù theå xöû lyù ñeå thöïc hieän taùc phaåm theo yù rieâng mình, dó nhieân khoâng theå loaïi tröø nhöõng qui luaät khaùch quan, xin neâu moät vaøi ví duï.

Nhö chuùng ta ñaõ bieát. moãi hình theå aâm nhaïc ñeàu coù vò trí cuûa noù, chaúng haïn nhö hình theå Antiphona cum psalmo suo ( Ñoái ca vôùi T.V cuûa noù) thì ñöôïc duøng luùc nhaäp leã, daâng leã vaø hieäp leã, coøn hình theå psalmus responsorius (Thaùnh vònh Ñaùp ca) chæ ñöôïc duøng sau baøi ñoïc I, sau baøi ñoïc II thì duøng Psalmus Alleluiaticus...Neân chuùng ta khoâng theå thay ñoåi vò trí cuûa noù, vieäc chuùng ta coù theå laøm laø thay theá baèng baøi ca khaùc ñaõ ñöôïc cho pheùp söû duïng, nhöng phaûi phuø hôïp vôùi töøng phaàn phuïng vuï trong Thaùnh leã.

Hoaëc giaû nhö choïn moät baøi naøo ñoù trích trong Oratorio the Messiah cuûa Handel ñeå theå hieän, thì ta cuõng phaûi bieát raèng Handel soáng ôû thôøi kyø Baroque (1600-1750) thôøi ñoù caùc töø nhö Andante, Allegro, Largo... ñeå chæ tính chaát nhaïc phaåm chöù khoâng chæ toác ñoä haønh nhaïc nhö hieän taïi chuùng ta ñang hieåu...Hoaëc choïn moät baøi naøo ñaõ ñöôïc saùng taùc vaøo thôøi kyø Romantic (1820-1900), thôøi kyø maø nhòp ñieäu mang tính cöïc ñoan vaø cöôøng ñoä hay thay ñoåi ñoät ngoät, nhö Allegro luùc baáy giôø nhanh hôn Allegro hieän nay, hoaëc Lento luùc baáy giôø chaäm hôn Lento hieän nay... Vì ñaây laø vaán ñeà lieân quan ñeán lòch söû, nhöng neáu chuùng ta bieát thì seõ deã daøng theå hieän ñöôïc nhöõng caùi hay caùi ñeïp cuûa taùc phaåm maø ngöôøi sinh ra noù ñaõ goùi gheùm.

Ngoaøi ra vieäc ñieàu khieån cuõng goùp phaàn khoâng nhoû trong caùch theå hieän (nhö tröôùc ñaây ngöôøi vieát coù ñeà caäp). Ca tröôûng khoâng neân coù nhöõng cöû chæ cöôøng ñieäu hoùa trong khi ñieàu khieån, laøm cho ngöôøi ta töôûng raèng mình ñang muùa hoaëc ñang dieãn kòch caâm...Voâ tình laøm giaûm tính thaåm myõ trong phong caùch theå hieän.

2. Ngöôøi ñeäm ñaøn :

Vaøo naêm 1972 ngöôøi vieát baét ñaàu hoïc ñaøn Orgue vaø hoïc hoøa aâm, ñaây laø thôøi gian cöïc kyø vaát vaû vaø nhieàu thaéc maéc, cho ñeán sau naøy baûn thaân môùi nhaän ra raèng, hoïc ñaøn maø khoâng hoïc hoøa aâm thì ta chôi ñaøn maø khoâng bieát mình ñaøn caùi gì, ngöôïc laïi hoïc hoøa aâm maø khoâng hoïc ñaøn, khoâng bieát ñaøn thì ta vieát nhaïc maø khoâng bieát mình vieát gì, ñoàng thôøi hoøa aâm laø moân hoïc baét buoäc cho taát caû nhöõng ai muoán böôùc chaân vaøo ngheä thuaät aâm nhaïc. Bôûi leõ aâm nhaïc khoâng haún chæ laø nhöõng luaät leä, nhöõng nguyeân taéc treân giaáy buùt, nhöng beân caïnh ñoù noù coøn coù caùi caûm xuùc, caùi traïng thaùi taâm linh veà xaõ hoäi cuûa con ngöôøi ñöôïc theå hieän qua aâm thanh thöïc söï. Cuõng vì theá maø taùc phaåm cuûa caùc thôøi kyø aâm nhaïc luoân chòu taùc ñoäng hoaëc aûnh höôûng bôûi boái caûnh lòch söû luùc baáy giôø.

Hoài coøn ñi hoïc oâng thaày keå raèng, ôû Phaùp coù moät nhaø thôø maø haèng naêm ngöôøi ta toå chöùc moät cuoäc tuyeån choïn moät ngöôøi Organist ñeå ñaùnh ñaøn cho nhaø thôø, caùch thöùc cuûa hoï laø phaùt cho thí sinh moät nhaïc ñeà daøi ñoä daêm ba oâ nhòp vaø cho hoï chuaån bò moät giôø ñeå taùc taïo baûn ñaøn, khi ra tröôùc ban giaùm khaûo, hoï buoäc phaûi khai thaùc nhaïc ñeà ñoù treân phím ñaøn thaønh moät baûn nhaïc daøi ñoä 15 ñeán 30 phuùt. Quaû thöïc laø khoù khaên !

Ngöôøi vieát troäm nghó, ñeå hoøa aâm cho moät nhaïc ñeà thì raát deã, sau khi ñoïc xong nhaïc ñeà, ngay töùc khaéc ta coù theã vieát hoøa aâm nhieàu beø vaø chôi ñaøn, lieân tuïc thaønh 6,7...kieåu khaùc nhau maø khoâng sai luaät moùc noái. Nhöng caùi khoù coøn laïi laø söï choïn löïa, choïn löïa kieåu naøo, caùch naøo cho "phuø hôïp" cho "xöùng" vôùi nhaïc ñeà ñoù, ñaùnh noåi ñöôïc nhaïc ñeà ñoù... caùi khoù naøy nhieàu khi phaûi maát thôøi gian luyeän taäp baèng caû ñôøi ngöôøi môùi coù theå thaám nhuaàn ñöôïc.

Vôùi moät nhaïc ñeà cho saün, neáu vieát hoøa aâm cho nhaïc ñeà ñoù baèng nhieàu gioïng nam nöõ thì ta goïi laø vieát hoøa aâm cho ca ñoaøn, neáu vieát hoøa aâm cho moät nhaïc cuï hoaëc cho nhieàu nhaïc cuï thì ta goïi laø vieát hoøa aâm cho Baûn ñeäm ñaøn.

Nhö vaäy vieäc ñeäm ñaøn cho ca ñoaøn cuõng theá, cuõng laø coâng vieäc caàn phaûi coù söï chuaån bò chu ñaùo. Neáu baûn ñeäm ñaøn coù saün thì vieäc naøy deã daøng roài, chæ caàn ngöôøi ñeän ñaøn luyeän taäp tröôùc vaøi ba laàn laø coù theå raùp chung vôùi ca ñoaøn maø thöïc hieän ñöôïc taùc phaåm caùch troïn veïn. Nhöng neáu baûn ñeäm ñaøn khoâng coù saün thì coù 2 caùch:

a. "Chôi laïnh" (Cool music)

Nghóa laø vôùi moät baøi ca, ngöôøi ñeäm ñaøn phaûi vieát baûn hoøa aâm cho ñaøn treân baøi ca ñoù moät caùch caån thaän tröôùc khi taäp, vieát nhö theá naøo ñeå ñaùnh noåi ñöôïc doøng ca, ñeå noùi leân ñöôïc nhöõng gì maø doøng ca khoâng dieãn taû ñöôïc heát, ñeå laøm phong phuù cho baøi ca... thì ñoù laø chuyeän thuoäc laõnh vöïc chuyeân moân.

b. "Chôi noùng" (Hot music)

Nghe ngöôøi ta haùt hoaëc nghe moät nhaïc ñeà, ngöôøi ngheä só ñeäm ñaøn ngay töùc khaéc vôùi nhieàu caùch öùng bieán (variation) nhöng vaãn giöõ ñöôïc tính ñoàng nhaát (homogeneity) trong taùc phaåm. Vieäc naøy khoù hôn nhieàu, vì ñoøi hoûi ngöôøi chôi ñaøn phaûi raát gioûi veà hoøa aâm, ñoái aâm, taåu phaùp vôùi caùc kyõ thuaät khai trieån nhaïc ñeà, ñoàng thôøi phaûi coù caûm xuùc nhaïy beùn vôùi nhaïc ñeà ñoù... Veà ñieàu naøy thì caùc ban nhaïc Jazz ngoaïi quoác raát thaønh coâng, vì ña soá hoï ñeàu xuaát thaân töø caùc tröôøng aâm nhaïc chính quy, vaø ñoâi khi hoï laïi duøng caùc chaát kích thích ñeå gaây theâm höng phaán cho söï öùng bieán noùng boûng cuûa trí töôûng töôïng.

Thieát nghó ñoái vôùi aâm nhaïc trong Phuïng vuï thì, loái chôi naøy khoâng phuø hôïp vì thieáu söï chuaån bò chu ñaùo, laø ñieàu raát caàn thieát vaø quan troïng trong Phuïng vuï Thaùnh nhaïc, vaû laïi ôû xöù ta ñaâu coù maáy ngöôøi ñeäm ñaøn coù trình doä nhö theá ñeå theå hieän ñöôïc loái chôi naøy, phaàn ñoâng coù chaêng cuõng chæ laø baét chöôùc, chaép vaù, moø maãm maø thoâi !

Tuy nhieân, ñieàu quan troïng vaãn laø chôi nhö theá naøo, luùc naøo, choã naøo cho xöùng hôïp, ñieàu ñoù noùi leân tính thaåm myõ trong phong caùch theå hieän. Ví duï : khi giaùo daân tieán leân baøn thôø daâng leã vaät maø nhaïc cöû leân ñieäu Valse hay Bolero, thì hoï seõ bò kích thích nhöng coá kieàm cheá ñeå khoûi uoán eùo mình maåy hoaëc nhòp nhaøng böôùc chaân theo ñieäu nhaûy khieâu vuõ aáy, hoaëc sau khi röôùc leã thì caàn coù giaây phuùt caàu nguyeän, traàm laéng chieâm nieäm, suy tö veà söï keát hieäp vôùi Thieân Chuùa...thì laïi taáu leân ñieäu Twist, Rock, Sulf, Cha-cha-cha..., chaúng khaùc gì nhaïc ñôøi chæ ñeå kích thích thaân xaùc, duïc voïng, hoaëc chæ ñeå ñaõ tai, khoaùi caûm, taïo neân baàu khí nhòp ñieäu cuûa vuõ tröôøng hay cuûa caùc tuï ñieåm ca nhaïc, thì thaät laø baát xöùng ! Nhö vaäy voâ tình Thaùnh nhaïc "laøm hö con ngöôøi" chöù ñaâu coøn laø "Thaùnh hoùa taâm hoàn"

III. Xin ñöôïc rung leân tieáng chuoâng.

Vaøo saùng 12.11.1991 trong buoåi gaëp gôõ vôùi giôùi nhaïc só coâng giaùo taïi TGM Saøi goøn, Ñöùc Cha Phao-loâ Nguyeãn Vaên Hoøa GM Nha Trang, ñaëc traùch Thaùnh nhaïc cuûa HÑGMVN, sau chuyeán coâng du caùc nöôùc, ngöôøi keå laïi caùc söï kieän, trong ñoù ngöôøi vieát nghe ñöôïc yù kieán cuûa giaùo daân YÙ ñoùng goùp :" Baøi haùt Vieät Nam chæ ñi quanh phuïng vuï chöù ít nhöõng baøi ñi vaøo phuïng vuï". Ngöôøi noùi theâm :" Baøi haùt saùng taùc hieän nay taêng leân aøo aït khoâng kieåm soaùt ñöôïc." Ñoàng thôøi moät nhaïc só cho raèng : "Nhìn vaøo caùc baøi Thaùnh ca VN chæ thaáy ña soá laø nhöõng ca khuùc ngheøo naøn vaø thöôøng ñöôïc vieát vôùi nhöõng tieát ñieäu maùy moùc, vôùi nhöõng neùt nhaïc baét chöôùc nhau"... Ñaáy laø chöa noùi ñeán lôøi ca !

Nhö ñaõ ñeà caäp ôû treân, aâm nhaïc noùi leân ñöôïc caùi traïng thaùi taâm linh veà xaõ hoäi cuûa con ngöôøi, veà caùch soáng vaø moâi tröôøng soáng cuûa con ngöôøi. Vì vaäy maø coù laàn oâng thaày ñaõ noùi :" Ñeå trôû thaønh nhaïc só Thaùnh nhaïc, anh em haõy nuoâi döôõng nguoàn höùng saùng taùc baèng söï caàu nguyeän, baèng suy nieäm Lôøi Thaùnh Kinh, baèng caùch neân nghe nhieàu baøi ca mang hình theå cantus planus, choral, cantata... ñaëc bieät laø nhöõng baøi choral cuûa nhaïc só J.S.Bach". Tuy khoâng caám ñoaùn, nhöng moät caùch giaùn tieáp chuùng toâi cuõng phaûi hieåu ñöôïc raèng, neân traùnh nhöõng nôi oàn aøo, cuoàng nhieät, nhaát laø caùc tuï ñieåm kích ñoäng nhaïc, ñoù laø cuûa aên khoâng toát ñeå nuoâi döôõng nguoàn höùng, ñoù cuõng laø loaïi nhaïc ñaõ bò nhieàu ngöôøi leân aùn nhö Muïc sö John Roach Staton töø toøa giaûng, oâng goïi kích ñoäng nhaïc laø moïi rôï vaø quaù suy ñoài, hoaëc nhaïc só Daniel Gregory Mason vaø laø giaùo sö aâm nhaïc, ñaõ goïi kích ñoäng nhaïc laø trí khoân caèn coãi, laø chöùng ñieân khuøng ñeå kích thích baép thòt hoaït ñoäng...

Vaäy theo yù rieâng, neáu giôùi nhaïc só chuùng ta ñöôïc nuoâi döôõng nguoàn höùng caùch ñuùng ñaén, thì giaù trò cuûa kho taøng Thaùnh nhaïc VN seõ ñöôïc naâng leân vaø phong phuù bieát chöøng naøo. Ñoàng thôøi, giôùi ca tröôûng vaø ngöôøi ñeäm ñaøn voán ñaõ "khoâng oån" nhö hieän nay, chaéc chaén seõ khaùc nhieàu, vaø töø ñoù boä maët cuûa neàn Thaùnh nhaïc seõ khaù hôn.

Baûn thaân cuõng chaúng muoán gì hôn, chæ xin döôïc rung leân tieáng chuoâng nho nhoû : "Moãi ngöôøi chuùng ta caàn phaûi coù traùch nhieäm vôùi lòch söû veà vieäc laøm cuûa mình, haäu theá seõ ñaùnh giaù chuùng ta." Chöù chöa daùm noùi ñeán vieäc phaûi ra haàu tröôùc toøa Chuùa.