I. Ai trong chuùng ta cuõng phaûi thöøa nhaän raèng, nhöõng taùc phaåm Thaùnh ca laø gia saûn trong kho taøng Thaùnh nhaïc, nhöng phaûi chaêng cuõng laø gia saûn trong kho taøng aâm nhaïc cuûa nhaân loaïi, khoâng phaân bieät maøu da hay ñaúng caáp xaõ hoäi...? Vaâng ñuùng theá. Vì vaäy, khi saùng taùc moät taùc phaåm aâm nhaïc noùi chung, Thaùnh ca noùi rieâng, ngöôøi nhaïc só phaûi coù moät traùch nhieäm raát lôùn lao, bôûi leõ taùc phaåm cuûa hoï nhö laø moät thoâng ñieäp göûi ñeán cho toaøn theå nhaân loaïi töø ñôøi naøy qua ñôøi kia, hoï ñaïi dieän cho coäng ñoàng vaø phaùt bieåu cho coäng ñoàng.

Trong vaán ñeà to lôùn naøy, baûn thaân vôùi nhöõng suy nghó vuïn vaët ñaõ chaát chöùa laâu nay, chæ xin chia seû moät ít ñieåm lieân quan tôùi vieäc saùng taùc baøi Thaùnh ca.

II. Ñeå hoaøn taát moät taùc phaåm aâm nhaïc noùi chung, baøi Thaùnh ca noùi rieâng, ngöôøi nhaïc só thöôøng phaûi qua nhöõng giai ñoaïn sau :

1.Chuaån bò cho nguoàn höùng :
Caàn phaûi coù söï chuaån bò cho nguoàn höùng, nhaát laø muïc ñích taùc phaåm muoán vieát coù yù töôûng höôùng ñeán ñaâu, höôùng ñeán gì, traïng thaùi naøo... Chuaån bò nhö theá naøo ? Theo yù rieâng, ñoái vôùi nhaïc só Thaùnh nhaïc, thì söï chuaån bò ñoù laø moät neáp soáng laønh maïnh tieát ñoä, moät tinh thaàn trong saïch, moät ñöùc tin maïnh meõ, moät loøng ñaïo ñöùc nhaát ñònh vaø söï hieåu bieát Kinh thaùnh ; ngoaøi ra thô ca cuõng goùp phaàn khoâng nhoû cho vieäc chuaån bò naøy. Noùi laø khoâng nhoû, nhöng thöïc söï noù coù quyeát ñònh raát lôùn ñeå coù ñöôïc nguoàn höùng vieát moät baøi ca, lôùn ñeán möùc ai cuõng phaûi coâng nhaän laø baøi ca coù giai ñieäu hay thöôøng do baøi thô hay. Quaû vaäy, baûn vaên giaøu chaát thô thì coù nhieàu cô hoäi ñeå nhaïc só taïo ra moät giai ñieäu hay, vaø nhö vaäy hình theå aâm nhaïc cuûa moät baøi ca thöôøng ñöôïc phaùt sinh bôûi caáu truùc cuûa baûn vaên (xem theâm "Saùng taùc Thaùnh ca Thaùnh nhaïc" cuûa Lm An-toân Nguyeãn Tieán Duõng).

Noùi ñeán ñaây, chuùng ta khoâng theå khoâng nhaéc ñeán coâng lao to lôùn trong vieäc phieân dòch caùc baûn vaên cuûa nhoùm "Caùc Giôø Kinh Phuïng Vuï", toøa Toång Giaùm muïc Tp. HCM. Ban naøy ñaõ coù moät coá gaéng ñaùng keå ñeå chuyeån dòch caùc nguyeân baûn thaønh tieáng Vieät, laøm cho giaøu chaát thô vaø töø ngöõ laïi phuø hôïp vôùi baûn saéc daân toäc (nhö "Thaùnh vònh, Thaùnh ca", "Caùc giôø kinh phuïng vuï"...). Ngöôøi vieát nghó, ñaây laø moät taøi saûn voâ giaù cho caùc nhaïc só Thaùnh nhaïc chuùng ta ñeå chuaån bò cho nguoàn höùng, vaø nguoàn höùng ñoù seõ ñi ñuùng höôùng. Thaät vaäy, neáu muoán saùng taùc moät ca khuùc (cantus) hay ca nhaïc kòch (opera) thì caùch tìm höùng coù keát quaû nhaát laø thuoäc loøng baûn vaên.

2. Nuoâi döôõng höùng : cuõng laø giai ñoaïn tìm höùng vaø cöu mang taùc phaåm.
a. Nuoâi döôõng höùng caùch töï nhieân
Nghóa laø ngöôøi nhaïc só hoaøn toaøn voâ yù thöùc, söï nuoâi döôõng naøy phaùt sinh moät caùch tình côø do tieáp xuùc vôùi moâi tröôøng beân ngoaøi, hoaëc do tieáp xuùc vôùi moät caûm giaùc noäi taâm. Söï nuoâi döôõng naøy coù theå raát laâu vaø cuõng coù theå raát mau choùng, nhöng laïi coù theå raát "nguy hieåm" neân ñoøi buoäc ngöôøi nhaïc só Thaùnh nhaïc caàn phaûi caån thaän vaø luoân tænh taùo, nhaát laø ñoái vôùi nhaïc só ñoàng thôøi laø ngheä só chôi ñaøn, bôûi vì khi luyeän taäp moät taùc phaåm treân ñaøn, khoâng nhieàu thì ít, ngöôøi ngheä só thaám nhaäp vaøo taùc phaåm vaø voâ tình ñöôïc nuoâi döôõng höùng caùch töï nhieân. Xin neâu vaøi ví duï :

Moät hoâm gaëp anh baïn nhaïc só, ngöôøi vieát coù hoûi veà moät trong soá taùc phaåm cuûa anh ta : "Taïi sao baøi naøy anh cho beø Basso chuyeån haønh naëng quaù ?" Ngaäp ngöøng giaây laùt, anh ñaùp : "Ñuùng theá, vì chuyeân chôi ñaøn Contrabasso neân giôø môùi thaáy mình bò aûnh höôûng." Moät anh baïn khaùc, coù daïo hay vieát baøi maø doøng ca hay löôïn leân löôïn xuoáng baèng nhöõng quaõng xa vaø hoøa aâm baèng nhöõng hôïp aâm 4 hay 5 noát maø khoâng ñoùn tröôùc raøo sau caùc aâm nghòch, ñoù laø moät trong nhöõng ñaëc tính cuûa loaïi nhaïc Jazz ; tìm hieåu môùi bieát trong thôøi gian ñoù, anh ta chuyeân nghieân cöùu tìm toøi caùc caùch thöùc hoøa aâm cuûa loaïi nhaïc naøy.

Maët khaùc, giaû nhö ngöôøi nhaïc só Thaùnh nhaïc muoán vieát baøi ca mang tính ñaïo haïnh vôùi neùt nhaïc gaàn guõi vôùi bình ca (cantus planus), maø voâ tình hoaëc höõu yù, trong cuoäc soáng thöôøng tieáp xuùc vôùi caùc loaïi nhaïc kích ñoäng (ñieàu naøy ôû xöù ta khoâng thieáu) thì roõ raøng laø traät höôùng roài.

b. Nuoâi döôõng höùng caùch höõu yù
Nghóa laø ngöôøi nhaïc só coù moät yù ñònh roõ reät ñeå tieáp xuùc vôùi moâi tröôøng, vôùi trí töôûng töôïng, vôùi thôøi gian, khoâng gian, hoaëc ñeå tieáp xuùc vôùi moät taâm tình naøo ñoù... maø qua ñoù, noù caàn thieát cho taùc phaåm cuûa mình. Vieäc laøm naøy ñoøi hoûi phaûi maát nhieàu thôøi gian hôn, nhieàu söùc löïc hôn, nghóa laø phaûi raát kieân nhaãn...vaø dó nhieân, taùc phaåm naøy seõ luoân coù moät giaù trò nhaát ñònh.

Ngöôøi ta keå raèng, Georg Friedrich Handel, moät nhaïc só thieân taøi cuûa theá kyû thöù 18, trong moät thoaùng choác cuûa taâm tình ñaïo ñöùc, coù yù ñònh muoán vieát ngay moät taùc phaåm ñeå ca ngôïi Ñaáng Cöùu Theá, nhöng vieäc ñaõ khoâng thaønh. Thôøi gian sau, oâng töï quyeát ñònh giam haõm mình trong buoàng rieâng ñeå tónh taâm vaø caàu nguyeän lieân tuïc 2 tuaàn leã, nhôø vieäc laøm naøy maø oâng ñaõ khôûi söï vaø keát thuùc thaønh coâng chöa ñaày 7 ngaøy ñeå vieát moät taùc phaåm Oratorio mang teân "The Messiah", moät taùc phaåm maø qua bao thôøi ñaïi vaãn coøn coù giaù trò lôùn.

Hoài coøn ñi hoïc, oâng thaày cuõng ñaõ khuyeân ñeå cöu mang taùc phaåm, anh em cöù cho trí töôûng töôïng phaùt huy heát khaû naêng cuûa noù moät caùch töï do, ñöøng ñeå bò giaùn ñoaïn, ñoâi khi yù nhaïc coøn ñang mô hoà, ta cöù ñaøn ñi ñaøn laïi noù seõ trôû neân roõ daàn, nghóa laø cöù lieân tuïc töø giôø noï qua giôø kia, töø ngaøy nay qua thaùng noï, chaéc chaén ñeán luùc naøo ñoù noù seõ ra. Nhieàu khi ta taäp trung suy tö 5 hay 6 giôø lieàn maø vaãn khoâng tìm ñöôïc yù töôûng, nhöng ñeán giôø thöù 7 thì yù töôûng phaùt sinh, ñoù chính laø thaønh quaû cuûa söï tö duy maø ta ñaõ coù trong 6 giôø tröôùc ñoù.

c. Löông tri
Ngoaøi yù chí vaø söï nhaïy caûm cuûa ngöôøi ngheä só, coøn caàn phaûi coù moät löông tri ñeå ñaùnh giaù vaø phaân bieät caùi thò hieáu toát (tieáng Phaùp goïi laø bon gout) khoûi caùi thò hieáu xaáu (mauvais gout). Noùi ñeán thò hieáu, (hay sôû thích) thì khoâng theå tranh luaän ñöôïc ñuùng sai, nhöng trong noù thì coù toát coù xaáu. Vì vaäy, moät nhaïc sö ngöôøi YÙ ñaõ noùi : "Trong suoát thôøi gian ñaøo taïo caùc anh, nhaø tröôøng luoân luoân coá gaéng taïo neân ôû caùc anh moät thò hieáu toát." Nhö vaäy, nhaø tröôøng ñaâu haún chæ daïy nhöõng kyõ thuaät saùng taùc maø coøn ñaøo taïo con ngöôøi ngheä só chaân chính...

3. Saép xeáp höùng
Ñaây laø vieäc saép ñaët laïi yù töôûng ñaõ coù sau khi ñaõ cöu mang noù. Muoán saép ñaët cho kheùo leùo tinh teá, vöøa coù giaù trò veà nguyeân taéc cuûa ngheä thuaät, veà ngoân ngöõ, veà yù nghóa...vöøa coù giaù trò veà tính thaåm myõ, ñoøi hoûi ngöôøi nhaïc só phaûi raát hieåu bieát veà ngoân ngöõ aâm nhaïc, hình theå aâm nhaïc, boá cuïc taùc phaåm cuõng nhö caùc kyõ thuaät khai trieån cuûa noù (nhö phoûng dieãn, chuyeån tieán, ñaûo loän...)

Ví duï yù nhaïc sau ñaây :

Ñeå saép xeáp caùc yù töôûng thaønh nhaïc ñeà hoaøn chænh hay hôn nöõa, ñeå laøm cho caùc khuùc bieán taáu (variation) ta coøn coù nhieàu kieåu vôùi nhieàu kyõ thuaät khai trieån khaùc nhau vaø coøn tuøy thuoäc nhieàu yeáu toá nhö caáu truùc baûn vaên, hình theå aâm nhaïc ñoái töôïng söû duïng... vaø söû duïng theá naøo, luùc naøo cho xöùng hôïp. Dó nhieân ñeå coù ñöôïc nhaïc ñeà hoaøn chænh cho baøi Thaùnh ca, tröôùc ñoù lôøi ca cuõng ñaõ ñöôïc trau chuoát roài, nghóa laø coù theå söûa ñoåi ñoâi chuùt baûn vaên cho phuø hôïp vôùi yù nhaïc nhöng khoâng sai yù nghóa, ngoân töø, vaên phaïm, thaàn hoïc... Ñieàu naøy thöôøng gaëp ôû nhöõng ca khuùc khi vieát nhieàu caâu rieâng treân moät doøng nhaïc.

4. Hoøa aâm
Khi ñaõ thaønh moät nhaïc ñeà hoaøn chænh, coâng vieäc tieáp theo laø hoøa aâm cho nhaïc ñeà ñoù. Vieäc naøy khaù caàn thieát, vì neáu nhaïc ñeà cuûa moät ca khuùc chaúng haïn, chæ cöû leân moät mình (ôû ñaây xin taïm khoâng baøn ñeán theå loaïi Bình ca) khoâng coù caùc beø haùt khaùc hoaëc khoâng coù nhaïc cuï naøo ñeå phuï hoïa, nghóa laø noù khoâng ñöôïc hoøa aâm, thì gioáng nhö ngöôøi ôû traàn hay moät thaân caây trô troïi khoâng caønh khoâng laù.

Nhöng hoøa aâm cho noù nhö theá naøo ñeå ñaùnh noåi ñöôïc nhaïc ñeà, ñeå boå tuùc nhöõng gì nhaïc ñeà chöa dieãn taû ñöôïc, thì ñoù laø vieäc laøm ñoøi hoûi nhieàu coâng phu, coù theå coi nhö laø vieäc saùng taùc laàn thöù hai. Vieäc naøy töông ñoái deã so vôùi chính taùc giaû, bôûi vì trong quaù trình hình thaønh nhaïc ñeà, theo leõ thöôøng, ngöôøi nhaïc só ñaõ ñoàng thôøi nghó ngay ñeán caáu truùc hoøa aâm cho noù roài. Vaø nhö vaäy, vieäc naøy laïi khoù hoaëc raát khoù khi taùc giaû hoøa aâm laø ngöôøi khaùc (khoù ôû ñaây laø khoù laøm cho hay, cho xöùng chöù khoâng phaûi laø khoâng ñöôïc), nhöng laïi khoù hôn nöõa khi taùc giaû cuûa nhaïc ñeà ñoù, trong luùc saùng taùc ñaõ khoâng coù yù nieäm veà caáu truùc moùc noái cuûa hoøa aâm cuõng nhö caùc kyõ thuaät saùng taùc.

Baûn thaân cuõng raát tieác laø nhieàu nhaïc só boû queân chuyeän naøy, hoaëc coá tình coi nhö khoâng quan troïng vôùi nhöõng lyù leõ khaùc nhau ñeå che ñaäy nhöõng thieáu soùt trong khaû naêng cuûa mình nhö laø : hoøa aâm laøm cho chaèng chòt, roái tung, khoâng saùng ñöôïc baøi ca, hay laø hoøa aâm laøm cho caùc daáu gioïng cuûa ta khoâng roõ raøng (khi vieát cho 4 beø haùt) maát baûn saéc daân toäc... Neáu nhö theá thì thaät laø toäi nghieäp cho nhöõng ai ñaõ vaø ñang hoïc moân hoøa aâm, moät moân hoïc maø taát caû caùc tröôøng daïy nhaïc chính quy treân theá giôùi ñeàu baét buoäc caùc hoïc vieân phaûi ñi qua.

5. Söûa chöõa
Khi hoøa aâm xong, ñoù chæ laø coâng vieäc cuûa giaáy buùt vaø trí töôûng töôïng, nhaïc só thöôøng duøng ñeán ñaøn ñeå thöû ñi thöû laïi taùc phaåm cuûa mình, bôûi vì chæ coù aâm thanh thöïc söï môùi noùi leân ñöôïc taát caû. Luùc ñoù môùi deã thaáy ñeå söûa chöõa. Coâng vieäc "boâi ñi vieát laïi" naøy cuõng ñoøi hoûi yù chí vöõng vaøng vaø söï kieân nhaãn.

Ngöôøi ta keå raèng, moät trong soá nhöõng baûn thaûo cuûa Beethoven, caùc nhaø nghieân cöùu nhaän thaáy coù choã oâng ñaõ taåy xoùa treân 30 laàn !... trong khi oâng laø moät thieân taøi aâm nhaïc.

Ñoâi khi chæ vaøi ba daáu nhaïc laøm cho ta khoâng vöøa yù cuõng ñuû ñeå toaøn boä taùc phaåm khoâng theå ra ñôøi ñöôïc (ñieàu naøy chæ coù ñoái vôùi moät nhaïc só chaân chính), bôûi leõ noù nhö laø loã hoång giöõa taùc phaåm, nhöng neáu ngaõ loøng trong khi söûa chöõa thì toaøn boä coâng trình coi nhö boû ñi. Ñöôïc keå raèng, suoát maáy thaùng nghæ beân Ñöùc, oâng thaày thöôøng ñi baùch boä trong röøng thoâng, tay caàm taäp Missa Tertia, taùc phaåm maø khi oâng vieát xong thì nhaän thaáy coù vaøi oâ nhòp ôû giöõa baøi coù veû raát taàm thöôøng vaø muoán thay theá caùi xöùng ñaùng hôn, cöù ngaøy naøy qua ngaøy kia ñi tìm caùi gì ñoù voâ hình maø chaúng bieát noù ôû ñaâu. Cuoái cuøng, sau hôn ba thaùng, oâng ñaõ tìm ñöôïc ñieàu mình muoán vaø ñieàn vaøo choã troáng roài töï nhuû : moïi söï ñaõ hoaøn taát.

III. Gaàn ñaây, ngöôøi vieát nhaän thaáy nhieàu baøi ca ñöôïc saùng taùc döôøng nhö khoâng coù söï suy tính haún hoi, veà lôøi ca thì söûa ñoåi ñeán möùc laøm sai yù nghóa baûn vaên, sai ngöõ phaùp vaø coù khi sai caû veà tín lyù... Veà yù nhaïc thì baét chöôùc nhau, chaép vaù caùi noï vaøo caùi kia, rôøi raïc vaø chaúng coù noät chuùt yù töù ! Coù nhöõng baøi ñöôïc hoøa aâm (baèng nhieàu beø haùt, hoaëc ñaøn hoaëc hai beø ñuoåi nhau...) thì loãi xaáu heát söùc sô ñaúng vaø thoâ thieån, coù theå ví nhö ngöôøi ñang hoïc ñaùnh vaàn maø ñi laøm luaän vaên vaäy, ñaõ theá laïi coøn ñöôïc in aán phoå bieán roäng raõi ! Nhöõng ñieàu ñöôïc baøn treân ñaây, chaéc chaén raèng nhieàu ngöôøi cuõng ñaõ quan taâm vaø cuõng nhö ngöôøi vieát, chæ coù moät mong muoán duy nhaát laø taát caû caùc taùc phaåm Thaùnh ca Vieät nam phaûi coù giaù trò xöùng ñaùng, xöùng ñaùng ôû ñaây laø aâm nhaïc ñöôïc saùng taùc cho vieäc cöû haønh phuïng vuï phaûi coù tính thaùnh thieän vaø hình thöùc toát ñeïp (Huaán thò Musicam sacram soá 4a), ñieàu maø daõ töø laâu Giaùo hoäi luoân quan taâm chaêm soùc chu ñaùo qua nhieàu vaên kieän khaùc nhau.

Ñeå baøi Thaùnh ca coù ñöôïc tính thaùnh thieän vaø hình thöùc toát ñeïp, neân ñaõ phaûi ñeà caäp ñeán neáp soáng, tinh thaàn, yù chí, loøng ñaïo ñöùc, söï hieåu bieát... vaø löông tri cuûa ngöôøi nhaïc só.

Noùi cho ñuùng hôn, nhöõng kyõ thuaät saùng taùc maø ta hoïc ôû nhaø tröôøng chaúng qua laø caùc kinh nghieäm cuûa ngöôøi xöa ñeå laïi, qua bao theá heä ñaõ döôïc thanh loïc, ñöôïc goït giuõa, vaø cho ñeán nay nhöõng kinh nghieäm ñoù khoâng ít cuõng ñuû ñeå cho chuùng ta bieát ñaùnh giaù vaø phaân bieät ñöôïc theá naøo laø caùi ñuùng-sai-toát-xaáu-hay-dôû cuûa moät taùc phaåm. Thaät laø moät maát maùt voâ cuøng to lôùn cho nhöõng ai ñaõ laø nhaïc só roài maø chöa heà qua moät tröôøng lôùp ñeå hoïc veà kyõ thuaät saùng taùc, ñaây laø moân hoïc maø "khoâng thaøy ñoá maøy laøm neân", bôûi leõ trong lôùp saùng taùc ngöôøi ta buoäc phaûi hoïc caùc moân nhö : Ñaøn döông caàm hoaëc ñaïi quaûn caàm, Hoøa aâm, Ñoái aâm, Taåu phaùp (song song vôùi lòch söû vaø hình theå aâm nhaïc tuy khoâng boù buoäc), vaø khi thi xong boä moân Taåu phaùp nghóa laø hoïc vieân ñoù ñaõ trôû thaønh nhaïc só saùng taùc chaân chính roài.