Ngaøy thöù Tö (19.2.97) taïi hoäi quaùn hoï ñaïo Taân Ñònh (Q.3 TpHMC) ñaõ dieãn ra buoåi Hoäi thaûo laàn thöù 5, do Ban Thaùnh Nhaïc Vieät Nam toå chöùc. Ñeán chia seû vôùi haèng traêm nhaïc só, nhöõng nhaø nghieân cöùu giaûng daïy vaø hoaït ñoäng thaùnh nhaïc thaùnh ca laø Ñöùc cha Phao-loâ Nguyeãn Vaên Hoøa, ñaëc traùch Thaùnh nhaïc cuûa HÑGMVN. Baèng chính kinh nghieäm thöïc teá vaø taám loøng thieát tha cuûa mình ñöôïc göûi gaám qua baøi noùi chuyeän "ÑOÂI ÑIEÀU GÔÏI YÙ ÑEÅ SAÙNG TAÙC THAÙNH CA TIEÁNG VIEÄT", thuyeát trình vieân ñaõ ñaët ra khaù nhieàu vaán ñeà cho phaàn thaûo luaän :

• Khi phoå nhaïc vaøo moät baûn vaên Phuïng vuï, khi hoøa aâm baûn nhaïc ñoù, daáu gioïng tieáng Vieät taïo ra nhöõng thuaän lôïi vaø nhöõng baát lôïi naøo ?
• Nhöõng kinh nghieäm veà saùng taùc thaùnh ca vaøo baûn dòch phuïng vuï hieän nay vaø vaøo nhöõng baûn vaên töï soaïn.
• AÙp duïng nhöõng quy luaät phuïng vuï cho thaùnh ca coù laøm caûn trôû caûm höùng cuûa ngheä só vaø laøm toån thöông ñeán ngheä thuaät khoâng ?
• Thaùnh ca Vieät Nam hieän nay coù ñaùp öùng ñöôïc nhu caàu cuûa daân Chuùa trong phuïng vuï khoâng ? Nhöõng öu vaø khuyeát ñieåm cuûa thaùnh ca Vieät Nam ngaøy nay ?
• Töø ñaùnh giaù cuûa nhaïc só Nguyeãn Vaên Phuïng : "Vieäc tìm ñöôøng vaïch loái saùng taùc cho thích hôïp vôùi saéc thaùi daân toäc cuûa mình laïi thöôøng khi ñöôïc neâu ra baøn luaän khaù nhieàu, ñeå dó nhieân noù chæ ñöôïc giaûi quyeát theo caùch thöùc "ñaët caøy tröôùc traâu" ñeán nhu caàu hoäi nhaäp vaên hoùa trong saùng taùc thaùnh ca.

Sau ñaây ñeå baïn ñoïc naém ñöôïc nhöõng yù chính, HLMC xin löôïc ghi noäi dung baøi noùi chuyeän quyù baùu treân cuûa Ñöùc cha.

1. Theá naøo laø saùng taùc thaùnh ca ?

Laø hình thaønh moät taùc phaåm ngheä thuaät trong lónh vöïc ca haùt ñeå xöû duïng trong phuïng vuï. Laø moät "taùc phaåm ngheä thuaät", ngöôøi ngheä só cöu mang vaø sinh thaønh ra noù töø "nguoàn caûm höùng" coù thaät, vôùi "kyõ thuaät" chuaån ñaït. Coäi nguoàn cuûa caûm höùng coù theå do trôøi cho moät caùch baåm sinh. Coù theå do suy nghó, kieám tìm baèng moät quaù trình nghe, ñoïc vaø haùt caùc taùc phaåm ñaõ coù tröôùc. Kyõ thuaät ñoøi hoûi ôû tröôøng lôùp, taäp taønh, nghieân cöùu ñeå coù ñöôïc "moät caûm thöùc chaân chính veà ngheä thuaät coù ñöôïc - bon gout". Ñeå soaïn, vieát thaùnh ca, taùc giaû caàn ñaët mình vaøo coäng ñoaøn, cho coäng ñoaøn trong moät "taâm tình caàu nguyeän". Quy luaät Thaùnh nhaïc soá 25 cuûa ÑGH Pi-oâ X noùi roõ : "Ngheä só naøo coù ñöùc tin vöõng chaéc ñôøi soáng Ki-toâ höõu xöùng ñaùng, ñöôïc thoâi thuùc bôûi loøng yeâu meán Chuùa vaø bieát söû duïng nhöõng naêng khieáu Taïo Hoùa ban cho, seõ toaøn taâm toaøn yù trong bieåu loä vaø dieãn ñaït kheùo leùo, taøi tình nhöõng chaân lyù mình tuyeân xöng, loøng suøng kính mình ngöôõng moä. Baèng ngheä thuaät cao quyù naøy, töï baûn thaân ngöôøi ngheä só ñaõ laø moät haønh vi teá töï toân giaùo, ñoàng thôøi coøn hoå trôï maïnh meõ vaø sinh ñoäng ñoái vôùi ñöùc tin loøng ñaïo cuûa caùc tín höõu."

2. Ñeå saùng taùc thaùnh ca, ñieàu caàn vaø ñuû laø nhöõng gì ?

Saùng taùc thaùnh ca laø moät vieäc laøm thaùnh - ngheä thuaät thaùnh - thuoäc moät lónh vöïc meânh moâng, bao goàm nhieàu vaán ñeà. Nhö treân ñaõ noùi, thaùnh ca xuaát phaùt töø nguoàn caûm höùng thieâng lieâng, töø moät caûm thöùc chaân chính veà ngheä thuaät, trong moät taâm tình caàu nguyeän. Noùi moät caùch khaùc, ñeå saùng taùc thaùnh ca, ngöôøi ngheä só phaûi tuaân thuû caùc "quy luaät phuïng vuï" caû veà hình thöùc laãn noäi dung.

3. Cuï theå laø nhöõng ñieàu kieän naøo ?

Tröôùc heát laø lôøi ca, laø baûn vaên, laø ca töø, vì noù coù saün tröôùc khi ñaët nhaïc. Ñaïi ñeå, coù ba loaïi baûn vaên : coá ñònh, ñöôïc thích öùng vaø töï saùng taùc.

1. Baûn vaên coá ñònh : Baûn vaên phuïng vuï ñaõ ñöôïc bieân soaïn, ñöôïc chuaån nhaän cuûa giaùo quyeàn. Ngöôøi ñaët nhaïc khoâng ñöôïc thay ñoåi. Thöôøng laø ôû caùc tröôøng hôïp sau ñaây : Caùc lôøi caàu nguyeän cuûa chuû teá ; boä leã ; caùc lôøi tung hoâ ; caùc lôøi ñoái ñaùp giöõa chuû teá, phoù teá vôùi coäng ñoaøn ; Kinh Tieàn tuïng ; Kinh Nguyeän Thaùnh Theå ; Kinh Laïy Cha.
2. Baûn vaên ñöôïc thích öùng : Cho pheùp thay ñoåi caùch dieãn dòch ñeå deã daøng phoå nhaïc, mieãn laø giöõ ñuùng noäi dung. Chaúng haïn, ca nhaäp leã, ca daâng leã, ca hieäp leã.
3. Baûn vaên töï saùng taùc : Do chính nhaïc só töï soaïn ñeå thay theá ca nhaäp leã, ca daâng leã, ca hieäp leã hoaëc caùc baøi ca duøng trong caùc tröôøng hôïp khaùc. Ñeå ñaûm baûo yeâu caàu, baûn vaên töï saùng taùc caàn ñaït hai tieâu chuaån : ñuùng vaø hay.

• Ñuùng : Duøng töø, ñaët caâu, ngöõ phaùp, vaàn ñieäu (veà hình thöùc) vaø ñuùng giaùo lyù (veà noäi dung).
• Hay : Giaøu tính thi ca (hình thöùc), gôïi leân taâm tình ñaïo ñöùc, thaùnh thieän (noäi dung).

4. Quy ñònh veà nhaïc trong thaùnh ca nhö theá naøo ?

Thí duï, aùp duïng cho baûn vaên coá ñònh, vieäc saùng taùc nhaïc caàn chaáp haønh nhöõng ñieàu sau ñaây :

1. Noát nhaïc doøng nhaïc phaûi dieãn taû ñöôïc daáu gioïng cuûa tieáng Vieät (aùp duïng cho caû hoøa aâm). Ñaõ coù nhieàu tröôøng hôïp laøm sai leäch haún tieáng Vieät.
2. Nhaïc phaûi dieãn taû ñöôïc "lôøi phuïng vuï", nghóa laø truyeàn ñaït ñöôïc yù nghóa cuûa caâu vaên.
3. Nhaïc phaûi thích hôïp vôùi töøng vieäc, töøng phaàn trong cöû haønh phuïng vuï :

• Nhaïc ñôn giaûn gaàn nhö ñoïc (cho baøi ñoïc)
• Nhaïc tuïng kinh (cho thaùnh vònh)
• Nhaïc suy nieäm (cho ñaùp ca)
• Nhaïc duøng khi di chuyeån (ca nhaäp leã, röôùc leã...)

Toùm laïi, ngöôøi saùng taùc caàn naém vöõng vaø phaùt huy nhöõng kyõ thuaät saùng taùc quoác

teá xöa nay nhö : Phoûng dieãn, chuyeån tieán, chuyeån ñaûo, bieán taáu, bieán  theå (variation, progression, inversion, modulation...). Cuõng caàn nghieân cöùu,tìm toøi vaø öùng duïng coù chaát löôïng nhöõng neùt môùi cuûa doøng aâm nhaïc theá giôùi hieän ñaïi, ñeå caäp nhaät hoùa.

5. Bình ca, phaûi chaêng laø maãu möïc ñeå saùng taùc nhaïc thaùnh ca ?

Bình ca ñöôïc xaây döïng treân moät phaùch cô baûn (temps premier) ; taát caû ñöôïc quy tuï thaønh moät tieát taáu lôùn (grand rythme) vöøa laøm noåi baät vai troø cuûa töøng chöõ trong caâu, laïi vöøa dieãn ñaït ñöôïc yù nghó cuûa toaøn caâu, vaø ñem laïi tính duy nhaát cho neùt nhaïc. Nhôø vaøo nhöõng phaùch cô baûn vaø nhöõng chuyeån ñoäng lieàn baäc, bình ca coù ñöôïc söï trang nghieâm theo dieãn tieán cuûa caùc cöû haønh phuïng vuï. ÑGH Pi-oâ XII qua QLTN soá 41, ñaõ nhaán maïnh giaù trò cuûa bình ca : "Bình ca chaúng nhöõng aên khôùp vôùi ngoân töø moät caùch chaët cheõ, maø coøn gioáng heät moät baûn dòch yù nghóa raát saâu saùt, ñoàng thôøi laøm cho veû haáp daãn cuûa ngoân töø deã thaám nhaäp vaøo taâm hoàn caùc tín höõu."

6. Veà hình theå, phuïng vuï La-tinh khôi gôïi gì cho ngöôøi saùng taùc ?

"Huaán thò AÂm nhaïc trong phuïng vuï soá 55" chæ ra raèng : "Khi soaïn cung ñoù (cung daønh cho chuû teá vaø caùc thöøa taùc vieân), ngöôøi nhaïc só neân nghieân cöùu vaø trieån khai caùc cung ñieäu coå truyeàn cuûa phuïng vuï La-tinh vì noù coù khaû naêng soi saùng, môû neûo cho mình trong quaù trình soaïn ra caùc cung ñieäu cho caùc baûn vaên baèng ngoân ngöõ hieän ñaïi." Thaät vaäy, nguoàn phuïng vuï La-tinh raát phong phuù. Ta coù theå baét gaëp nhöõng hình theå khaùc nhau nhö Cung ñoïc (Tonus recitarus), Tuïng kinh (Psalmodia), Ñoái ca (Antiphona), Ñaùp ca (Responsorium), Ca vaõn (Hymnus - sequentina), Ca khuùc (Canticum), Boä leã (Kyriale) hoaëc Kinh caàu (Litaniae)...

7. Hoäi nhaäp vaên hoùa daân toäc :

Ngoaøi ra, trong yù höôùng "Hoäi nhaäp vaên hoùa daân toäc" theo Coâng ñoàng Va-ti-ca-noâ II, coù theå tìm nguoàn caûm höùng trong doøng nhaïc daân toäc ñöôïc chaêng ?

Giaùo hoäi luoân ñeà cao truyeàn thoáng aâm nhaïc cuûa caùc daân toäc, qua Hieán cheá Phuïng vuï soá 119 vaø soá 37. Ñaõ coù khaù nhieàu nhaïc só thaønh coâng khi chuyeân saâu veà lónh vöïc naøy vaø roõ raøng hoï ñöôïc coâng chuùng noàng nhieät ñoùn nhaän. Laøn ñieäu daân toäc chính laø hôi thôû, laø maùu thòt. Ñöa nhaïc daân toäc vaøo thaùnh ca ñaùp laïi mong muoán laønh thaùnh cuûa Giaùo hoäi, caàn ñöôïc phaùt huy coù chaát löôïng hôn nöõa. Tuy nhieân muoán laøm toát coâng vieäc khoù khaên naøy, ngöôøi nhaïc só caàn löu yù : "Trôû veà nguoàn" khoâng phaûi laø moät "phong traøo xu thôøi, hôøi hôït, chaép vaù moät caùch maùy moùc, xô cöùng, ngaãu höùng, noùng voäi. Caøng khoâng theå chaáp nhaän kieåu saùng taùc coùp nhaët, vay möôïn baèng caùch "beâ nguyeân xi" moät laøn ñieäu, moät baøi daân ca naøo ñoù, roài ñaët lôøi coù Chuùa coù Meï vaøo ñeå haùt trong phuïng vuï. Thöïc teá ñaõ coù khoâng ít tröôøng hôïp naøy. Haäu quaû ñoái vôùi ngöôøi nghe ra sao, ai cuõng ñaõ roõ. Traùi laïi vaän duïng vaø saùng taïo nguoàn caûm höùng nhaïc daân toäc ñoøi buoäc ngöôøi ngheä só phaûi nghieân cöùu, löïa choïn laøm sao vöøa phaûn aùnh trung thöïc vôùi laøn ñieäu truyeàn thoáng, vöøa tieáp caän ñöôïc vôùi nhöõng kyõ thuaät ñaõ vaø ñang phaùt trieån cuûa neàn aâm nhaïc theá giôùi ñöông ñaïi. Cuï theå, xin ñöa ra moät vaøi gôïi yù :

• Duøng theâm nhöõng nöûa cung töï nhieân vaø nöûa cung nhaân taïo ñeå thang aâm coå truyeàn ñöôïc phong phuù.
• Duøng theâm nhöõng tieát taáu vaø hình theå ña daïng cuûa aâm nhaïc quoác teá.
• AÙp duïng nhöõng kyõ thuaät saùng taùc vaø hoøa aâm quoác teá.

8. Hoøa aâm

Thöôøng tình nhaïc só chæ thaáy mình laø nhaïc só khi soaïn ñöôïc phaàn hoøa aâm. Vaø caùc ca ñoaøn coù khuynh höôùng thích löïa choïn ca khuùc coù hoøa aâm phöùc taïp ñeå trình dieãn. Thöïc teá, ñieàu naøy coù deã daøng khoâng ?

Vieäc söû duïng ña aâm ñöôïc phuïng vuï khuyeán khích vôùi muïc ñích laøm cho baøi ca theâm phaàn long troïng, hoaønh traùng. Song, vaãn ñaët ra moät soá yeâu caàu caàn thieát :

• Hoøa aâm maø daáu gioïng tieáng Vieät vaãn giöõ ñöôïc roõ raøng.
• Lôøi vaên phuïng vuï phaûi ñöôïc nghe roõ vaø hieåu roõ.
• Baøi nhieàu beø khoâng caûn trôû söï hieäp thoâng cuûa coäng ñoaøn.

Hoøa aâm, moät coâng vieäc haáp daãn, moät vieäc laøm phöùc taïp, ñaëc bieät trong thaùnh ca tieáng Vieät. Töø nguyeân thuûy, doøng ca daân toäc Vieät Nam cuõng nhö Bình ca, voán laø nhöõng doøng ca moät beø giaûn ñôn vaø trong saùng. Daàn daàn tröôùc traøo löu tieán trieån cuûa aâm nhaïc theá giôùi, thaùnh ca ñaõ chaáp nhaän hình thöùc ña aâm (Palestina TK 16), vôùi yù höôùng daâng leân Thieân Chuùa hôïp aâm muoân saéc maøu cuûa vaïn vaät. Hoøa aâm, do ñoù, ra ñôøi vaø phaùt trieån nhö ta thaáy ngaøy nay, ñeán noãi coù luùc, noù trôû thaønh moät côn caùm doã loâi keùo ngöôøi saùng taùc chaïy theo moät "kieåu caùch" mang tính "thôøi thöôïng" khoâng caàn thieát laém ñoái vôùi coäng ñoaøn ôû Vieät Nam.