Ngöôøi ta thöôøng ñònh nghóa ngheä thuaät laø khaû naêng duøng caùc phöông tieän khaû giaùc moät caùch kheùo leùo, nhaèm thoâng ñaït tình yù cuûa mình cho ñoàng loaïi. Noäi dung thoâng ñaït laø tình caûm, yù nghó cuûa con ngöôøi. Hình thöùc thoâng ñaït laø caùc kyù hieäu khaû giaùc (cho maét thaáy, tai nghe, ...). Söï thoâng ñaït coù ñöôïc ngheä thuaät khi noäi dung caùc tình caûm vaø yù nghó ñöôïc caân nhaéc vaø saép xeáp sao cho kheùo leùo, thuyeát phuïc ; vaø khi hình thöùc cuõng ñöôïc choïn loïc vaø toå chöùc sao cho taøi tình, ñeå ñaùnh noåi noäi dung leân.

Chaúng haïn, trong laõnh vöïc ngheä thuaät ngoân töø, moãi yù töôûng (noäi dung) caàn ñöôïc dieãn taû ra beân ngoaøi baèng moät kyù hieäu ngoân ngöõ hình thöùc : baèng moät tieáng noùi (voû aâm thanh) hoaëc baèng chöõ vieát (kyù töï). Trong caùc hình thöùc (kyù hieäu) khaùc nhau, seõ coù moät hình thöùc phuø hôïp nhaát vôùi yù nghó ñang coù trong ñaàu ta. Chaúng haïn noäi dung "yeâu thöông" coù theå ñöôïc noùi ra trong tieáng Vieät baèng caùc tieáng : yeâu, thöông, thích, meán, toân thôø, toân suøng, si meâ, ham ...

Nhieàu yù töôûng vôùi nhöõng hình thöùc phuø hôïp goäp laïi thaønh moät meänh ñeà ñöôïc dieãn taû thaønh moät caâu noùi hoaëc caâu vaên hoaëc caâu thô. Moät caâu thô hay (coù ngheä thuaät) laø khi coù noäi dung saâu saéc ñöôïc trình baøy baèng moät hình thöùc phuø hôïp, töùc laø baèng nhöõng tieáng chính xaùc, ñöôïc xeáp ñaët kheùo leùo, taïo ñöôïc vaàn, ñieäu, nhòp vaø hình töôïng phuø hôïp vôùi noäi dung. Trong moät baøi haùt thì lôøi ca (thöôøng laø lôøi thô) ñoùng vai troø noäi dung, maø hình thöùc laø aâm nhaïc vôùi giai ñieäu, tieát taáu, hoøa aâm, cöôøng ñoä, nhòp ñoä, aâm saéc, aâm vöïc, caáu truùc, hình theå, theå loaïi, loái vieát, loaïi gioïng ... Moät baøi haùt hay laø khi baøi thô hay, laïi ñöôïc moät hình thöùc aâm nhaïc phuø hôïp phoâ dieãn heát yù nghóa cuûa lôøi thô. "Nhaïc chaép caùnh cho thô" laø vaäy. Noùi khaùi quaùt hôn laø "hình thöùc phoâ dieãn noäi dung". Khi noùi bonitas formae laø coù yù noùi ñeán hình thöùc phuø hôïp coù khaû naêng chaép caùnh cho noäi dung.

Hình theå tuy laø quan troïng nhöng laø moät yeáu toá laøm neân caùi hình thöùc aâm nhaïc, maø chöùc naêng laø phaûi phuïc vuï lôøi ca, nhaát laø trong Thaùnh nhaïc. Trong Thaùnh nhaïc, noäi dung laø lôøi ca cuøng vôùi hoaït ñoäng phuïng vuï, quyeát ñònh hình thöùc aâm nhaïc. Noùi caùch khaùc yù nghóa cuûa lôøi ca cuøng vôùi yù nghóa cuûa töøng hoaït ñoäng phuïng vuï laø noäi dung, maø aâm nhaïc laø hình thöùc, coù vai troø laø ñaùnh noåi caùc yù nghóa ñoù leân baèng caùc phöông tieän aâm thanh cuûa mình (nhö giai ñieäu, tieát taáu, hoøa aâm, hình theå ...)

7.3.5. Hình thöùc vaø hình theå

Tieáng la tinh vaø caùc tieáng coù cuøng goác la tinh, thöôøng duøng chöõ "forma" vöøa ñeå chæ hình thöùc noùi chung, vöøa ñeå chæ hình theå. Do ñoù nhieàu khi gaây laãn loän, laøm cho nhieàu ngöôøi khi noùi tôùi aâm nhaïc laø chæ nghó tôùi hình theå. Thöïc ra hình theå chæ laø moät hình thöùc cuï theå naøo ñoù, ñaõ trôû thaønh "maãu möïc", trôû thaønh theå thöùc cho ngöôøi ñôøi sau noi theo caùi khung ñoù maø saùng taùc. Baát cöù moät noäi dung naøo cuõng phaûi ñöôïc bieåu loä ra baèng moät hình thöùc khaû giaùc naøo ñoù, thì môùi coù khaû naêng thoâng ñaït cho keû khaùc. Vaán ñeà laø hình thöùc ñoù coù phuø hôïp ñeå phoâ dieãn noäi dung ñoù khoâng. Do kinh nghieäm cuûa quaù khöù, coù nhieàu hình thöùc ñaõ toû ra xöùng hôïp ñeå dieãn taû moät soá loaïi noäi dung naøo ñoù.

Trong thaùnh nhaïc, ñaëc bieät trong bình ca, ñaõ coù moät soá hình thöùc truyeàn thoáng ñeå dieãn taû noäi dung caàu nguyeän trong Phuïng vuï ôû nhöõng thôøi ñieåm khaùc nhau, chaúng haïn hình thöùc cuûa caùc ca nhaäp leã, ca hieäp leã ; hình thöùc cuûa caùc Thaùnh vònh ñaùp ca ; hình thöùc cuûa boä leã ; hình thöùc cuûa caùc thaùnh thi ... Caùc hình thöùc ñoù ñaõ trôû thaønh hình theå khi ngöôøi ta tieáp tuïc saùng taùc theo khuoân khoå maãu möïc ñoù. Moät hình theå naøy ñöôïc phaân bieät vôùi moät hình theå khaùc nhôø caùc yeáu toá chuû yeáu nhö :

• caáu truùc : caáu truùc ñoaïn (goàm maáy caâu nhaïc), caáu truùc baøi (goàm maáy ñoaïn nhaïc vaø quan heä giöõa caùc ñoaïn ra sao)
• loaïi gioïng (ngaâm tuïng hay ca haùt vôùi tieát taáu chia ñeàu hay tieát taáu khoaùng ñaït)
• loái vieát : loái vieát giai ñieäu (töøng vaàn hay ngaâm nga, hoa myõ) hoaëc loái vieát ña aâm (hoøa aâm hay ñoái aâm)
• loaïi hình (thanh nhaïc hay khí nhaïc, nhaïc ñôøi hay nhaïc ñaïo) (1)

Sau Coâng ñoàng Va-ti-ca-noâ II, moät khi ñaõ cho pheùp söû duïng ngoân ngöõ hieän ñaïi (ngoân ngöõ rieâng cuûa töøng daân toäc), thì Giaùo Hoäi ñaõ ñöa ra nhöõng lôøi khuyeân thaät höõu ích :

"Khi soaïn caùc cung ñieäu ñoù (töùc caùc cung ñieäu daønh cho linh muïc vaø caùc thöøa taùc vieân ñeå haùt moät mình, hoaëc haùt chung vôùi coäng ñoaøn, hay haùt ñoái ñaùp vôùi coäng ñoaøn), caùc nhaïc só neân xem caùc cung ñieäu coå truyeàn cuûa phuïng vuï la tinh ñaõ duøng veà cuøng moät muïc ñích, coù theå gôïi ra nhöõng caùch thöùc naøo ñeå haùt caùc baûn vaên baèng ngoân ngöõ hieän ñaïi khoâng". (HTTN 1967 soá 56)

"Hoï neân khaûo saùt caùc taùc phaåm thôøi xöa, caùc theå loaïi vaø caùc ñaëc tính cuûa chuùng, ñoàng thôøi cuõng phaûi nghieân cöùu caån thaän caùc qui luaät vaø nhu caàu môùi cuûa phuïng vuï. Nhö theá, caùc hình thöùc môùi seõ phaùt sinh töø caùc hình thöùc ñaõ coù saün, do moät söï phaùt trieån coù theå noùi ñöôïc laø quan yeáu ..." (HTTN 1967 soá 59)

Moät trong caùc qui luaät môùi cuûa phuïng vuï laø "thaùnh nhaïc caøng lieân keát chaët cheõ vôùi hoaït ñoäng phuïng vuï bao nhieâu thì caøng thaùnh thieâng hôn baáy nhieâu ..." (HCPV 112c)

Moät trong caùc nhu caàu môùi cuûa phuïng vuï laø söï tham gia tích cöïc cuûa coäng ñoaøn tín höõu. Phaûi ñeå cho coäng ñoaøn tham gia ñöôïc, ít nhaát, baèng nhöõng ñieäp khuùc vöøa taàm vôùi hoï. (2)

Coù vaäy, chuùng ta môùi thaáy saùng toû hôn, khi ñoïc Thoâng caùo 2/94 baøn veà aâm nhaïc, nhaát laø baøn veà "Theå loaïi baøi thaùnh ca".

"Vì coù nhieàu loaïi haønh ñoäng phuïng vuï khaùc nhau, neân cuõng coù nhieàu loaïi thaùnh ca khaùc nhau : ca nhaäp leã, ñaùp ca, daâng leã, ca hieäp leã, caùc caâu tung hoâ, caùc caâu ñoái ñaùp giöõa chuû teá vaø taù vieân, boä leã ... Baøi haùt duøng cho tröôøng hôïp naøo thì phaûi theo theå loaïi cuûa tröôøng hôïp ñoù." (TC 2/94 soá 3d)

Toùm laïi, khoâng coù moät chæ thò naøo baét ta laøm theo moät hình theå coá ñònh naøo ñaõ töøng coù. Nhöng baøi haùt naøo cuõng phaûi coù moät hình thöùc, maø noäi dung laø yù nghóa lôøi ca vaø yù nghóa hoaït ñoäng phuïng vuï. Tính ngheä thuaät bieåu loä chuû yeáu ôû caùi taøi kheùo duøng hình thöùc naøo phuø hôïp ñeå laøm noåi caùi noäi dung thaùnh thieâng ñoù.

"Theå loaïi baøi thaùnh ca".

"Vì coù nhieàu loaïi haønh ñoäng phuïng vuï khaùc nhau, neân cuõng coù nhieàu loaïi thaùnh ca khaùc nhau : ca nhaäp leã, ñaùp ca, daâng leã, ca hieäp leã, caùc caâu tung hoâ, caùc caâu ñoái ñaùp giöõa chuû teá vaø taù vieân, boä leã ... Baøi haùt duøng cho tröôøng hôïp naøo thì phaûi theo theå loaïi cuûa tröôøng hôïp ñoù." (TC 2/94 soá 3d)

Toùm laïi, khoâng coù moät chæ thò naøo baét ta laøm theo moät hình theå coá ñònh naøo ñaõ töøng coù. Nhöng baøi haùt naøo cuõng phaûi coù moät hình thöùc, maø noäi dung laø yù nghóa lôøi ca vaø yù nghóa hoaït ñoäng phuïng vuï. Tính ngheä thuaät bieåu loä chuû yeáu ôû caùi taøi kheùo duøng hình thöùc naøo phuø hôïp ñeå laøm noåi caùi noäi dung thaùnh thieâng ñoù.  (coøn tieáp)