I. Phaûi hieåu saùm hoái theo nghóa naøo ?

Moät vaøi töï ñieån Vieät Nam ñònh nghóa saùm hoái nhö sau : Saùm hoái (dt) aên naên hoái loãi, töï nguyeän xin chöøa ; saùm hoái toäi loãi. (Leâ Vaên Ñöùc)

• Saùm hoái cuõng nghóa nhö saùm hoái : aên naên, nhaän toäi loãi mình, vd Ñoïc kinh saùm hoái (Hoäi Khai trí Tieán Ñöùc)
• Saùm hoái : ñau xoùt vì phaïm laàm loãi naëng vaø quyeát taâm söûa chöõa (Vaên Taân)
• Saùm hoái : bieát toäi cuûa mình vaø muoán söûa ñoåi (Ñaøo Duy Anh)

Nhoùm Caùc Giôø Kinh Phuïng vuï cuõng duøng chöõ saùm hoái ñeå dòch Mc 1,15 : "Thôøi kyø ñaõ maõn, vaø Nöôùc Thieân Chuùa ñaõ ñeán gaàn roài. Anh em phaûi saùm hoái". Chaéc haún Nhoùm Phieân dòch ñaõ khoâng hoaøn toaøn thoûa maõn khi dòch ñoäng töø "metanoieân" laø saùm hoái, tuy ñoäng töø naøy cuõng coù moät phaàn nghóa laø hoái tieác, aên naên, vì theo nghóa coå ñieån, metanoieân laø thay ñoåi tinh thaàn, thay ñoåi yù ñònh, thay ñoåi ñònh höôùng tö töôûng mình vaãn coù. Coøn trong baûn Baûy Möôi thì metanoieân coù nghóa maïnh vaø chuyeân moân laø trôû laïi, töông ñöông vôùi chöõ epistreùphein. Nhöng chaéc chaén laø vì khoâng tìm ñöôïc chöõ naøo khaùc, neân phaûi taïm duøng chöõ saùm hoái. Maø quaû thaät nhö vaäy, vì trong caùc saùch Tin Möøng, cuõng nhö trong aùn thö cuûa thaùnh Phao-loâ vaø saùch Coâng vuï Toâng ñoà, metanoieân laø moät töø ngöõ chuyeân moân ñeå noùi veà vieäc thay ñoåi tinh thaàn, quay ñaàu veà vôùi Chuùa, trôû laïi, chuyeån höôùng, thay ñoåi noäi taâm, hoaùn caûi taâm hoàn vôùi yù nghóa coøn maïnh hôn caû ñoäng töø "sub" laø trôû laïi, trôû veà vôùi Chuùa cuûa caùc ngoân söù trong Cöïu Öôùc. Coù leõ ñoäng töø "naham" trong tieáng Híp-ri hôïp vôùi chöõ saùm hoái cuûa chuùng ta hôn, nhöng saùm hoái chæ laø moät phaàn nghóa cuûa chöõ metanoieân nhö ñaõ noùi, neân chöa dieãn taû ñöôïc heát yù nghóa. Vaäy phaûi hieåu saùm hoái theo nghóa naøo ?

Thöïc ra khoù tìm ñöôïc chöõ naøo vöøa goïn vöøa ñuû ñeå dòch chöõ metanoieân. Coù chaêng thì phaûi dieãn taû vaø noùi roäng ra thì hoïa may môùi ñöôïc. Khi xem ñònh nghóa cuûa chöõ saùm hoái trong caùc töï ñieån, chuùng ta thaáy roõ nghóa luaân lyù cuûa chöõ naøy. Töø nghóa luaân lyù ñoù, thöôøng thöôøng ngöôøi ta ñi tôùi caùc haønh ñoäng ñeå baøy toû loøng saùm hoái nhö xuoáng toùc, nhòn aên, maëc ñoà cuõ vaø xaáu v.v... Nhöõng kieåu caùch nhö theá raát thònh haønh trong Ít-ra-en thôøi xöa. Coù ñuû caùc nghi thöùc saùm hoái cho moïi ngöôøi lôùn beù giaø treû. Ngöôøi ta aên chay, haõm mình, mang aùo vaûi thoâ v.v... Nhöng caùc ngoân söù baûo raèng ñoù chöa phaûi laø saùm hoái thöïc söï nghóa laø trôû veà vôùi Chuùa. Ñoái vôùi caùc oâng, ñieàu coát yeáu ñònh hình cho taát caû coâng vieäc saùm hoái laø laøm theá naøo taïo ñöôïc moät moái töông quan ñích thöïc giöõa Thieân Chuùa vôùi con ngöôøi. Ñaây laø moái töông quan coù tính caùch caù nhaân dieãn ra giöõa moät beân laø con ngöôøi heát loøng trôû veà vôùi Chuùa vaø moät beân laø Thieân Chuùa haèng soáng leân tieáng keâu goïi. Nhôø moái lieân laïc naøy maø Ñöùc Chuùa laø Chuùa cuûa Ít-ra-en vaø Ít-ra-en laø daân cuûa Ngöôøi. Moät ngöôøi hay toaøn daân saùm hoái ñích thöïc laø khi hoï trôû veà vôùi Chuùa nghóa laø laøm theá naøo ñeå Chuùa thöïc laø Chuùa ñoái vôùi hoï. Vì vaäy, ñeå cuï theå hoùa moái lieân laïc naøy, ngöôøi ta phaûi laøm ba vieäc :

• Vaâng theo yù Chuùa
• Hoaøn toaøn tín nhieäm Ngöôøi
• Töø boû con ñöôøng xaáu

Bôûi theá trong ñôøi soáng haøng ngaøy, ai naáy phaûi giöõ ñöùc coâng bình, phaûi ñoái xöû töû teá vôùi tha nhaân, nhaát laø nhöõng ngöôøi ngheøo heøn yeáu keùm. Ñoù môùi laø aên chay ñích thaät. Caùc ngoân söù ñaõ rao giaûng, keâu goïi ngöôøi ta aên naên saùm hoái, hieåu theo nghóa laø trôû veà vôùi Chuùa, thay ñoåi ñôøi soáng hôn laø laøm nhöõng vieäc haõm mình ñeàn toäi. Do ñoù, vaán ñeà chính yeáu ñöôïc ñaët treân bình dieän töông quan vôùi Chuùa hôn laø treân bình dieän haønh xaùc.

Trong Taân Öôùc, yù töôûng trôû veà, quay ñaàu laïi vôùi, chuyeån höôùng laïi caøng coù tính caùch caên baûn hôn nöõa. Tin Möøng môû ñaàu baèng lôøi keâu goïi saùm hoái, chuyeån höôùng, quay veà cuûa oâng Gio-an Taåy giaû vaø ñöôïc Ñöùc Gieâ-su laëp laïi khi Ngöôøi khôûi söï coâng cuoäc rao giaûng nhö sau : "Anh em haõy saùm hoái, vì Nöôùc Trôøi ñaõ ñeán gaàn." (Mt 3,2 ; Mc 1,4 ; Mt 4,17 ; Mc 1,15). Ñoù laø lôøi keâu goïi thay ñoåi saâu xa ñôøi soáng töø beân trong. Söï thay ñoåi naøy laø ñieàu töông öùng vôùi haønh vi hoaøn toaøn môùi meû vaø quyeát ñònh cuûa Thieân Chuùa khi Ngöôøi sai Ñöùc Ki-toâ ñeán ñeå giaûi thoaùt vaø tha toäi cho loaøi ngöôøi. Söï saùm hoái hieåu theo nghóa maïnh vaø ñaày ñuû maø oâng Gio-an roài Ñöùc Gieâ-su keâu môøi daân chuùng ñoùn nhaän, ñoøi buoäc ngöôøi ta phaûi xeùt laïi toaøn boä yù nghóa ñôøi mình ñoái chieáu vôùi haønh vi quyeát ñònh cuûa Thieân Chuùa. Ñoù laø caâu traû lôøi cuûa con ngöôøi ñoái vôùi saùng kieán cao caû cuûa Thieân Chuùa. Noù bao haøm tröôùc heát söï aên naên saùm hoái (Mt 3,8), töø boû toäi loãi roài thöù ñeán laø ñöùc tin, moät ñöùc tin khieán ngöôøi ta hoaøn toaøn kyù thaùc ñôøi mình cho Chuùa (Mc 1,15 ; Cv 20,21 ; Dt 6,1) vaø cuoái cuøng laø nhöõng hieäu quaû trong ñôøi soáng. Baáy giôø ngöôøi ta coù moät kieåu soáng khaùc phuø hôïp vôùi Nöôùc Chuùa ñöôïc thu goïn laïi trong thaùi ñoä thanh thoaùt, saün saøng, tín nhieäm, côûi môû, tin yeâu, nghóa laø thaùi ñoä hoàn nhieân cuûa tuoåi thô aáu thieâng lieâng.

Lôøi loan baùo naøy coù moät giaù trò tuyeät ñoái cho moïi ngöôøi ñeán taän theá, vaø coøn ñöôïc vang doäi qua khoâng gian vaø thôøi gian nhôø coâng vieäc toâng ñoà, vì ai cuõng ñöôïc keâu môøi phaûi aên naên saùm hoái vaø thay ñoåi ñôøi soáng khi coù ngöôøi rao giaûng Tin Möøng : "Caùc oâng ñi rao giaûng, keâu goïi ngöôøi ta aên naên saùm hoái." (Mc 6,12 ; Mt 12,41 ; Lc 5,32).

Thaùnh Gio-an, tuy khoâng duøng ñoäng töø metanoieân vaø danh töø metanoia nhöng cuõng cho chuùng ta hieåu raèng saùm hoái laø moät haønh vi vaø moät tieán trình cuûa ngöôøi tín höõu ñeå cho Chuùa uoán naén nhôø Ñöùc Gieâ-su Ki-toâ.Coøn thaùnh Phao-loâ thì qua caùc thö göûi caùc giaùo ñoaøn ñaõ taïo ra ñöôïc moät toång hôïp thaàn hoïc veà saùm hoái, baèng caùch keát hôïp ba yeáu toá döôùi ñaây :

* Tröôùc heát laø ñöùc tin : ñöùc tin laø nguyeân lyù cuûa vieäc aên naên saùm hoái.

* Roài ñeán pheùp Röûa vaø con ngöôøi môùi.

* Cuoái cuøng laø caû moät chöông trình soáng laáy ñöùc tin vaø pheùp Röûa laøm ñoäng löïc. Pheùp Röûa laøm cho ta neân ñoàng hình ñoàng daïng vôùi Ñöùc Ki-toâ trong caùi cheát vaø söï soáng laïi cuûa Ngöôøi, coù moät noäi dung luaân lyù raát roõ raøng vaø ñoøi hoûi, nghóa laø saùm hoái ñeå phuïng söï Chuùa (1Tx 1,9-10 ; Rm 1,25 ; 12,1-2), vaø gieát cheát con ngöôøi cuõ ñeå laøm cho con ngöôøi môùi xuaát hieän (2Cr 4,16 ; 1Tx 1,9-10 ; 4,4-5 ; 9,12 ; Rm 1,25-31). Trong toång hôïp naøy, ngöôøi ta thaáy ñöôïc caû ba chieàu kích ñoái thaàn, bí tích vaø luaân lyù, nghóa laø muoán saùm hoái thì phaûi tin Chuùa, phaûi chòu pheùp Röûa vaø phaûi thay ñoåi ñôøi soáng.

II. Saùm hoái theo nghóa thaàn hoïc

Treân ñaây laø moät vaøi khaùi nieäm veà saùm hoái ruùt ra töø chöõ metanoieân vaø metanoia trong Taân Öôùc. Baây giôø neáu muoán suy nghó theâm moät chuùt ñeå tìn hieåu saùm hoái theo nghóa thaàn hoïc thì theá naøo ? Phaûi noùi ngay raèng thaàn hoïc coå ñieån chæ ñeà caäp ñeán vaán ñeà naøy trong thieân baøn veà söï coâng chính hoùa maø thoâi. Coù hai baûn vaên quy chieáu veà vaán ñeà naøy : moät cuûa thaùnh Toâ-ma trong Thaàn hoïc toång luaän Ia IIae q.113 vaø moät cuûa Coâng ñoàng Tren-toâ, khoùa VI chöông 5 vaø 6. ÔÛ ñaây coù noùi saùm hoái theo nghóa quay veà, trôû laïi. Saùm hoái giaû thieát moät haønh vi cao caû, nhöng khoâng cuûa Thieân Chuùa, dieãn ra trong pheùp Röûa caùc treû em, maø khoâng caàn phaûi coù moät haønh vi yù thöùc naøo thuoäc baûn tính con ngöôøi cuûa chuùng caû. Nhö vaäy saùm hoái laø moät haønh vi thieâng lieâng trong tình traïng thuaàn tuùy töø Thieân Chuùa maø ñeán.

Nhöng thöïc ra, caùi maø ngöôøi ta goïi laø trôû laïi, thöôøng dieãn ra trong ñôøi soáng cuûa moät ngöôøi tröôûng thaønh coù yù thöùc vaø bao haøm caû moät tieán trình chuaån bò tieäm tieán vaø lieân tuïc. Ít khi thaáy xaûy ra trong giaây laùt vaø ñoàng hoùa vôùi ôn coâng chính hoùa trong pheùp Röûa treû em. Trong tieán trình tieäm tieán ñoù, thaàn hoïc theo truyeàn thoáng AÂu-tinh vaø Toâ-ma quaû quyeát raèng caàn phaûi coù ôn töùc thôøi cuûa Chuùa, nghóa laø loøng trí cuûa con ngöôøi caàn phaûi ñöôïc Chuùa taùc ñoäng hay laø con ngöôøi phaûi coù nhöõng xu höôùng ngoaïi taïi quy veà ôn cöùu roãi.

Tuy thaàn hoïc quaû quyeát roõ raøng ôn Chuùa naém vai troø öu tieân vaø quyeát ñònh trong haønh trình saùm hoái nhöng ñoàng thôøi cuõng nhaán maïnh ñeán söï töï do vaø phaàn ñoùng goùp cuûa con ngöôøi. Ngay töø thôøi thaùnh AÂu-tinh, thaàn hoïc ñaõ coá gaéng phaân tích thaät saùt moái lieân heä giöõa töï do vaø aân suûng. Thieân Chuùa ban ôn, nhöng khoâng cöôõng eùp töï do cuûa con ngöôøi. Con ngöôøi ñoùn nhaän vaø hôïp taùc vôùi ôn cuûa Chuùa trong theá töông giao vaø ñoái thoaïi. Coù theå noùi ñaïo trong Kinh thaùnh, ñaïo cuûa Giao öôùc ñöôïc thieát laäp treân tö theá naøy.

III. AÙp duïng saùm hoái cho baûn thaân moãi ngöôøi

Muøa Chay laø thôøi cô thuaän tieän ñeå cho moïi ngöôøi saùm hoái. Khoâng phaûi chæ coù nhöõng ngöôøi ôû xa, ñi laïc loái môùi caàn saùm hoái maø ngay caû nhöõng ngöôøi ôû gaàn hay vaãn ôû vôùi Chuùa. Chuùng ta phaûi saùm hoái, vì ñoù laø leänh truyeàn cuûa Chuùa : "Anh em phaûi saùm hoái vaø tin vaøo Tin Möøng".

Nhöng saùm hoái caùch naøo ñaây ? Taát nhieân chuùng ta cuõng lo buoàn phaøn naøn traùch moùc mình, ñau ñôùn khi thaáy mình ñaõ coù nhöõng sai soùt laàm loãi ñoái vôùi Chuùa vaø tha nhaân, vaø cuõng seõ coù nhöõng giaûm bôùt veà aên uoáng, nguû nghæ, vui chôi giaûi trí v.v... Chuùng ta cuõng seõ nghó laïi veà cuoäc ñôøi cuûa mình vaøo nhöõng giôø phuùt thanh vaéng thuaän tieän. Nhaát ñònh phaûi coù nhöõng giôø phuùt ñoù, vì neáu khoâng thì cuoäc ñôøi chuùng ta seõ troâi theo moät nhòp bình thöôøng, khoù coù dòp cho chuùng ta hoài taâm tænh ngoä. Nhöõng coâng vieäc ngoån ngang vaø nhöõng moái baän taâm naøy khaùc ñaõ nhö quaán chaët laáy cuoäc ñôøi chuùng ta roài, neân phaûi coù moät thôøi thö giaõn trong Muøa Chay ñeå chuùng ta xeáp laïi baäc thang caùc giaù trò vaø cuûng coá lyù töôûng cuûa nhöõng ngöôøi tin Chuùa. Lyù töôûng naøy cuøng vôùi thôøi gian deã maát daàn veû ñeïp vaø giaûm bôùt söùc thuùc ñaåy. Cuoái cuøng roài chuùng ta cuõng bò caùm doã ñi tôùi choã tìm an thaân vaø thích oån ñònh. Song song vôùi caùm doã naøy, coù moät côn caùm doã khaùc nguy hieåm vaø traàm troïng hôn : ñoù laø caùm doã höôûng thuï, nhaát laø ñoái vôùi moät soá ngöôøi trong chuùng ta ñaõ tôùi moät möùc tuoåi naøo ñoù, ñaõ laøm ñöôïc moät vaøi coâng vieäc ñaùng keå vaø coi nhö mình coù quyeàn ñöôïc buø tröø vì nhöõng coâng lao vaát vaû khi tröôùc. Cho neân saùm hoái ñoái vôùi chuùng ta cuõng coù nghóa laø lay ñoäng thöùc tænh mình cho khoûi bò ru nguû trong theá an thaân vaø trong côn caùm doã höôûng thuï, döôùi moïi hình thöùc. Beänh giaø veà theå lyù vaø taâm lyù luoân luoân laø moät moái ñe doïa maø chuùng ta phaûi tænh taùo ñeà phoøng vaø saün saøng ñoái phoù.

Ngoaøi ra, chuùng ta cuõng phaûi saùm hoái veà taâm töôûng vaø thaùi doä cuûa mình ñoái vôùi Chuùa, Giaùo hoäi vaø thaân nhaân. Chuùa phaûi laø giaù trò cao nhaát chuùng ta höôùng tôùi, laø söï thieän tuyeät vôøi chuùng ta mong moûi, laø leõ soáng maïnh nhaát loâi cuoán chuùng ta. Vì theá moái töông quan giöõa chuùng ta vôùi Chuùa phaûi raát thaâm saâu chaët cheõ. Nhöng thöïc teá coù leõ chöa ñöôïc nhö vaäy, neân chuùng ta môùi phaûi saùm hoái ñeå ñieàu chænh laïi vaø laøm cho beàn chaët hôn baèng moät ñôøi soáng ñöùc tin bao truøm moïi coâng vieäc haøng ngaøy, töø vieäc lôùn cho ñeán vieäc nhoû, töø vieäc toân giaùo cho ñeán vieäc xaõ hoäi v.v... Neàn taûng cuûa saùm hoái laø thay ñoåi tö töôûng, chuyeån hoùa noäi taâm, quay veà vôùi Chuùa. Chuùng ta seõ saùm hoái thöïc söï, khi thay ñoåi tö töôûng hôøi hôït hay khoâng ñuùng veà Chuùa, veà Hoäi thaùnh, vaø nhöõng ngöôøi khaùc, khi chuyeån coõi loøng chuùng ta töø choã thôø ô vôùi nhöõng giaù trò tinh thaàn ñaïo ñöùc gaén lieàn vôùi baäc ñôøi chuùng ta, tôùi choã daønh öu vò cho Chuùa vaø nhöõng coâng vieäc cuûa Ngöôøi, khi chuùng ta nhaän raèng mình ñaõ sai loãi maø trôû veà vôùi Chuùa nhö vua Ña-vít :

"Vaâng, con bieát toäi mình ñaõ phaïm,
Loãi laàm cöù aùm aûnh ngaøy ñeâm.
Con ñaéc toäi vôùi Chuùa, vôùi moät mình Chuùa
Daùm laøm ñieàu döõ traùi maét Ngaøi...
Laïy Chuùa Trôøi,
Xin taïo cho con moät taám loøng trong traéng,
Ñoåi môùi tinh thaàn cho con neân chung thuûy." (TV 50, 5-6. 12)

Ñaõ coù thôøi, ñaïo nhö thu heïp laïi taát caû trong nhaø thôø vaø nôi nhöõng ngöôøi ñoàng ñaïo. Baây giôø Muøa Chay ít nhaán maïnh ñeán vieäc kieâng, bôùt beân ngoaøi, maø chuù troïng ñeán vieäc thay ñoåi beân trong, vaø laøm nhöõng cöû chæ coù tính caùch lieân ñôùi xaõ hoäi nhö chia seû thôøi giôø, tieàn baïc, phaåm vaät, coâng söùc vôùi nhöõng ngöôøi khoâng coù hay coù ít hôn, hoaëc laøm nhöõng coâng vieäc phuïc vuï coù lôïi ích chung cho nhieàu ngöôøi. Cuï theå laø sieâng naêng xöng toäi röôùc leã ñi nhaø thôø hôn trong Muøa Chay, nhöng cuõng coá gaéng hôn ñeå giöõ hoøa khí trong gia ñình, nôi baø con loái xoùm, traùnh nhöõng cuoäc caõi vaõ, ngöôøi naøy ñeå yù lo cho ngöôøi kia hôn, vaø laøm heát söùc ñeå bôùt trôû thaønh gaùnh naëng cho nhau caû veà vaät chaát laãn tinh thaàn. Cuoái cuøng, giaùo daân chuùng ta, nhieàu ngöôøi raát nhaïy caûm vôùi söï ñaïo ñöùc, thích soáng ñaïo ñöùc vaø ñöôïc tieáng laø ñaïo ñöùc. Chuùng ta neân nhaân Muøa Chay tìm hieåu roõ vaø ñuùng veà loøng ñaïo ñöùc ñích thaät theo giaùo huaán cuûa thaùnh Gia-coâ-beâ. Giaùo huaán ñoù laø : "Ai cho mình laø ñaïo ñöùc maø khoâng kieàm cheá mieäng löôõi, laø töï doái loøng mình, vì ñoù chæ laø thöù ñaïo ñöùc haõo. Coù loøng ñaïo ñöùc tinh tuyeàn vaø khoâng tì oá tröôùc maët Thieân Chuùa Cha, laø thaêm vieáng coâ nhi quaû phuï laâm caûnh gian truaân vaø giöõ mình cho khoûi veát nhô cuûa traàn gian." (Gc 1,26-27).