"Thaùng Gieâng laø thaùng aên chôi
Thaùng Hai troàng ñaäu, thaùng Ba troàng caø."

hoaëc

"Thaùng Gieâng aên Teát ôû nhaø
Thaùng Hai ngaém ñöùng, thaùng Ba ra muøa"

1. Cöù ñoïc vaø gaãm laïi maáy caâu ca dao cuûa ñôøi vaø cuûa ñaïo treân ñaây thì ñuû roõ caùi thôøi khoùa bieåu soáng - laøm vieäc cuûa ngöôøi Vieät Nam ta cuõng choän roän, lan man laém roài. Töø vui chôi giaûi trí ñaàu Xuaân cho ñeán laøm aên theo thôøi vuï muøa maøng, khi mau khi thöa, vieäc naøy ñan xen hoøa quyeän vaøo vieäc kia. Song, ngöôøi mình vaãn chaúng xem thöôøng chuyeän leã laïc, chieâm baùi, hoäi heø. Ñang khi baøi naøy ñeán tay baïn ñoïc thì aâm lòch cuûa ta ñaõ heát caùi thaùng Gieâng daøi leâ theâ vaø saép qua caû caùi tuaàn traêng cuûa thaùng Hai roài ñaáy. Theá maø hoäi Xuaân ñaõ vaõn ñaâu ? Coøn tieáp dieãn daøi laâu. Maõi tôùi thaùng Ba, ñoàng baèng chaâu thoå soâng Hoàng laïi chôm chôùm "caùi reùt naøng Baân" vaø mieät vöôøn Nam boä ñang roä leân muøa traùi caây nhieät ñôùi, ñang oi aû nöïc noàng. Hai mieàn ñaát höùa truø maät caû veà söùc ngöôøi söùc cuûa naøy chính laø nhöõng saân khaáu cuûa leã hoäi vaäy. Chæ tính rieâng Baéc boä vaø hoäi Xuaân, ñaõ coù tôùi ngoùt traêm trong toång soá 118 leã hoäi cuûa caû naêm. Lôùn nhaát, phaûi keå hoäi ñeàn Huøng, hoäi Baø chuùa kho vaø ñeán Nam Thieân ñeä nhaát ñoäng ñeå Nam moâ A di ñaø ôû chuøa Höông. Trong khi aáy thì phuïng vuï nhaø ñaïo cuõng tuaàn töï : muøa Chay Neùm ñaù, leã Laù, Phuïc sinh. Xoân xao caû moät muøa leã hoäi Paùt-ca. Leã caøng xa, hoäi caøng to thì caøng caàu ñöôïc öôùc thaáy, saàm uaát ñoâng vui. "Treû vui nhaø, giaø vui hoäi" laø theá. Goïi laø "Hoäi heø" cho quen mieäng thoâi. Chöù thaät ra, vaãn laø "Hoäi Xuaân, Hoäi Thu", hai thôøi ñieåm noâng nhaøn hieám hoi ñaëng maø ngao du sôn thuûy cho khoûi keùm chò keùm em hoaëc chaêm lo caùi phaàn hoàn, tích cöïc tu thaân, ñeàn ôn traû nghóa cho ñôøi. Môùi hay, töø nghìn xöa, "môû leã" vaø "traåy hoäi" ñaõ laø moät nhu caàu khoâng theå thieáu vaéng trong ñôøi soáng voán "quyù só troïng noâng" cuûa ngöôøi mình. Trong thö tòch vaø hieän vaät coøn löu giöõ ôû Kieáp Baïc, Coã leã, Chuøa Keo... ngöôøi ta coøn ñoïc ñöôïc nhöõng hình töôïng ngöôøi caém hoa lau muøa Thu treân ñaàu cuûa troáng ñoàng Ñoâng Sôn. Tôùi khi caây luùa chieâm coù maët, trôû thaønh cuûa aên chuû löïc ñeå nuoâi ngöôøi thì "Hoäi Thu" chuyeån sang "Hoäi Xuaân". "Xuaân Thu nhò kyø" trong nieân lòch laø vaäy.

Cho neân, chaúng hieåu coù gì laø sai ngoa chaêng khi noùi raèng muoán cho theá giôùi beân ngoaøi hieåu bieát theá naøo laø baûn saéc vaên hoùa cuûa daân toäc Vieät Nam, xin môøi ai kia cöù tìm ñeán caùc leã hoäi truyeàn thoáng. Traêm nghe khoâng baèng moät thaáy.

2. Söï du nhaäp cuûa Phaät, Khoång vaø Laõo giaùo ôû nhöõng giai ñoaïn khaùc nhau cuûa lòch söû, voâ tình ñaõ maëc cho leã hoäi daân gian cuûa ta chieác aùo nhieàu maøu saëc sôõ hôn : Vöøa trieát lyù thaàn thieâng cuûa tam giaùc, laïi vöøa toûa lan ra caùi söùc soáng thöôøng haèng nguyeân thuûy baûn ñòa cuûa thaønh hoaøng laøng xaõ Vieät Nam. Töï taïi, trong cuoäc, ít ai nhaän ra. Nhöng khaùch quan trong con maét ngöôøi phöông Taây, coù theå möôøng töôïng noù nhö laø moät "tình caûm toân giaùo" ñöôïc phôi baøy. Tröôøng hôïp 43 naêm (1869-1955) soáng - vieát - cheát ôû Vieät Nam cuûa cha L. Cadieøre (1869-1945) coù leõ laø moät trong nhöõng lôøi chöùng sinh ñoäng nhaát. Nhaø Vieät Nam hoïc, nhaø Hueá hoïc, oâng chuû bieân taäp san Ñoâ thaønh hieáu coå (Bulletin des Amis du Vieux Hueá, B.A.V.H. (1914-1944) vôùi treân döôùi 250 töïa baøi lôùn, ñaõ khoâng ngaàn ngaïi ñöa ra nhaän ñònh saâu saéc cuûa mình trong nhöõng taùc phaåm ñaéc yù nhaát mang teân "Les Religions de l'Annam-Nhöõng toân giaùo ôû Vieät Nam, 1913" vaø "Croyances et pratiques religieuses des Annamites dans les environs de Hueá - Tín ngöôõng vaø caùch haønh ñaïo cuûa ngöôøi Vieät nam vuøng phuï caän Hueá, 1918-1919" raèng : Tín ngöôõng cuûa ngöôøi Vieät nam cho ta caûm töôûng cuûa ngöôøi laïc böôùc vaøo moät khu röøng raäm cuûa daõy Tröôøng Sôn. Cuõng theá, nôi ngöôøi Vieät Nam, ôû moïi taàng baäc trong xaõ hoäi, tình caûm toân giaùo theå hieän moät caùch maõnh lieät vaø nhö cheá ngöï leân toaøn boä cuoäc soáng. Noù bao truøm leân taát caû sinh hoaït thöôøng ngaøy, töø vieäc quan troïng nhaát cho ñeán nhöõng chuyeän taàm thöôøng nhaát... Khi thì tình caûm aáy buøng noå ra giöõa thanh thieân baïch nhaät trong daùng veû long troïng cuûa caùc leã nghi hôïp phaùp nôi caùc ñeàn ñaøi cuûa nhöõng toân giaùo ñöôïc nhaø nöôùc coâng nhaän. Khi thì coù naùu mình, kheùp neùp nôi moät goác caây, tröôùc moät taûng ñaù saàn suøi. Laïi coù tröôøng hôïp, ngöôøi ta dieãn caûm lôøi caàu kinh cuûa mình ra thaønh nhöõng caâu ca vaõn coù keøm theo aâm nhaïc vaø nhaûy muùa nöõa ..." (Trích dòch töø In Memoriam Leùopold Cadieøre cuûa G. Lefas, Bulletin M.E.P.) Tröôùc ñoù, naêm 1893, trong coâng trình nghieân cöùu töïa ñeà "Moät leã hoäi toân giaùo An-nam ôû laøng Phuø Ñoång", moät quan chöùc ngöôøi Phaùp laøm vieäc ôû Kho baïc Hueá, oâng Dumoutier ñaõ toû ra kinh ngaïc tröôùc nhöõng nghi thöùc maø oâng bò cuoán huùt bôûi söï thieâng lieâng vaø baàu khí leã nhaïc daân gian : "Ñaøn saùo dòu daøng tôùi möùc khoâng theå töôûng töôïng ñöôïc vaø haøi hoøa moät caùch baát ngôø !" Ñieàu maø hai nhaø nghieân cöùu Cadieøre vaø Dumoutier caûm nhaän treân, döôøng nhö caùch nay haøng 300 naêm ñöôïc cha Alexandre de Rhodes moâ taû, töôøng thuaät khaù chi li baèng chính voán soáng thöïc teá gaàn 10 naêm truyeàn giaùo ôû Ñaøng Trong, Ñaøng Ngoaøi (1624, 1627, 1645). Kinh nghieäm khoâng maáy thuaän lôïi töø ñaát nöôùc cuûa soâng Hoàng vaø nuùi Phuù só ñaõ heù môû cho ngaøi löïa choïn moät con ñöôøng duy nhaát - con ñöôøng tô luïa cuûa vaên hoùa ñeå ñem Tin Möøng ñeán vôùi daân toäc Vieät, moät daân toäc maø ñeán luùc laâm chung (1660) ngaøi vaãn khoâng nguoâi vôi thöông nhôù, vaãn raøng ròt bao nhieâu laø kyû nieäm ñaäm ñaø.