"Cao cung leân, khuùc nhaïc Thieân Thaàn Chuùa. Hoøa trong laøn gioù, nheø nheï vaán vöông.
OÂi linh thieâng, laéng nghe thoang thoaûng cung ñaøn. Moät ñeâm khuya vang.
Vaúng trong tuyeát söông. Ñaøn ôi cöù rung nhöõng ñieäu reùo raét.
Haùt khen Con Moät Chuùa Trôøi. Raày sinh xuoáng coõi trôøi..."

Ñieäp khuùc aáy vaø nhöõng phieân khuùc tieáp theo, vôùi moät giai ñieäu tuyeät vôøi ñaõ ñaåy maïnh caùnh cöûa ñeå ñöa ngöôøi thanh nieân ñang sung söùc - thaày lyù ñoaùn Giu-se Leâ Ñöùc Trieäu, töùc nhaïc só Hoaøi Ñöùc - ñi vaøo lòch söû Thaùnh nhaïc Vieät nam. Theá roài cuøng thôøi ñieåm aáy hoaëc tröôùc sau tí ñænh, haøng loaït, haøng chuøm haøo quang laáp laùnh toûa ra. Haûi Linh vôùi Ñeâm Ñoâng, Beâ-lem ôi cuûa Nguyeãn Khaéc Xuyeân, Trôøi Cao cuûa Duy Taân, Cuøng ñi Beâ-lem cuûa Vónh Phöôùc, Toâi ñaõ thaáy Ngöôøi cuûa Huøng Laân... Kyø dieäu thay, muøa Ñoâng naêm 1945 laïi laø khuùc daïo ñaàu cuûa thaùnh nhaïc thaùnh ca Vieät nam. Ñeán nay, treân cöûa mieäng moïi ngöôøi Vieät nam coâng giaùo - keå caû anh em khoâng cuøng ñöùc tin - vaãn nhö coøn ngaân vang tieáng haùt thuôû naøo cuûa Cao Cung Leân, cuûa Ñeâm Ñoâng veà moät ñeâm tuyeát laïnh luøng möøng Chuùa ra ñôøi. Trong taâm tình ñaïo haïnh aáy, toâi nhö ngöôøi hoïc troø nhoû deán goõ cöûa caên gaùc quen thuoäc cuûa cha Hoaøi Ñöùc, xin moät laàn troø chuyeän, ñeå chia seû vôùi baïn ñoïc HLMC.

Lm Hoaøi Ñöùc : Naêm 1945, Ñaïi chuûng vieän Xuaân Bích taïm ñoùng cöûa, vì quaân ñoäi Trung hoa tröng duïng cô sôû chuûng vieän ñeå ñoùng quaân, caùc chuûng sinh phaûi sô taùn veà nhaø queâ, ñòa phöông gaàn ñoù. Toâi veà xöù Buùt Ñoâng, xöù sôû cuûa vò linh muïc baûo döôõng toâi laø linh muïc Traàn Tieán Ñöùc, vaø qua No-en naêm 1945 ôû ñoù. Cuõng chính thôøi kyø ñoù, toâi baét ñaàu taäp teãnh laøm quen vôùi saùng taùc thaùnh ca. Moät laàn, toâi cuøng vôùi coäng ñoaøn giaùo höõu ñoïc kinh chieàu vaø laøm giôø vieáng hang ñaù buoåi chieàu vöøa xong, giöõa luùc moïi ngöôøi ra veà thì hoài chuoâng nguyeän noåi leân. Luùc aáy toâi cuõng ñang böôùc treân baäc thang töø treân neàn nhaø thôø xuoáng saân beân ngoaøi, boãng nhieân trong trí oùc toâi naãy ra moät cung ñieäu phaûng phaát aâm thanh cuûa tieáng chuoâng ñang ngaân vang treân thaùp chuoâng. Toâi lieàn böôùc chaäm laïi vaø thaû hoàn theo töù nhaïc ñoù, khi xuoáng tôùi saân nhaø thôø thì trong trí oùc ñaõ hình thaønh xong ñoaïn ñieäp khuùc "Cao Cung Leân". Ngay luùc ñoù, toâi veà phoøng rieâng cheùp laïi ñieäp khuùc ñoù vaø phieân khuùc 1 cuûa baøi haùt thì nguoàm caûm höùng ñaõ taét ngaám, khoâng theå ñaët tieáp theo nhöõng phieân khuùc sau ñöôïc nöõa. Toâi lieàn ñöa baûn nhaïc cho Nguyeãn Khaéc Xuyeân xem, vì Nguyeãn Khaéc Xuyeân cuõng ñang ôû Buùt Ñoâng. Nguyeãn Khaéc Xuyeân khen töù nhaïc hay vaø hôïp vôùi baàu khoâng khí No-en, lieàn nhaän lôøi ñaët maáy phieân khuùc sau. Neân ngöôøi naøo tinh yù seõ nhaän thaáy ngay vaên phong cuûa nhöõng phieân khuùc sau coù ñoâi chuùt khaùc vôùi vaên phong cuûa ñieäp khuùc vaø phieân khuùc 1.

Lm Hoaøi Ñöùc : Coù theå noùi laø hoaøn toaøn ngaãu nhieân. Suoát 6 naêm tu hoïc ôû tieåu chuûng vieän La-tinh Hoaøng Nguyeân, toâi khoâng coù gì xuaát saéc veà aâm nhaïc. Cuõng coù ñöôïc taäp ñaøn Harmonium vaøi naêm, sau vì keùm maét neân xin thoâi. Tieáng thì khaøn khaøn, ñuïc ñuïc, laïi öông öông, khoâng theå haùt hay ñöôïc. Naêm 1945, vì thôøi cuoäc phaûi taïm nghæ hoïc Trieát lyù ôû ñaïi chuûng vieän Xuaân Bích, toâi veà ôû vôùi cha nuoâi xöù Buùt Ñoâng. Cuøng ôû Buùt Ñoâng, coù Nguyeãn Khaéc Xuyeân voán ñaõ quen bieát Huøng Laân roài. Toâi chöa coù yù nieäm gì veà vieäc saùng taùc nhaïc caû. Nhöng chæ coù taám loøng öôùc ao khao khaùt hoøa bình cho ñaát nöôùc, tröôùc maét laø mong coù hoøa bình ñeå mau ñöôïc veà tieáp tuïc hoïc taïi ñaïi chuûng vieän. Vôùi taâm tình ñaïo ñöùc caàu nguyeän ñoù, vaø vôùi caùi voán ít oûi hieåu bieát veà nhaïc lyù coäng vôùi chuùt hieåu bieát sô ñaúng veà tö töôûng thaàn hoïc, toâi ngheâu ngao maáy caâu ñeå caàu nguyeän xin Traùi Tim cöïc thaùnh Chuùa Gieâ-su ban cho ñaát nöôùc Vieät nam ñöôïc hoøa bình. Khi ñaõ thaønh hình moät baøi haùt, toâi ghi laïi vaø ñem göûi cho anh Huøng Laân laøm leã ra maét ñeå xin gia nhaäp nhaïc ñoaøn. Cuõng vì theá maø luùc ñaàu baøi aáy nhö sau : "Gieâ-su, döôùi chaân Chuùa con saáp mình, muoân vaøn tha thieát daâng loøng thôø kính. Loøng con tha thieát thaùng naêm soáng ñôøi an ninh, Chuùa ôi, nôõ taâm ngoaûnh maët laøm ngô sao ñaønh." Ñeán sau toâi phaûi söûa laïi nhö theá naøy :

"Gieâ-su, chuùng con tôùi ñaây saáp mình,
Chaân thaønh daâng Chuùa taám loøng thôø kính,
Ñoaøn con mong öôùc thaùng naêm soáng ñôøi an ninh,
Chuùa oâi, haõy ban xuoáng cho Vieät nam thanh bình."

Ñöôïc anh Huøng Laân khích leä vaø chæ daãn daàn daàn, toâi böôùc vaøo con ñöôøng saùng taùc töø ñaáy, nhöng vaãn khoâng coù yù soáng cho aâm nhaïc, maø chæ saùng taùc nhöõng khi naøo coù höùng thöïc veà chuû ñeà naøo naåy ra trong trí oùc, vaø taâm hoàn soáng vôùi chuû ñeà ñoù. Khoâng ham muoán saùng taùc nhieàu baøi.

Lm Hoaøi Ñöùc : Coù khi phaûi laáy thôøi ñieåm naêm 1940. Tröôùc thôøi ñieåm ñoù, chöa coù thaùnh nhaïc Vieät nam. Khi noùi ñeán thaùnh nhaïc laø phaûi noùi ñeán nhöõng baøi haùt trong phuïng vuï. Maø taát caû neàn phuïng vuï baáy giôø ñeàu ñöôïc cöû haønh baèng tieáng La-tinh. Thaùnh leã, chaàu Thaùnh Theå phaûi ñoïc hay haùt baèng tieáng La-tinh. Nhöõng baøi haùt ñeàu laáy töø cuoán Paroissien Romain hay cuoán Cantus pro festis solemnioribus, hoaëc cuoán Cantus Officiorum, hoaëc laø cuoán Cantus Officiorum in Cantu Gregoriano, vaø trong giôø chaàu Thaùnh Theå thì haùt nhöõng baøi in trong saùch Cantus selecti ad Bene-dictionem, hoaëc cuoán Cantus ad Benedictionem (quen goïi laø cuoán cuûa Biton). Ñoâi khi ñöôïc haùt nhöõng baøi khoâng phaûi laø tieáng La-tinh thì haùt nhöõng baøi baèng tieáng Phaùp, chuû yeáu laø laáy trong cuoán Cantiques de la jeunesse. Coøn nhöõng baøi haùt baèng tieáng Vieät thì chöa coù, hay noùi caùch khaùc laø chöa coù ai laøm ra caû. Trong mieàn Nam coù cha Phao-loâ Quy vaø Phao-loâ Ñaït coù laøm moät ít baøi, nhöng ít ñöôïc phoå bieán. Ngoaøi mieàn Baéc, coù cha Tieán Ninh ñaõ laøm maáy baøi : Thanh nieân vôùi Ñöùc Meï, Thanh nieân vôùi Chuùa Haøi Ñoàng, taäp cho caùc chuûng sinh La-tinh Hoaøng Nguyeân, haùt ñöôïc moät vaøi laàn roài cuõng rôi vaøo queân laõng.

Naêm 1943 hay 1944, coù moät linh muïc cao tuoåi, quen goïi laø Cha Giaø Vöôïng, ôû xöù Nam Ñònh, moät mình ñaõ cho aán haønh chöøng 10 cuoán thaùnh ca, goàm coù nhöõng baøi ca laáy cung ñieäu ôû nhöõng baøi ca tieáng Phaùp, hay tieáng La-tinh, coøn lôøi thì ngaøi ñaët baèng tieáng Vieät nam, gioïng vaên ñôn sô moäc maïc, ñaõ döôïc phoå bieán maïnh trong moät thôøi gian.

Coøn phaûi keå ñeán baøi haùt baèng tieáng Vieät nam maø chöa ñöôïc haùt chính thöùc trong nhaø thôø thôøi aáy, laø boä Vaõn Daâng hoa, ñöôïc caùc hoäi Daâng hoa caùc nôi söû duïng trong muøa hoa thaùng 5. Nhöng khoâng phaûi laø caùc baøi thaùnh ca phuïng vuï , chæ haùt ñeå daâng hoa kính Ñöùc Meï. Coù raát nhieàu boä Vaõn Daâng hoa, ôû ñòa phaän Haø noäi thì khaùc, ôû Buøi chu thì laïi khaùc. Coù khi trong moät ñòa phaän, moãi xöù haùt moät hay hai Vaõn Daâng hoa khaùc nhau, ñaëc bieät veà ngoân töø vaø cung ñieäu.

Toùm laïi, caùc nghi leã thôøi aáy ñeàu laøm baèng tieáng La-tinh, vôùi linh muïc chuû teá treân baøn thôø, coøn giaùo daân chæ bieát ñoïc kinh, ngaém leã baèng tieáng Vieät nam, chöù haùt lôøi kinh baèng tieáng Vieät nam thì chöa coù, ngoaïi tröø Ca Vaõn Daâng hoa.

Roài vaøo nhöõng naêm 1940 trôû ñi, ñaõ xuaát hieän raàm roä nhöõng ca khuùc Vieät nam hoaøn toaøn, nghóa laø do ngöôøi Vieät nam soaïn caû phaàn nhaïc vaø lôøi, nhö Leä Thöông vôùi baøi Ñaøn Xuaân, Ñaëng Vaên Hinh vôùi baøi Men cuøng Söôøn Non, Thaåm Oaùnh vôùi baøi Taâm hoàn anh tìm em, roài tôùi nhöõng baøi haùt Höôùng ñaïo cuûa nhoùm Hoaøng Quyù, nhö Treân soâng Baïch ñaèng, Löûa röøng ñeâm, Nhôù queâ, tieáp ñeán nhöõng baøi ca aùi quoác nhö Tieáng goïi thanh nieân cuûa Löu Höõu Phöôùc, Tieán quaân ca cuûa Vaên Cao, nung naáu loøng yeâu nöôùc cuûa moïi ngöôøi, nhaát laø nhöõng thanh nieân coù hoïc. Ñuùng luùc aáy, Huøng Laân vôùi Thanh Phuïng laø nhöõng thanh nieân vaøo löùa tuoåi 20, ñaõ nghó ngay ñeán vieäc taäp hôïp moät soá anh em ñeå thaønh laäp moät nhaïc ñoaøn chuyeân soaïn ra nhöõng baûn thaùnh ca hoaøn toaøn Vieät nam thay theá cho nhöõng baøi thaùnh ca tieáng nöôùc ngoaøi nhö tröôùc, theå hieän tinh thaàn daân toäc ñoäc laäp töï do cuûa ngöôøi Vieät nam, nhaïc ñoaøn Leâ Baûo Tònh ra ñôøi töø ñoù.

Lm Hoaøi Ñöùc : Khoâng daùm töï haøo laø coù coâng, nhöng nhaïc ñoaøn LBT chæ muoán ñoùng vai troø ñoät phaù trong quaù trình xaây döïng moät neàn thaùnh nhaïc Vieät nam song song vôùi moät neàn ca nhaïc ngoaøi xaõ hoäi Vieät nam ñaõ baét ñaàu hình thaønh vaø ñang lôùn maïnh trong caùc giôùi thanh nieân vaø sinh vieân baáy giôø. Nhöõng baøi thaùnh ca ñaàu tay cuûa nhaïc ñoaøn LBT nhö : Phuùt caàu xin, Xin ôn xem leã neân, Daâng baùnh röôïu, cuûa Huøng Laân, Meï ôi, Meï Ma-ri-a cuûa Taâm Baûo, Phuùt than thôû cuûa Thieân Phuïng, Laïy Meï xin an uûi cuûa Nguyeãn Khaéc Xuyeân,... ñeàu ñöôïc giaùo höõu caùc nôi hoan ngheânh vaø haùt phoå bieán raát soâi noåi, maëc daàu chöa ñöôïc haùt trong caùc leã nghi phuïng vuï. Caùc baøi thaùnh ca baèng tieáng nöôùc ngoaøi ñeàu ñaõ khoâng coøn ñöôïc haùt trong caùc giôø caàu nguyeän nöõa, vì ñaõ coù baøi haùt baèng tieáng Vieät nam thay theá.

Lm Hoaøi Ñöùc : Vì coù chuû tröông khoâng ham saùng taùc nhieàu, neân toâi nhôù mang maùng laø con soá nhöõng baøi haùt toâi saùng taùc hoaøn chænh chæ vaøo chöøng 80 baøi thoâi ; coøn moät soá baøi toâi ñaõ nhaùp roài ñeå laâu thaáy khoâng öng yù hay khoâng thích nöõa thì toâi boû luoân, cuõng vaøo khoaûng ba boán chuïc baøi nöõa. Toâi phaûi noùi theâm raèng : thôøi gian saùng taùc nhieàu nhaát laø thôøi gian hoïc ôû ñaïi chuûng vieän, "aên caép" giôø hoïc rieâng ñeå laøm baøi haùt. Nhöng luaät cuûa chuûng vieän khoâng cho pheùp, caùc cha giaùo sö nghieâm ngaët veà maët ñoù, thaäm chí ñaõ coù cha giaùo sö khaùm tuùi chuûng sinh xem coù tôø giaáy nhaùp naøo veà baøi haùt khoâng. Ñeán khi laøm linh muïc roài, ra laøm vieäc muïc vuï thì raát ít cô hoäi ñeå saùng taùc cho ra hoàn nöõa. Ñoù laø kinh nghieäm cuûa rieâng toâi thoâi.

Lm Hoaøi Ñöùc : Sinh hoaït cuûa thaùnh nhaïc trong nhöõng naêm gaàn ñaây ñaõ khôûi saéc vaø phong phuù nhieàu, nhôø coù nhöõng noã löïc chæ ñaïo vaø toå chöùc cuûa Uyû Ban Thaùnh nhaïc Vieät nam do ñöùc cha Nguyeãn Vaên Hoøa : nhö toå chöùc nhöõng buoåi Hoäi thaûo veà töøng chuyeân ñeà, nhö : ñeà taøi "Baûn vaên caùc baøi ca trong thaùnh leã" cuûa Lm Kim Long ngaøy 1.2.1996, vaø ñeà taøi "Hình theå ñoái ca vôùi thaùnh vònh" cuûa Lm Nguyeãn Höng ngaøy 21.5.1996, ñeà taøi "Hình theå thaùnh vònh ñaùp ca" cuûa nhaïc só Phan Kim ngaøy 24.7.1996. Coäng vôùi nhöõng buoåi trình dieãn thaùnh ca No-en, do Uyû Ban Thaùnh nhaïc Saøi goøn toå chöùc, baàu khoâng khí thaùnh nhaïc ñaõ coù phaàn soâi ñoäng leân nhieàu. Tuy nhieân, coøn caàn phaûi ñaàu tö nhieàu hôn nöõa thì neàn thaùnh nhaïc Vieät nam môùi hoaït ñoäng theo chieàu höôùng maø Giaùo hoäi mong muoán. Laïi nöõa, neàn thaùnh nhaïc hoaït ñoäng ôû caùc ñòa phöông khoâng ñoàng ñeàu, maïnh hay yeáu laø do söï quan taâm tích cöïc nhieàu hay ít cuûa caùc cha ôû töøng haït hay töøng xöù. Caùc lôùp huaán luyeän Ca tröôûng, caùc lôùp daïy ñaøn Organ phaàn nhieàu do caùc cha xöù coù ñieàu kieän ñaàu tö. Neàn thaùnh nhaïc ôû caùc giaùo phaän cuõng chöa ñoàng ñeàu, laø cuõng tuøy ôû söï quan taâm nhieàu hay ít cuûa caùc ñöùc giaùm muïc ñòa phaän. Moät thí duï, nhöõng linh muïc hay nhaïc só ôû caùc ñòa phaän xa veà döï hoäi thaûo ôû Saøi goøn, ñeàu phaûi boû tieàn tuùi ra ñeå chi tieâu loä phí vaø aên uoáng,... Roài caùc nhaïc só saùng taùc ñöôïc baøi naøo thì khoâng bieát laøm sao maø cho phoå bieán, vì khoâng coù voán cuõng nhö khoâng coù ñieàu kieän xin pheùp xuaát baûn,... Toùm laïi, Uyû ban Thaùnh nhaïc Vieät nam coøn raát nhieàu vieäc phaûi laøm, keå caû vieäc tuyeån löïa ngöôøi göûi ñi hoïc veà thaùnh nhaïc ôû nöôùc ngoaøi, môû trung taâm thaùnh nhaïc taïi Vieät nam, ñaøo taïo caùc theá heä keá thöøa...

Lm Hoaøi Ñöùc : Laø ngöôøi yeâu meán neàn thaùnh nhaïc Vieät nam, toâi chaân tình quyù meán caùc nhaïc só treû coâng giaùo hieän nay vì caùc baïn ñang naém trong tay töông lai cuûa neàn thaùnh nhaïc Vieät nam. Caùc baïn ñang coù nhieàu thuaän lôïi may maén hôn chuùng toâi ngaøy xöa, vì caùc baïn ñang ñöôïc höôûng nhöõng ñieàu kieän toát ñeïp nhaát cuûa thôøi hieän taïi : phöông tieän hoïc hoûi, nghieân cöùu veà caùc doøng nhaïc ña daïng hieän ñaïi, dó nhieân caùc baïn coù nhieàu kyõ thuaät saùng taùc hôn chuùng toâi, neân nhöõng taùc phaåm cuûa caùc baïn phaûi coù tính kyõ thuaät cao hôn nhöõng taùc phaåm cuûa chuùng toâi ngaøy tröôùc. Toâi thaønh thöïc chuùc möøng caùc baïn. Toâi chæ muoán nhaén nhuû theâm moät ñieàu : moät taùc phaåm thaùnh nhaïc laø moät taùc phaåm kinh nguyeän, giuùp cho ngöôøi haùt vaø ngöôøi nghe ñöôïc taêng theâm loøng ñaïo ñöùc vaø caàu nguyeän. Vaäy thì tröôùc heát laø chính caùc baïn ñaõ phaûi coù loøng ñaïo ñöùc vaø caàu nguyeän vôùi taùc phaåm cuûa mình. Neàn thaùnh nhaïc Vieät nam ñang mong chôø ôû caùc baïn nhöõng taùc phaåm khoâng caàn nhieàu veà soá löôïng, nhöng cao veà chaát löôïng kyõ thuaät thaåm myõ trong saùng taùc vaø hieäu quaû toát ñeïp taùc ñoäng ñeán loøng ñaïo ñöùc vaø caàu nguyeän nôi ngöôøi nghe vaø haùt caùc baûn thaùnh ca cuûa caùc baïn.

Xin thay maët cho quyù cha, tu só nam nöõ, quyù nhaïc só, ca tröôûng cuøng toaøn theå ñoäc giaû HLMC chaân thaønh caûm ôn cha ñaõ daønh cho chuùng toâi moät buoåi troø chuyeän thaân maät vaø höõu ích. Xin chuùc cha moät muøa Giaùng sinh traøn ñaày caûm höùng, nhö ñaõ thoåi vaøo hoàn cha giai ñieäu thaùnh cuûa Cao Cung Leân thuôû naøo.