Laø moät kieåu noùi trong toâng thö Tertio millennio adveniente. Kieåu noùi naøy cuûa Ñöùc Gio-an Phao-loâ II trong baøi dieãn töø ngaén noùi vôùi phaùi ñoaøn Bun-ga-ri ngaøy 23-5-1995 nhö sau :

"Khi saép böôùc vaøo thieân nieân kyû III, chuùng toâi caûm thaáy bò thuùc ñaåy phaûi ñoïc caùc thôøi ñieåm moät caùch chaêm chuù hôn. Chuùng toâi thaáy tröôùc maét caùc vò töû ñaïo vaø caùc thaùnh cuûa nhieàu Hoäi thaùnh khaùc, nghóa laø lôøi chöùng cuûa caùc tín höõu nam nöõ thuoäc nhieàu Hoäi thaùnh vaø coäng ñoàng khaùc nhau. Caùc vò ñoù neâu moät taám göông chung laø di saûn cho moïi Ki-toâ höõu."

Caùc yù töôûng döôùi ñaây ruùt ra töø chöông 8 trong saùch Tertio millennio adveniente, Commentaire theùologique et pastoral vaø Tertium Millennium baøi The horizon of the Cross in new Evan-gelization cuûa Marco Gnavi. Baøi Vieãn töôûng thaäp giaù trong chính saùch Taân Phuùc AÂm hoùa chæ laø baûn baùo caùo vaén goïn veà buoåi hoïp laàn ñaàu cuûa tieåu ban nghieân cöùu veà thuyeát töû ñaïo môùi, nhaèm ñöa ra thaûo luaän veà muïc tieâu vaø nhieäm vuï cuûa Tieåu ban maø thoâi. Chöông 8 trong saùch chuù giaûi thaàn hoïc vaø muïc vuï veà thieân nieân kyû III khaù daøi, neân xin toùm laïi nhö sau :

Chöông 8 noùi veà 9 muïc :

1. Nhìn qua danh töø töû ñaïo
2. Thaàn hoïc ñaàu tieân cuûa thaùnh Poâ-li-caùp veà töû ñaïo
3. Töû ñaïo theo Tin Möøng
4. Neàn taûng töû ñaïo theo Ki-toâ
5. Yeáu toá haøm suùc trong thaàn hoïc cuûa caùc giaùo phuï veà töû ñaïo
6. Theá giôùi ngoaïi ñaïo tröôùc vaán ñeà töû ñaïo
7. Töû ñaïo vaãn coøn toàn taïi trong Hoäi thaùnh
8. Töû ñaïo theo Coâng ñoàng Va-ti-ca-noâ II
9. Ñoàng trinh vaø ñan tu coù theå theá cho töû ñaïo
10. Nôùi roäng quan nieäm töû ñaïo
11. Tính ñaïi ñoàng phoå quaùt cuûa töû ñaïo

Coâng ñoàng Va-ti-ca-noâ II chæ duøng chöõ töû ñaïo coù 6 laàn vaø theo moät nghóa rieâng bieät, coù chieàu kích roäng lôùn phoå quaùt, tuy vaãn quy chieáu vaøo yù nieäm töû ñaïo vaãn coù töø tröôùc. Theo Coâng ñoàng, töû ñaïo laø ngöôøi ñöôïc ñoàng hoùa vôùi Thaày mình, saün saøng cheát ñeå cöùu ñoä traàn gian, vaø cuõng nhö Thaày mình ñoå maùu ñaøo ra ñeå laøm coâng vieäc ñoù. Hoäi thaùnh coi töû ñaïo laø ôn cao caû, laø baèng chöùng toät ñænh veà ñöùc aùi. Chæ moät soá ít ñöôïc phuùc naøy, nhöng moïi ngöôøi phaûi saün saøng tuyeân xöng Ñöùc Ki-toâ tröôùc maët ngöôøi ñôøi, vaø theo Ngöôøi treân con ñöôøng thaäp giaù, giöõa nhöõng côn baét bôù thöôøng luoân xaûy ra cho Hoäi thaùnh. (LG..42)

Trong cuoán Excursus sur le martyre, cha Karl Rahner coù nhöõng suy nghó thaàn hoïc gôïi yù nhö sau : "Töû ñaïo ñôn thuaàn laø caùi cheát cuûa ngöôøi Ki-toâ höõu. Töû ñaïo laø moät phaàn coát yeáu cuûa Hoäi thaùnh. Thöïc ra Hoäi thaùnh khoâng ñöôïc chæ laøm chöùng cho Ñöùc Ki-toâ bò ñoùng ñinh maø coøn laøm cho lôøi chöùng mình soáng ñöôïc hieän toû nöõa, Hoäi thaùnh soáng caùi cheát cuûa Ñöùc Ki-toâ trong heát moïi ngöôøi, mang thaäp giaù cuûa Ñöùc Ki-toâ ôû giöõa boùng toái cuûa theá gian naøy vaø mang daáu thaùnh cuûa Ñöùc Ki-toâ, nhöõng daáu aán bí aån trong ñôøi thöôøng moãi ngaøy. Hoäi thaùnh phaûi laø daáu hieäu thieâng thaùnh veà thöïc taïi beân trong naøy, trong theá giôùi ngaøy nay. Hoäi thaùnh ôû trong tình traïng töû ñaïo. Taïi ñaây Hoäi thaùnh töï taïo cho mình hình thöùc roõ raøng nhaát, trong saùng nhaát, moät maïc khaûi toàn taïi cho ñeán cuøng."

Cha Urs von Balthazar cuõng noùi gioáng nhö vaäy, khi nhaán maïnh raèng tình traïng baùch haïi laø tình traïng thoâng thöôøng cuûa Hoäi thaùnh trong theá gian vaø töû ñaïo laø tình traïng thoâng thöôøng cuûa lôøi chöùng Ki-toâ giaùo. Etienne Barbarin cuõng theo moät doøng tö töôûng, trình baøy vieäc töû ñaïo laø caùch theá thöïc hieän hoaøn haûo nhaát lôøi chöùng, vì caùi cheát tuy ñöôïc chuaån bò baèng caû ñôøi soáng, nhöng ñaõ baét ñaàu vaø thöïc hieän trong moãi löïa choïn haèng ngaøy.

Baäc ñoàng trinh vaø ñôøi ñan tu coù theå theá cho töû ñaïo

Ngay töø xöa, ngöôøi ta ñaõ tìm nhöõng caùch theá bieåu hieän vieäc töû ñaïo. Nhöõng caùch theá naøy xoay quanh nhöõng baäc ñôøi coù theå dieãn taû söï hy sinh chính mình, vaø ñöùc aùi hoaøn haûo, do ñaáy coù theå ñöôïc coi nhö moät söï söûa soaïn chòu töû ñaïo hay coù lieân quan ñeán töû ñaïo. Vì theá, baäc ñoàng trinh vaø ñôøi ñan tu vaãn ñöôïc coi laø nhöõng con ñöôøng gaàn nhaát vôùi töû ñaïo. Caùc trinh nöõ vaø caùc ñan nöõ xuaát hieän vaøo thôøi caám ñaïo hoài xöa, döôùi maét moïi ngöôøi, vaãn laø nhöõng vò keá thöøa caùc anh huøng töû ñaïo. Töø ñoù naåy sinh ba maãu töû ñaïo : töû ñaïo ñoû laø ñoå maùu ra ; töû ñaïo traéng laø soáng ñôøi haõm mình trinh tieát vaø töû ñaïo xanh laø chòu ñaøy ñoïa, ñeå laøm chöùng cho ñaïo ôû moät nôi khoâng phaûi laø queâ höông xöù sôû mình.

Chính trong ñöôøng höôùng naøy maø thaønh hình yù thöùc öôùc ao töû ñaïo, nhôø caùc baäc thaày daïy ñöôøng nhaân ñöùc vó ñaïi. Thaùnh Teâ-reâ-xa A-vi-la keå raèng khi baø cuøng vôùi ngöôøi em tìm caùch troán khoûi nhaø laø chæ vì muoán tìm dòp töû ñaïo. (Vie I,4-5) baø cuõng noùi : "Ñôøi soáng cuûa caùc tu só toát laønh vaø nhöõng ai muoán laø baïn höõu cuûa Thieân Chuùa laø moät cuoäc töû ñaïo." (Ñöôøng hoaøn thieän 12,2). Thaùnh Teâ-reâ-xa Haøi Ñoàng noùi moät caùch thaúng thaén raèng :"Toâi caûm thaáy toâi coù ôn goïi laø chieán binh, toâng ñoà, tieán só vaø töû ñaïo. Töû ñaïo ñoù laø giaác mô trong tuoåi treû cuûa toâi. Vaø giaác mô naøy ñaõ trôû thaønh maõnh lieät, khi toâi ôû trong boán böùc töôøng cuûa nhaø kín. Nhöng toâi caûm thaáy raèng giaác mô ñoù laø moät söï ñieân roà vaø vì theá toâi ñaõ hieåu tình yeâu quy tuï moïi ôn goïi nôi toâi. Vaâng cuoái cuøng toâi ñaõ khaùm phaù ra ôn goïi cuûa toâi : ôn goïi cuûa toâi laø Yeâu meán." (Töï thuaät)

Nôùi roäng yù nieäm töû ñaïo

Neàn thaàn hoïc hieän ñaïi, khi baøn veà töû ñaïo thöôøng noùi ñeán khaû naêng nôùi roäng yù nieäm töû ñaïo, bôûi vì traûi qua lòch söû, yù nieäm naøy moãi thôøi coù moät gioïng ñieäu khaùc nhau. ÔÛ Chaâu Myõ la tinh, hieän nay ngöôøi ta ñeà nghò neân hieåu töû ñaïo laø nhöõng ai coáng hieán ñôøi mình ñeå hoaït ñoäng cho xaõ hoäi thay ñoåi, nhaèm laøm cho nhieàu ngöôøi ñöôïc höôûng moät ñôøi soáng xöùng vôùi phaåm giaù con ngöôøi, vaø moïi ngöôøi ñöôïc höôûng coâng lyù moät caùch roäng raõi vaø ñaày ñuû hôn. Lyù do thaàn hoïc xui khieán ngöôøi ta caûm nghó nhö vaäy naèm trong söï kieän naøy laø vieäc thuoäc veà Chuùa Ki-toâ khoâng chæ thöïc hieän qua ñôøi soáng theo löông taâm, maø coøn qua haønh ñoäng, trong möùc ñoä haønh ñoäng naøy cuõng theo moät tinh thaàn vaø moät loái haønh xöû nhö Chuùa Ki-toâ. Bôûi vaäy, vaán ñeà ôû ñaây khoâng phaûi laø caùc vò töû ñaïo cuûa Hoäi thaùnh theo ñöùc tin Ki-toâ giaùo, nhöng laø töû ñaïo cuûa Trieàu ñaïi Thieân Chuùa, nghóa laø soáng nhö Con Chuùa Trôøi ñaõ soáng khi ôû giöõa chuùng ta.

Trong ñöôøng höôùng naøy, ngöôøi ta nhaán maïnh ñeán lyù do cuûa ñöùc tin, nhöng coøn hôn nöõa, lyù do cuûa tình yeâu. Ñöùc Gio-an Phao-loâ II nhaéc ñeán "nhöõng vò töû ñaïo cuûa ñöùc coâng bình vaø giaùn tieáp cuûa ñöùc tin." Do ñoù, khoâng coù gì laï khi baùo Osservatore romano vieát : "Nhieäm vuï cuûa caùc nhaø thaàn hoïc laø minh chính hoùa veà phöông dieän lyù thuyeát chaân dung cuûa vò töû ñaïo taân thôøi. R. Fisichella môùi ñaây coù ñeà nghò ñeà taøi nôùi roäng yù nieäm töû ñaïo vaø keát luaän moät caùch chính xaùc nhö sau : "Loøng can ñaûm cuûa caùc vò töû ñaïo ñöa trí chuùng ta nghó tôùi söï can ñaûm luoân luoân ñi tìm kieám nhöõng hình thöùc vaø kieåu soáng môùi. Loøng can ñaûm aáy loan baùo söùc maïnh chieán thaéng cuûa con ngöôøi Chuùa Ki-toâ, ngay caû baây giôø ôû giöõa con caùi Ngöôøi. Nhöõng ngöôøi naøy laø nhöõng keû tuyeân xöng nhö caùc tín höõu ñaàu tieân Ngöôøi laø Chuùa vaø laø chöùng nhaân trung thaønh."

Tính phoå quaùt ñaïi ñoàng cuûa caùc vò töû ñaïo chung

Ñieàu naøy theo kieåu noùi trong Tertio millennio adveniente vaø tö töôûng cuûa Ñöùc Gio-an Phao-loâ II, coù theå hieåu vaø chaáp nhaän ñöôïc, neáu noùi veà caùc vò töû ñaïo chung, tröôùc khi coù chia reõ giöõa caùc Ki-toâ höõu nhö tröôøng hôïp thaùnh Si-ri-loâ vaø thaùnh Meâ-toâ-ñi-oâ, ñoàng baûo trôï cuûa AÂu chaâu, vì caùc ngaøi laø nhöõng vò ñaõ truyeàn ñaïo cho caùc daân toäc La-voâ-ni-a. Nhöng coøn sau ñoù thì sao ? Thieát töôûng chuùng ta coù theå döïa vaøo toâng thö Orientale lumen naêm 1995 maø noùi laø coù. Toâng thö vieát :"Nhaân dòp thöù Saùu Tuaàn thaùnh naêm 1994, Ñöùc Thöôïng Phuï giaùo chuû Coâng-taêng-ti-noáp Ba-toâ-loâ-mai-oùt I taëng Hoäi thaùnh Roâ-ma baøi suy nieäm cuûa ngöôøi veà "Ñöôøng thaùnh giaù", toâi ñaõ muoán nhaéc laïi söï hieäp thoâng naøy trong kinh nghieäm gaàn ñaây veà vieäc töû ñaïo : "Chuùng ta hôïp nhaát vôùi nhau treân moät taám neàn chung laø caùc vò töû ñaïo, vì theá chuùng ta khoâng theå khoâng hôïp nhaát vôùi nhau." (OL 19) Vaø sau ñoù, toâng thö vieát theâm : "Tieán tôùi choã nhìn nhaän chung söï thaùnh thieän cuûa caùc Ki-toâ höõu trong nhöõng thaäp nieân qua, ñaõ ñoå maùu mình ra vì ñöùc tin duy nhaát vaøo Ñöùc Ki-toâ laø moät cöû chæ raát coù yù nghóa."

Chuùng ta ñang ñöùng tröôùc moät vaán ñeà coù moät maät ñoä giaùo hoäi hoïc raát ñaäm ñaëc, gaén lieàn vôùi söï hieåu bieát veà maàu nhieäm caùc thaùnh cuøng hieäp thoâng. Caùc moái lieân laïc giöõa Hoäi thaùnh treân trôøi vaø Hoäi thaùnh döôùi ñaát dieãn ra trong moät tình traïng hoaøn toaøn quy höôùng veà Chuùa Ki-toâ vaø bí tích Thaùnh Theå. Maø lieân laïc vôùi Chuùa Ki-toâ laø neàn taûng khoâng theå thay theá ñöôïc treân con ñöôøng thaùnh hoùa, vaø moái hieäp thoâng trong ñöùc aùi vaø trong tình thöông ñoái vôùi caùc thaønh phaàn trong Hoäi thaùnh ñöôïc coi nhö moät lôøi taï ôn. Maàu nhieäm caùc thaùnh cuøng hieäp thoâng ñöôïc nhìn nhö moät vieãn töôûng toång hôïp coù khaû naêng laøm cho söï hôïp nhaát giöõa Ki-toâ hoïc vaø giaùo hoäi hoïc thaønh höõu lyù, bôûi vì ñoù laø phaûn aûnh hoaït ñoäng cuûa Chuùa Ki-toâ treân Hoäi thaùnh vaø vì Hoäi thaùnh. (LG..45,51)

Theo Lumen Gentium thì vieäc thuoäc veà Hoäi thaùnh ñöôïc bieåu loä trong cung caùch chaáp nhaän ñaày ñuû ba moái daây hieäp thoâng sau ñaây : ñöùc tin, caùc bí tích vaø thöøa taùc vuï theo phaåm traät (LG.14) Trong tröôøng hôïp nhöõng ngöôøi khoâng phaûi laø coâng giaùo, taát nhieân söï chaáp nhaän nhöõng moái daây lieân heä treân khoâng ñaày ñuû, nhöng duø vaäy vaãn coù nhieàu yeáu toá thaùnh hoùa vaø ñem laïi chaân lyù ôû ngoaøi cô caáu cuûa Hoäi thaùnh Coâng giaùo. Ñoù laø nhöõng yeáu toá töï chuùng keâu goïi söï hieäp nhaát Coâng giaùo, vì chuùng thuoäc rieâng veà Hoäi thaùnh do ôn Chuùa ban. (LG. 8) Trong ñöôøng höôùng naøy, saéc leänh Unitatis Redintegratio quaû quyeát : "Caùc hoäi thaùnh vaø coäng ñoàng taùch bieät naøy, duø chuùng ta nghó raèng hoï coù nhöõng maët khieám khuyeát, nhöng khoâng heà thieáu yù nghóa vaø giaù trò trong maàu nhieäm cöùu ñoä." (VR3)

Nhöõng chæ daãn neâu treân ñaët chuùng ta vaøo moät ñöôøng höôùng giaùo hoäi hoïc ñuùng ñaén, ñeå noùi veà tính ñaïi ñoàng phoå quaùt cuûa caùc thaùnh vaø caùc vò töû ñaïo trong töông lai. Thaät coù lyù ñeå nghó raèng seõ coù moät söï nhìn nhaän chung, theo gôïi yù trong Orientale lumen soá 25, caùc vò töû ñaïo Ki-toâ giaùo thuoäc nhieàu coäng ñoàng tuyeân xöng ñöùc tin khaùc nhau, vì ñoù laø moät caùch bieåu döông söï hieän dieän ñaày quyeàn naêng cuûa Ñaáng Cöùu chuoäc loaøi ngöôøi, nhôø caùc thaønh quaû cuûa ñöùc tin, ñöùc caäy, ñöùc meán nôi caùc ngöôøi nam vaø nöõ thuoäc nhieàu chuûng toäc vaø ngoân ngöõ khaùc nhau ñaõ theo Ñöùc Ki-toâ trong nhöõng hình thöùc khaùc nhau cuûa ôn goïi Ki-toâ giaùo." (soá 37)

Ñoù thieát töôûng laø moät trong nhöõng lyù do cuûa kieåu noùi töû ñaïo môùi, vì kieåu noùi naøy coù theå laø moät trong nhöõng neàn taûng quan troïng giuùp chuùng ta duyeät xeùt laïi löông taâm, nhaèm tieán tôùi hieäp nhaát giöõa caùc Ki-toâ höõu vaø gaëp gôõ nhau xuyeân qua moïi caùch tuyeân xöng ñöùc tin khaùc nhau trong Naêm thaùnh 2000. Vì vaäy, caàn phaûi ñaøo saâu yù nghóa thaàn hoïc vaø giaùo hoäi hoïc veà töû ñaïo vaø giaù trò ñaïi keát cuûa haønh ñoäng naøy.