I. AÂm nhaïc trong thaùnh ñöôøng ngoaøi caùc buoåi leã

1. Moät trong nhöõng neùt bieåu döông cuûa neàn vaên hoùa hieän ñaïi laø loøng say meâ thích thuù aâm nhaïc. Duø coù theå nghe taïi nhaø moät caùch deã daøng caùc taùc phaåm coå ñieån qua maùy thu thanh, ñaøi truyeàn hình, maùy thu baêng, maùy quay ñóa, ngöôøi ta vaãn thích nghe tröïc tieáp trong buoåi hoøa nhaïc vaø coøn laáy laøm thích thuù hôn laø ñaøng khaùc. Ñoù laø moät hieän töôïng tích cöïc, bôûi vì aâm nhaïc vaø tieáng haùt goùp phaàn naâng taâm trí con ngöôøi leân cao.

Con soá caùc buoåi hoøa nhaïc moãi ngaøy moät taêng taïi nhieàu quoác gia trong nhöõng naêm gaàn ñaây khieán caùc nhaø thôø thöôøng hay ñöôïc duøng laøm nôi trình dieãn. Ngöôøi ta vieän daãn nhieàu lyù do ñeå xin söû duïng, tæ nhö caàn phaûi coù khung caûnh thích hôïp, vì khoâng deã gì tìm ñöôïc nhöõng nôi nhö nhaø thôø : aâm thanh thöôøng raát toát, ngheä thuaät kieán truùc xinh ñeïp, khung caûnh laïi cuõng töông xöùng vôùi baàu khí caùc taùc phaåm saép trình dieãn ñöôïc saùng taùc khi xöa, vaø cuoái cuøng moät lyù do ñôn giaûn nöõa laø caùc nhaø thôø thöôøng coù nhöõng caây quaûn caàm, nhaát laø khi trình dieãn caùc taùc phaåm thuoäc loaïi ñaøn naøy.

2. Song song vôùi tieán trình vaên hoùa naøy, ngöôøi ta coøn nhaän thaáy trong nhaø thôø coù moät hoaøn caûnh môùi. Caùc "Scholae cantorum" (ca ñoaøn) nhieàu khi thaáy khoâng tieän trình dieãn caùc baûn thaùnh nhaïc ña aâm hôïp xöôùng trong khung caûnh phuïng vuï. Vì theá, ngöôøi ta ñaõ coù saùng kieán trình dieãn loaïi thaùnh nhaïc naøy beân trong nhaø thôø, döôùi hình thöùc hoøa nhaïc. Ngöôøi ta cuõng ñöa bình ca vaøo chöông trình hoøa nhaïc ôû beân trong hoaëc beân ngoaøi nhaø thôø.

Moät söï kieän quan troïng khaùc ñaõ xaûy ra do saùng kieán trình dieãn caùc buoåi hoøa nhaïc ñaïo ñöùc. Sôû dó goïi nhö theá, laø vì aâm nhaïc cöû haønh ñöôïc coi laø nhaïc ñaïo do ñeà taøi, lôøi ca vaø baàu khí trình dieãn. Ñoâi khi trong caùc buoåi hoøa nhaïc naøy, ngöôøi ta coøn ñoïc saùch thaùnh, caàu nguyeän vaø giöõ thinh laëng nöõa. Vì vaäy maø nhöõng buoåi hoøa nhaïc nhö theá ñöôïc ñoàng hoùa vôùi moät buoåi sinh hoaït ñaïo ñöùc.

3. Vieäc chaáp nhaän töø töø cho hoøa nhaïc trong caùc nhaø thôø ñaõ khôi gôïi leân moät soá vaán ñeà cho caùc cha sôû vaø caùc vò quaûn thuû thaùnh ñöôøng maø chuùng toâi thaáy caàn phaûi coù caâu giaûi ñaùp. Neáu môû cöûa nhaø thôø traøn lan cho caùc thöù hoøa nhaïc ñaõ gaây ra moät laøn soùng phaûn öùng vaø phaûn ñoái döõ doäi nôi moät soá ñoâng tín höõu thì töø choái maø khoâng coù lyù do cuõng seõ bò hieåu laàm vaø khoù ñöôïc caùc nhaø toå chöùc hoøa nhaïc, caùc nhaïc só vaø ca só chaáp nhaän.

Vaäy tröôùc heát, phaûi hieåu yù nghóa cuõng nhö muïc ñích cuûa caùc nhaø thôø. Veà vaán ñeà naøy, Boä Phöôïng Töï nghó laø neân ñeà nghò vôùi caùc Hoäi ñoàng giaùm muïc vaø caùc Uyû ban quoác gia veà Phuïng vuï vaø Thaùnh nhaïc tuøy theo sôû tröôøng cuûa hoï, moät vaøi yeáu toá suy nghó vaø giaûi thích caùc khoaûn Giaùo luaät lieân quan ñeán vieäc söû duïng trong caùc nhaø thôø moät vaøi loaïi aâm nhaïc nhö aâm nhaïc vaø ca haùt trong phuïng vuï, aâm nhaïc coù caûm höùng toân giaùo, aâm nhaïc ngoaøi toân giaùo.

4. Caàn phaûi ñoïc laïi trong hoaøn caûnh hieän nay nhöõng taøi lieäu ñaõ coâng boá, ñaëc bieät Hieán cheá veà Phuïng vuï, Huaán thò Musicam sacram veà Thaùnh nhaïc ñeà ngaøy 5.3.1967, Huaán thò Liturgicae Instaurationes ñeà ngaøy 5.9.1970 vaø caùc khoaûn Giaùo luaät soá 1210, 1213, 1222. Thö naøy ñaëc bieät noùi veà caùc buoåi hoøa nhaïc ngoaøi caùc leã nghi phuïng vuï. Boä Phöôïng Töï mong raèng baèng caùch naøy coù theå giuùp moãi giaùm muïc laáy nhöõng quyeát ñònh muïc vuï höõu hieäu. Tuy nhieân vaãn phaûi löu yù ñeán caùc hoaøn caûnh xaõ hoäi vaên hoùa chung quanh.

Baûn tính vaø muïc ñích cuûa caùc nhaø thôø
5. Theo truyeàn thoáng, caùc nhaø thôø laø nhöõng nôi cho daân Chuùa hoäi hoïp. Truyeàn thoáng naøy ñöôïc minh hoïa roõ neùt qua nghi thöùc cung hieán ñeàn thôø vaø hieán thaùnh baøn thôø. Daân Chuùa hoïp nhau laïi trong tinh thaàn hieäp nhaát vôùi Chuùa Cha, Chuùa Con vaø Chuùa Thaùnh Thaàn laøm thaønh Hoäi thaùnh, ñeàn thôø cuûa Thieân Chuùa. Ñeàn thôø naøy ñöôïc xaây döïng baèng nhöõng vieân ñaù soáng ñoäng; nôi Chuùa Cha ñöôïc toân thôø trong tinh thaàn vaø chaân lyù. Thöïc ra ngay töø thôøi thöôïng coå, danh töø nhaø thôø ñaõ ñöôïc duøng ñeå chæ ngoâi nhaø coäng ñoaøn Ki-toâ höõu tôùi hoäi hoïp ñeå nghe lôøi Chuùa, caàu nguyeän chung, laõnh bí tích, cöû haønh Thaùnh leã vaø thôø laïy Ngöôøi. Nôi aáy ñöôïc coi nhö daáu chæ veà söï hieän dieän cuûa Chuùa. (x. ODEA, cap.II,1)

Vì vaäy khoâng ñöôïc coi nhaø thôø nhö nhöõng nôi coâng coäng, coù theå duøng cho moïi thöù hoäi hoïp. Ñoù laø nhöõng nôi thieâng thaùnh ñöôïc cung hieán hay hieán thaùnh ñeå daønh rieâng cho vieäc thôø phöôïng Chuùa. Ñoù laø nhöõng ngoâi nhaø höõu hình, töôïng tröng cho Hoäi thaùnh löõ haønh treân traàn theá, nôi hieän thöïc hoùa ngay ôû ñôøi naøy maàu nhieäm hieäp thoâng giöõa Thieân Chuùa vaø loaøi ngöôøi. Taïi caùc nôi ñoâng daân cö ôû thaønh phoá hay thoân queâ, nhaø thôø coøn laø nhaø cuûa Thieân Chuùa, nghóa laø daáu chæ nôi cö truù cuûa Ngöôøi giöõa loaøi ngöôøi. Ñoù laø nôi thaùnh ngay caû nhöõng khi khoâng cöû haønh leã nghi phuïng vuï.

Trong moät theá giôùi oàn aøo naùo ñoäng nhö theá giôùi cuûa chuùng ta ngaøy nay, nhaát laø taïi caùc thaønh phoá lôùn, caùc nhaø thôø cuõng laø nôi thuaän tieän ñeå ngöôøi ta tìm ñöôïc söï bình an cho taâm trí vaø aùnh saùng cho ñöùc tin trong baàu khí yeân laëng vaø caàu nguyeän. Ñieàu naøy chæ coù theå thöïc hieän ñöôïc, neáu caùc nhaø thôø baûo toaøn ñöôïc danh tính cuûa mình. Khi naøo nhaø thôø ñöôïc duøng vaøo nhöõng muïc ñích khaùc vôùi muïc ñích rieâng cuûa chuùng thì ñaëc tính laø daáu chæ maàu nhieäm Ki-toâ giaùo cuûa chuùng bò laâm nguy loâi keùo theo moät soá thieät haïi lôùn nhoû cho caùc noã löïc giaùo duïc ñöùc tin vaø yù thöùc veà daân Thieân Chuùa, nhö lôøi nhaéc nhôû cuûa Ñöùc Ki-toâ : "Nhaø Ta phaûi laø nhaø caàu nguyeän" (Lc 19,46).

Taàm quan troïng cuûa Thaùnh nhaïc
6. Thaùnh nhaïc duø laø thanh nhaïc hay nhaïc khí ñaùng ñöôïc löu taâm moät caùch ñaëc bieät. Qua danh xöng naøy, chuùng toâi hieåu laø loaïi nhaïc ñöôïc "saùng taùc ñeå thôø phöôïng Chuùa, bao haøm ñöôïc neùt thaùnh thieän vaø tính ngheä thuaät cao", (Ms soá 4a) Hoäi thaùnh coi daây laø moät kho taøn voâ giaù vöôït leân treân taát caû caùc ngheä thuaät khaùc vaø nhìn nhaän Thaùnh nhaïc coù moät chöùc naêng thöøa taùc trong coâng vieäc thôø phöôïng Chuùa (x. HCPV soá 112). Hoäi thaùnh cuõng tha thieát yeâu caàu phaûi heát söùc aân caàn giöõ gìn vaø trau doài kho baùu naøy, (HCPV soá 114).

Khi cöû haønh thaùnh nhaïc trong moät leã nghi phuïng vuï, thaùnh nhaïc phaûi tuøy theo nhòp ñoä vaø phong caùch cuûa phuïng vuï. Qui taéc naøy thöôøng buoäc phaûi haïn cheá vieäc söû duïng nhöõng taùc phaåm ñöôïc saùng taùc vaøo moät thôøi ñieåm maø vieäc tham döï cuûa giaùo daân chöa ñöôïc ñeà ra laøm nguoàn maïch ñích thaät cho tinh thaàn Ki-toâ giaùo. (x. HCPV soá 14; Pi-oâ X, Tra le sollecitudini)

Söï thay ñoåi naøy trong vieäc trình dieãn caùc taùc phaåm aâm nhaïc cuõng nhö söï thay ñoåi ñoái vôùi caùc saùng taùc ngheä thuaät khaùc, trong phaïm vi phuïng vuï vì nhöõng lyù do thöïc haønh : thí duï caùc nhaø thôø ñaõ ñöôïc caáu truùc laïi ñeå ñaët gheá chuû toïa, giaûng ñaøi, baøn thôø quay veà phía giaùo daân. Laøm nhö vaäy khoâng phaûi vì coù yù cheâ dó vaõng nhöng vì nhaèm muïc ñích quan troïng hôn laø cho coäng ñoaøn ñöôïc than gia tích cöïc. Ñoâi khi coù söï haïn cheá trong vieäc söû duïng caùc taùc phaåm aâm nhaïc khi cöû haønh phuïng vuï, nhöng ñeå buø laïi, caùc taùc phaåm aáy ñöôïc trình dieãn ñaày ñuû ngoaøi caùc nghi thöùc phuïng vuï, döôùi hình thöùc hoøa nhaïc vaø haùt thaùnh ca trong nhaø thôø.

Quaûn caàm
7. Ngaøy nay ngöôøi ta chæ coøn chôi quaûn caàm ñoâi ba laàn trong caùc buoåi cöû haønh phuïng vuï maø thoâi. Ngaøy xöa, quaûn caàm thay cho phaàn giaùo daân tích cöïc tham döï vaø bao truøm leân ñaùm cöû toïa "ôû ñoù nhö nhöõng khaùng giaû caâm nín vaø baát ñoäng" (Pi-oâ XI, Dinivi Cultus, soá 9).

Quaûn caàm coù theå ñeäm theo tieáng haùt cuûa coäng ñoaøn vaø ca ñoaøn khi ñang cöû haønh caùc leã nghi phuïng vuï. Nhöng quaûn caàm khoâng ñöôïc aùt lôøi caàu nguyeän cuõng nhö tieáng haùt cuûa chuû teá hay tieáng ñoïc saùch thaùnh cuûa phoù teá vaø caùc thöøa taùc vieân.

Theo truyeàn thoáng, khoâng ñöôïc chôi ñaøn trong caùc kyø saùm hoái nhö Muøa Chay vaø Tuaàn Thaùnh, Muøa Voïng vaø phuïng vuï caàu cho ngöôøi ñaõ qua ñôøi. Trong nhöõng tröôøng hôïp naøy, chæ ñöôïc ñeäm ñaøn theo tieáng haùt maø thoâi.

Neân chôi quaûn caàm vaø coù theå chôi laâu ñeå chuaån bò vaø keát thuùc caùc buoåi cöû haønh.

Ñieàu toái quan troïng laø trong moïi nhaø thôø vaø ñaëc bieät trong caùc nhaø thôø ñoâng giaùo daân hôn caû, khoâng ñöôïc ñeå cho thieáu caùc nhaïc só taøi ba vaø caùc nhaïc cuï coù chaát löôïng toát. Phaûi heát söùc gìn giöõ caån thaän caùc quaûn caàm ñaõ coù töø thôøi tröôùc ; nhöõng caây ñaøn naøy raát hieám vaø quyù.

III. Caùc bieän phaùp thöïc haønh

8. Quy cheá veà vieäc söû duïng caùc nhaø thôø ñaõ ñöôïc aán ñònh trong Giaùo luaät khoaûn 1210 nhö sau : "Chæ ñöôïc chaáp nhaän trong nôi thaùnh nhöõng gì yeåm trôû hay phuïc vuï coâng vieäc thôø phöôïng, loøng ñaïo ñöùc hay ñaïo haïnh vaø caám taát caû nhöõng gì khoâng hôïp voùi nôi thaùnh thieän. Tuy nhieân, Vò Baûn quyeàn ñoâi khi coù theå cho pheùp söû duïng vaøo nhöõng vieäc khaùc khoâng traùi vôùi nôi thaùnh thieän."

Nguyeân taéc söû duïng nhaø thôø khoâng traùi vôùi nôi thaùnh, ñaõ aán ñònh tieâu chuaån neân môû cöûa nhaø thôø cho hoøa nhaïc, hay neân ñoùng khoâng cho baát cöù loaïi aâm nhaïc naøo khaùc ñöôïc trình dieãn trong ñoù. Thí duï aâm nhaïc ña aâm hôïp xöôùng hay nhaát töï noù khoâng phaûi laø coù tính caùch toân giaùo. Muoán coù tính caùch toân giaùo thì ngay töø ñaàu nhöõng baûn haùt , baûn nhaïc ñoù phaûi nhaèm muïc ñích gì vaø noäi dung ra sao. Nieâm yeát chöông trình hoøa nhaïc trong nhaø thôø maø aâm nhaïc ñoù khoâng coù caûm höùng toân giaùo vaø ñöôïc saùng taùc ñeå trình dieãn trong caùc sinh hoaït vui chôi theá tuïc, duø aâm nhaïc ñoù laø coå ñieån hay hieän ñaïi, laø baùc hoïc hay bình daân, nhö theá laø khoâng toân troïng tính caùch thieâng thaùnh cuûa nhaø thôø cuõng chaúng ñeám xæa gì ñeán chính taùc phaåm aâm nhaïc ñoù, vì noù khoâng ñöôïc trình dieãn trong khung caûnh töï nhieân cuûa noù.

Giaùo quyeàn phaûi söû duïng quyeàn rieâng trong caùc nôi thaùnh (x. GL khoaûn 1213) vaø quy ñònh vieäc söû duïng nhaø thôø sao cho nôi thôø phöôïng ñöôïc moïi ngöôøi toân kính.

9. Thaùnh nhaïc, nghóa laø loaïi aâm nhaïc ñöôïc saùng taùc ñeå duøng trong phuïng vuï, nhöng vì nhöõng lyù do naøo ñoù khoâng ñöôïc cöû haønh trong moät buoåi leã nghi phuïng vuï vaø nhaïc ñaïo, nghóa laø nhaïc laáy caûm höùng töø nhöõng baûn vaên Kinh thaùnh, phuïng vuï coù lieân quan tôùi Thieân Chuùa, Ñöùc Meï, Caùc Thaùnh hay Giaùo hoäi, coù theå ñöôïc duøng trong nhaø thôø, ngoaøi nhöõng buoåi cöû haønh phuïng vuï. Quaûn caàm, thanh nhaïc hay nhaïc khí coù theå yeåm trôû vaø nuoâi döôõng loøng ñaïo ñöùc soát saéng cho giaùo daân (x.C.I.C., khoaûn 1210).

Nhöõng thöù ñoù coù ích lôïi ñaëc bieät ñeå :

Chuaån bò cho caùc leã phuïng vuï chính thöùc hay taêng theâm veû long troïng ñaëc bieät cho nhöõng leã ñoù ngoaøi caùc buoåi cöû haønh.

Ñaùnh daáu tính caùch ñaëc bieät cuûa caùc muøa phuïng vuï.

Taïo ra trong caùc nhaø thôø moät baàu khí chuoäng caùi ñeïp vaø thích suy nieäm, giuùp cho ngöôøi ta deã coù xu höôùng ñoùn nhaän caùc giaù trò tinh thaàn ngay caû nôi nhöõng ngöôøi xa Hoäi thaùnh.

Taïo khung caûnh tieän lôïi giuùp deã ñoùn nghe Lôøi Chuùa, tæ nhö ñoïc Tin Möøng lieân tuïc.

Giöõ cho kho taøn aâm nhaïc cuûa nhaø thôø ñöôïc soáng ñoäng : caùc thöù nhaïc vaø baøi haùt saùng taùc ñeå ñöôïc duøng trong phuïng vuï khoâng ñöôïc ñeå cho mai moät ñi, tuy khoâng phaûi luùc naøo cuõng deã ñöa vaøo caùc buoåi cöû haønh phuïng vuï. Ngoaøi ra laø nhaïc ñaïo nhö caùc ca nhaïc kòch, caùc baøi ca coù taâm tình toân giaùo voán laø nhöõng phöông tieän thoâng truyeàn söùc soáng thieâng lieâng.

Giuùp khaùch tham quan vaø khaùch du lòch hieåu roõ hôn tính caùch thieâng thaùnh cuûa nhaø thôø, nhôø nhöõng buoåi trình taáu quaûn caàm ñöôïc loan baùo tröôùc vaøo nhöõng giôø aán ñònh.

10. Khi caùc ngöôøi toå chöùc xin möôïn nhaø thôø ñeå hoøa nhaïc, vò baûn quyeàn phaûi cho pheùp baèng vaên thö. Ñaây coù yù hieåu laø nhöõng buoåi hoøa nhaïc khoâng ñònh kyø. Vì theá, khoâng ñöôïc cho pheùp thöôøng xuyeân keùo daøi nhö ñaïi nhaïc hoäi hay moät voøng lieân tuïc caùc buoåi hoøa nhaïc.

Neáu vò baûn quyeàn cho laø caàn thì coù theå cho möôïn nhaø thôø naøo khoâng duøng vaøo vieäc thôø phöôïng nöõa, chieáu theo giaùo luaät khoaûn 1222,2, laøm hoäi tröôøng ñeå trình dieãn thaùnh nhaïc, thaùnh ca vaø ngay caû nhaïc ñôøi, mieãn laø nhöõng loaïi nhaïc ñoù hôïp vôùi nhöõng nôi thieâng thaùnh.

Trong nhieäm vuï muïc vuï naøy, vò Baûn quyeàn neân nhôø Uyû Ban Phuïng vuï vaø Thaùnh nhaïc cuûa giaùo phaän giuùp ñôõ vaø goùp yù.

Ñeå baûo toaøn tính caùch thieâng thaùnh cuûa caùc nhaø thôø, phaûi giöõ nhöõng ñieàu sau ñaây. Vò Baûn quyeàn coù theå xaùc ñònh theâm chi tieát :

Phaûi laøm ñôn göûi vò Baûn quyeàn vaøo luùc thuaän lôïi, noùi roõ ngaøy nôi, giôø, chöông trình hoøa nhaïc, taùc phaåm vaø teân taùc giaû.

Sau khi ñöôïc söï ñoàng yù cuûa vò Baûn quyeàn, cha sôû vaø caùc vò quaûn thuû thaùnh ñöôøng coù theå cho pheùp ca ñoaøn vaø caùc giaøn nhaïc thoûa maõn nhöõng ñieàu döôùi ñaây ñöôïc söû duïng nhaø thôø :

Vaøo nhaø thôø töï do vaø mieãn phí.

Nhaïc coâng vaø thính giaû phaûi aên maëc vaø ñi ñöùng cho xöùng hôïp vôùi nôi thieâng thaùnh.

Caùc nhaïc só vaø ca só traùnh chieám cung thaùnh. Phaûi heát söùc toû loøng toân kính baøn thôø, gheá cuûa vò chuû toïa vaø giaûng ñaøi.

Phaûi caát Mình Thaùnh Chuùa ôû baøn thôø caïnh hay nôi naøo chaéc chaén vaø xöùng ñaùng (x. C.I.C. GL khoaûn 938, tieát 4).

Phaûi coù lôøi giôùi thieäu trình baøy nhaïc phaåm saép trình dieãn khoâng nguyeân veà lòch söû ngheä thuaät maø thoâi, nhöng coøn veà phöông dieän taâm linh nöõa, ñeå thính giaû coù theå hieåu kyõ hôn vaø tham döï thaám thía hôn.

Ngöôøi toå chöùc hoøa nhaïc phaûi chòu traùch nhieäm baèng vaên thö veà maët haønh chaùnh vaø daân söï, caùc phí toån, xeáp ñaët laïi cô sôû vaø boài thöôøng neáu xaûy ra hö haïi.

Caùc yeâu caàu thöïc tieãn treân ñaây laø nhaèm giuùp caùc giaùm muïc vaø caùc vò quaûn thuû thaùnh ñöôøng trong caùc noã löïc muïc vuï giöõ cho nhaø thôø luoân luoân laø nôi cöû haønh caùc leã nghi phuïng vuï, nôi caàu nguyeän, nôi yeân tónh. Vaäy xin ñöøng döïa vaøo ñoù maø baûo raèng Hoäi thaùnh ít quan taâm vaø khoâng höùng thuù gì ñoái vôùi ngheä thuaät aâm nhaïc.

Kho taøng thaùnh nhaïc luoân luoân laø moät baèng chöùng huøng hoàn noùi leân raèng ñöùc tin Ki-toâ giaùo coù theå coå voõ vaø phaùt khôûi neàn vaên hoùa cuûa nhaân loaïi.

Neáu ñaët thaùnh nhaïc hay nhaïc ñaïo vaøo ñuùng vò trí vaø giaù trò cuûa noù, caùc nhaïc só Ki-toâ giaùo vaø caùc thaønh vieân trong caùc "Scholae cantorum" seõ caûm thaáy mình ñöôïc an uûi khi theo ñuoåi truyeàn thoáng naøy vaø coá giöõ cho noù ñöôïc soáng ñoäng ñeå phuïc vuï ñöùc tin, nhö lôøi Coâng ñoàng Va-ti-ca-noâ II môøi goïi trong thoâng ñieäp göûi cho caùc ngheä só : "Caùc baïn ñöøng töø choái ñem taøi naêng cuûa mình ra ñeå phuïc vuï chaân lyù cuûa Chuùa. Theá giôùi chuùng ta ñang soáng caàn phaûi coù caùi ñeïp ñeå khoûi rôi vaøo thaát voïng. Caùi ñeïp cuõng nhö chaân lyù laøm cho con ngöôøi vui töôi phaán khôûi. Vaø ñieàu ñoù, sôû dó coù ñöôïc cuõng laø nhôø ôû baøn tay cuûa caùc baïn (x. Cñ Vat. II Thoâng ñieäp göûi caùc ngheä só, ngaøy 8.12.1965).