Nhö ôû treân chuùng ta ñaõ noùi tính daân toäc cô baûn cuûa moät saùng taùc laø tính phuø hôïp cuûa saùng taùc vôùi nhöõng ñaëc ñieåm cuûa ngoân ngöõ daân toäc. Lôøi ca ñöôïc dieãn ñaït theo vaên phong, thi phaùp cuûa ngoân ngöõ daân toäc ñaõ ñaønh, maø nhaát laø aâm nhaïc phaûi phuø hôïp vôùi caùc thanh ñieäu (daáu gioïng) cuûa ngoân ngöõ daân toäc. Vaø ñoù chæ môùi laø cô sôû caàn thieát ñeå xaây döïng moät saùng taùc ñaäm ñaø baûn saéc daân toäc hôn, ta taïm goïi laø tính daân toäc phaùt trieån. Ñaây laø ñieàu ñaùng mô öôùc cuûa caùc nhaïc só saùng taùc.

Nhöng laøm theá naøo ñeå coù aâm höôûng daân toäc, ñeå coù baûn saéc daân toäc ñaäm ñaø, ñeå coù tính daân toäc phaùt trieån ? Ñoù laø moät vaán ñeà coøn gaây tranh caõi. Coù ngöôøi cho raèng chæ caàn coù tính daân toäc cô baûn laø ñuû ; coù ngöôøi cho raèng tính daân toäc phaùt trieån laø do duøng thang nguõ aâm ; coù ngöôøi cho raèng laø do caùch söû duïng ngoân ngöõ ; coù ngöôøi laïi cho raèng noù do caùc nhaïc khí, caùc ñoà goõ...

Theo thieån yù chuùng toâi, noù khoâng theå chæ do moät yeáu toá, maø do nhieàu yeáu toá hôïp laïi. Maø muoán söû duïng ñöôïc caùc yeáu toá ñoù, chuùng ta phaûi tìm kieám chuùng ôû neàn aâm nhaïc daân gian cuûa daân toäc mình ñang phuïc vuï, ñaëc bieät laø daân ca.(1)

a) Tröôùc heát trong daân ca Vieät nam, ca töø thöôøng laø nhöõng lôøi thô ñaõ ñöôïc bieán caûi moät caùch kheùo leùo, ñaõ ñöôïc phong phuù hoùa moät caùch taøi tình, maø hieám coù daân toäc naøo laøm nhö vaäy. Caâu thô nguyeân thuûy coù theå ví nhö moät nhaïc ñeà cho saün maø ngöôøi saùng taùc phaûi vaän duïng kyõ thuaät bieán taáu ñeå bieán caâu thô thaønh ca töø coù khaû naêng dieãn ñaït yù ñoà cuûa mình. Töø moät caâu ca dao luïc baùt ñôn sô nhö :

Ngöôøi ta ñaõ bieán caûi thaønh :

Caùc tieáng theâm vaøo ñuùng luùc, ñuùng choã (2), ñaõ giuùp cho nhaïc só theå hieän baûn nhaïc moät caùch kheùo leùo, veà giai ñieäu, tieát taáu cuõng nhö caáu truùc.

b) Thöù ñeán, laø chaát lieäu aâm thanh. Coù nhöõng loaïi thang aâm xem ra phuø hôïp vôùi ngoân ngöõ ña thanh hôn caùc loaïi thang aâm khaùc. Khoaûng caùch cao ñoä giöõa caùc thanh ñieäu Vieät nam trong caâu noùi bình thöôøng cuõng caùch nhau töø quaõng 2 tröôûng (1 cung) trôû leân. Vì theá chuùng ta khoâng ngaïc nhieân khi caùc baøi daân ca ñeàu duøng thang nguõ aâm, vì thang nguõ aâm thoâng thöôøng coù cô caáu cung baäc goàm töø quaõng 2 tröôûng trôû leân. Chaúng haïn thang nguõ aâm ôû vò trí Fa : "Fa-sol-la-ñoâ-reâ-(fa)".

Ngay khi duøng thang aâm ngoaïi thöôøng nhö thang aâm Oaùn trong daân ca mieàn Nam, - laø thang aâm coù nhöõng khoaûng caùch nhoû hôn quaõng 2 thöù (baùn cung)-, thì daân ca cuõng chæ thöôøng duøng caùc quaõng nhoû ñoù ñeå luyeán laùy, chöù ít khi duøng ñeå phoå nhaïc hai thanh ñieäu khaùc nhau.

"Moät trong nhöõng nhaân toá quan troïng ñeå coù ñöôïc baûn saéc daân toäc, ñoù laø chaát lieäu aâm nhaïc cuûa chuû ñeà (trong taùc phaåm Fuga - XT). Trong caùc Fuga maø chuùng toâi coù ñieàu kieän tham khaûo, phaàn lôùn caùc nhaïc só ñeàu döïa treân voán caùc chaát lieäu aâm nhaïc daân gian ñeå xaây döïng chuû ñeà."(3). Nhaän xeùt cuûa taùc giaû Phaïm Tuù Höông khoâng chæ ñuùng vôùi caùc baûn Fuga, caùc baûn nhaïc daønh cho nhaïc khí, maø cuõng ñuùng vôùi caùc baûn nhaïc coù lôøi ca. ÔÛ moät ñoaïn khaùc, taùc giaû nhaän ñònh chí lyù : " Vieäc quyeát ñònh tính daân toäc khoâng phaûi chæ laø vaán ñeà choïn ñieäu thöùc (thang aâm) naøo, maø ñieàu quan troïng hôn laø caùch söû duïng ñieäu thöùc nhö theá naøo. Tuy nhieân, vieäc söû duïng ñieäu thöùc naêm aâm (thang nguõ aâm - XT) ôû caùc baøi Fuga ñaõ coù moät taùc duïng lôùn trong vieäc theå hieän tính daân toäc cuûa taùc phaåm." (4)

Thaät vaäy, caùch söû duïng chaát lieäu aâm nhaïc laø raát quan troïng trong vieäc taïo ñöôïc tính daân toäc cho taùc phaåm. Ngay caû khi söû duïng thang nguõ aâm, thì moãi heä thoáng (moãi daïng thang aâm) trong daân ca ñeàu coù nhöõng caùch luyeán laùy ñaëc tröng, moãi hôi nhaïc ñeàu coù caùch dieãn taáu cung baäc khaùc nhau (cung baäc naøo phaûi rung, cung baäc naøo phaûi voã, cung baäc naøo non, cung baäc naøo giaø...) (5). Ñoù laø chöa noùi ñeán caùch chuyeån töø hôi naày qua hôi khaùc (chuyeån hôi) töø heä thoáng naày sang heä thoáng khaùc (chuyeån heä) vaø caùch chuyeån töø vò trí naøy sang vò trí khaùc (chuyeån vò).

Toùm laïi, tính daân toäc phaùt trieån theå hieän chuû yeáu ôû caùch bieán caûi lôøi thô thaønh ca töø vaø ôû caùch söû duïng chaát lieäu aâm nhaïc : cha oâng chuùng ta ñaõ ñeå laïi nhöõng kinh nghieäm quyù giaù trong caùc baøi daân ca. Chuùng ta caàn keá thöøa ñöôïc kho taøng daân gian ñoù thì môùi mong saùng taïo theâm, nhôø "tieáp thu moät caùch choïn loïc nhöõng tinh hoa cuûa neàn ngheä thuaät tieán boä theá giôùi"(6)

Ñoù laø baên khoaên chung cuûa toaøn xaõ hoäi trong laõnh vöïc vaên hoùa noùi chung :"Quaù trình tieán hoùa cuûa moät quoác gia luoân gaén vôùi coäi nguoàn phaùt trieån treân neàn baûn saéc vaên hoùa daân toäc ñi ñoâi vôùi tieáp thu tinh hoa vaên hoùa theá giôùi. Ñoái vôùi nöôùc ta laïi caøng nhö vaäy. Phaùt trieån taùch khoûi coäi nguoàn, xa rôøi nhöõng giaù trò vaên hoùa truyeàn thoáng nhaát ñònh seõ laâm vaøo nguy cô ñaùnh maát baûn thaân, chaúng nhöõng khoâng theå ñoùng goùp cho neàn vaên hoùa chung cuûa nhaân loaïi, maø coøn trôû thaønh baûn sao môø nhaït cuûa daân toäc khaùc...".

Ñoù cuõng laø baên khoaên cuûa Giaùo hoäi coâng giaùo Vieät nam, rieâng trong laõnh vöïc Thaùnh nhaïc :"Vieäc thích öùng aâm nhaïc trong nhöõng mieàn coù moät truyeàn thoáng aâm nhaïc rieâng, nhaát laø trong caùc xöù truyeàn giaùo laø ñieàu ñöôïc Coâng ñoàng Va-ti-ca-noâ II khuyeán khích (HCPV 119), nhöng noù ñoøi hoûi caùc nhaø chuyeân moân phaûi ñöôïc chuaån bò caùch ñaëc bieät (HT aâm nhaïc trong phuïng vuï soá 61 )" .