Nhôù luùc coøn nhoû toâi ñöôïc chaïy loaïn veà noäi, moät laøng Coâng giaùo toaøn toøng gaàn khu an toaøn Phaùt Dieäm. Khoâng bieát coù phaûi taïi bom ñaïn thôøi chieán tranh ñaõ laøm cho ngöôøi ta nghó ñeán Chuùa nhieàu hôn hay khoâng, nhöng toâi nhôù raát roõ laø ngöôøi ta sieâng naêng ñi leã, ñi nhaø thôø hôn baát kyø moät sinh hoaït naøo khaùc. Haøng ngaøy cöù khoaûng boán giôø saùng laø chuoâng nhaø thôø ñoå hoài nhaát, ñöôøng laøng baét ñaàu taáp naäp ngöôøi ñi leã vaø toái naøo cuõng vöøa leân ñeøn thì caùc nhaø ñaõ vang tieáng ñoïc kinh. Tuoåi thô toâi ñaõ coù ñöôïc moät thôøi gian ñöôïc ru baèng nhöõng thanh aâm ñeàu ñaën, chöøng möïc ñoù, thaønh ra cuõng nhôø vaäy maø voán lieáng kinh boån cuûa toâi cuõng coøn ñuû ñeå ñoïc theo trong nhaø thôø vaø baûn kinh maø toâi cöù aùm nhaäp hoaøi laø kinh caùo mình.

OÂng thaày boán ôû nhaø xöù thaät vaát vaû moãi khi khaûo boån cho toâi, nhaát laø khi toâi ñoïc kinh caùo mình. Toâi loay hoay hoaøi vaãn khoâng quen ñöôïc thöù töï phaûi caùo vôùi ai tröôùc, duø chæ coù maáy oâng thaùnh ñöùng sau löng Ñöùc Meï. Moät phaàn vì kinh caùo mình khi tröôùc coøn daøi doøng hôn, phaàn vì luùc nhoû chæ ñoïc maø khoâng hieåu heát nghóa neân khoù nhaäp taâm. Kòp ñeán luùc tröôûng thaønh, kinh cuõng ñaõ ñöôïc laøm coâ ñoïng cho vaên töø goïn gaøng hôn thì toâi laïi ñoïc thuoäc loøng, ñoïc theo quaùn tính. Coù khaù hôn chaêng laø moãi khi xeùt mình ñeå vaøo toøa giaûi toäi thì toâi döøng laïi laâu hôn ôû caâu "ñaõ phaïm toäi nhieàu trong tö töôûng, lôøi noùi, vieäc laøm..." Coù ñieàu caên baûn tö töôûng cuûa moät ngöôøi mang danh laø ñaïo goác nhö toâi hình nhö noù cuõng khoâng ñöôïc chænh cho laém, tuy khoâng ñeán noãi nhö moät vò linh muïc kia ñaõ töï beâu, töï gieãu ñònh nghóa raèng ñaïo goác töùc laø chæ coøn trô coù goác chôø ngaøy muïc, troùc heát ba caùi reã khoâng coøn khaû naêng ñem nhöïa soáng cho caây naåy loäc vaø ñaïo doøng laø moãi Chuùa nhaät ñi loøng doøng quanh nhaø thôø. Môùi nghe caâu noùi naày thì thaáy sao thaät mæa mai, thaät cay ñaéng song cuõng phaûi xoùt xa maø nhaän raèng noù cuõng thaät quaù ñuùng.

Coâng vieäc xeùt mình cuûa toâi moãi khi ñi ñeán toøa caùo giaûi xem ra cuõng raát kyõ, nhöng cuõng raát ñôn giaûn nghóa laø cöù ñuûng ñænh ñoái chieáu vôùi ba laõnh vöïc caên baûn ñaõ neâu ra trong kinh caùo mình laø chaéc chaén ñöôïc. Tröôùc tieân laø tìm caùch suy nghó xem coù gì baäy baï khoâng ; coù vaêng tuïc chöûi theà, coù ñieâu ngoa, gian doái gì khoâng vaø coù laøm chuyeän aùc nhaân, thaát ñöùc hay ñaùnh loän, gieát ngöôøi khoâng. Neáu taát caû caùc caâu hoûi ñoù ñeàu ñöôïc traû lôøi khoâng thì coi nhö moïi söï ñaõ hoaøn taát. Roài laàn naøo cuõng vaäy, nhö hoâm qua, hoâm nay vaø ngaøy mai vaãn theá laø coù quyeàn nghó ñeán moät choã ngoài naøo ñoù treân thieân ñaøng. Keå ra, laøm moät ngöôøi Ki-toâ höõu treân nguyeân taéc nhö vaäy cuõng deã, cho neân ñoâi khi toâi coù yù baên khoaên laø laøm caùch naøo ñaïo ñaït leân thaùnh Pheâ-roâ ñöôïc moät ñeà nghò, xin ngaøi môû moät vaên phoøng ñaïi dieän Nöôùc Trôøi ngay taïi traàn gian, ôû Vieät Nam chaúng haïn, ñeå cho toâi coù theå ñaët mua tröôùc choã ôû treân Thieân quoác, bôûi vì Thieân ñaøng chaéc chaén seõ raát ñoâng, ñoâng gaáp maáy möôi trieäu laàn soá ngöôøi ngoan ñaïo ôû xöù toâi vaãn haøng ngaøy ñoïc kinh vaø xem leã ñeàu ñaën. Toâi chaúng thöôøng ñöôïc ngöôøi chung quanh khen laø ngöôøi ngoan ñaïo ñoù sao ?

Trong ñoaøn ngöôøi noái ñuoâi nhau leân röôùc leã haøng ngaøy, coù nhieàu khi caû saùng laãn chieàu, coù luùc naøo thieáu maët toâi ñaâu ? Nhaø thôø naøo nghe coù cha giaûng hay laø coù toâi. Trong muøa Voïng, muøa Chay, toâi chaïy cuøng khaép voøng caùc xöù naøo coù tónh taâm, coù canh thöùc vaø ngoài luoân töø giôø ñaàu ñeán giôø cuoái, bao luoân caû caùc buoåi daønh cho giôùi giaø, giôùi treû vaø giôùi thieáu nhi. Moãi thöù baûy, toâi ra khoûi nhaø töø luùc moät giôø tröa ñeå ñeán taän nhaø thôø Doøng Chuùa Cöùu Theá döï heát moïi giôø haønh höông kính Ñöùc Meï vaø xem luoân leã cuoái cuøng cuûa chieàu thöù Baûy nöõa. Ngoaøi ra, khoâng moät leã khaùnh thaønh nhaø thôø môùi naøo maø thieáu söï ñoùng goùp cuûa toâi. Neáu coù theå ñi ñöôïc laø toâi khoâng bao giôø do döï, neáu quaù xa xoâi thì toâi cuõng hôïp yù ñoùng goùp vaø thöôøng traán an moïi ngöôøi trong gia ñình raèng cuûa daâng vaøo vieäc xaây nhaø Chuùa coù bao giôø maát ñöôïc.

Vieäc giöõ ñaïo cuûa toâi laâu ngaøy thaønh moät thoùi quen, cöù taø taø ñuûng ñænh dieãn ra trong moät cuoäc soáng laøm con, maø chaéc chaén laø con ngoan, cuûa Chuùa. Toâi thaät ñaõ tin nhö theá. Toâi ít ñuïng chaïm ñeán ai vì thöïc ra toâi ñaâu coøn giôø ñeå quan taâm ñeán ngöôøi khaùc nöõa. Moãi chieàu, sau khi xem leã xong, toâi cuõng coøn baän theâm ít nhaát laø caû tieáng ñoàng hoà nöõa ñeå gaëp gôõ caùc baïn beø ôû ngoaøi saân nhaø thôø. Hoï cuõng sieâng naêng nhö toâi vaø töông quan baèng höõu naøy môùi thaät laø huynh ñeä trong Chuùa, vì taát caû toâi ñeàu gaëp trong caùc buoåi caàu kinh, nguyeän ngaém maø ra. Toâi thöïc haõnh dieän vaø töï haøo vì bieát choïn baïn beø ñoàng ñieäu. Trong nhöõng giôø gaëp gôõ naøy, chuùng toâi cuõng thöôøng noùi chuyeän laønh thaùnh caû thoâi. Naøo laø baùo cho nhau bieát tin veà cha naøy ñau, cha xöù kia ñoåi ñi nôi khaùc hoaëc böïc boäi khi quan saùt thaáy maáy coâ gaùi trong ca ñoaøn cöù hay vaây quanh oâng thaày naày, oâng cha kia nhö quyû caùm doã vaäy vaø cuøng nhau cheùp mieäng thôû daøi cho moät caëp vôï choàng naøo ñoù vöøa luïc ñuïc vôùi nhau vì ngöôøi choàng laêng nhaêng, chaúng haïn. Toâi raát thích ñöôïc ñi döï nhöõng dòp kyû nieäm ngaân khaùnh, kim khaùnh vì thaáy thaät haõnh dieän ñöôïc goùp maët nhieàu trong caùc dòp vui vaøng baïc ñoù roài ñoâi khi laån thaån öôùc ao phaûi chi Chuùa Cha cho Ñöùc Ki-toâ ôû naùn theâm cho ñuû hai möôi laêm naêm rao giaûng ñeå xem caùc thaùnh ghi laïi leã ngaân khaùnh cuûa Ngöôøi ra sao... Nhieàu khi veà ñeán nhaø toâi môùi thaám meät, chæ muoán ñöôïc ñi naèm nghæ ngay nhöng tröôùc khi ñi vaøo phoøng rieâng vaãn khoâng queân nhieäm vuï moät baäc cha meï ñaïo ñöùc, nhaéc caùc con lieäu thu veùn nhaø cöûa cho töû teá, ñi nguû sôùm ñeå saùng mai daäy ñi leã vaø nhôù ñoïc kinh toái ñaøng hoaøng. Saùng mai thöùc daäy, laïi sang moät ngaøy môùi, tieáp tuïc giöõ ñaïo.

Tuy nhieân toâi vaãn thaáy hình nhö coù ñieàu gì khoâng ñöôïc oån laém, nhö vaãn chöa ñuû leõ, ñuû tình thì phaûi. Toâi vaãn lo lo vì chöa naém trong tay ñöôïc giaáy tôø gì baûo chöùng veà söï ñôøi ñôøi cuûa toâi caû. Nhaát laø khi thaáy vieäc giöõ ñaïo cuõng deã vaø vui veû chöù ñaâu coù gì ñeán noãi gheâ gôùm, khoù khaên maø maáy oâng cha cöù giaûng giaûi quanh naêm, suoát thaùng heát coâng baèng laïi ñeán baùc aùi. Xeùt ñi xeùt laïi, toâi thaáy mình khoâng heà troäm caép hay cöôùp giaät cuûa ai. Khoâng nhöõng theá, laàn naøo ôû nhaø thôø ra toâi chaúng toán ít tieàn cho ñaùm ngöôøi ngoài xin ngay loái ñi vaø toâi vaãn töï maõn khi nhöõng baøn tay lem luoác xoøe ra trònh troïng nhaän nhöõng ñoàng tieàn cuûa toâi. Thaät chöa ñuû sao ?

Moät hoâm trong khu phoá toâi coù ngöôøi vöøa qua ñôøi, gia ñình laïi raát neo ñôn vaø tuùng baán. Sau giôø leã chieàu, toâi cuøng vôùi moät soá ngöôøi khaùc trong hoäi ñoaøn ñeán thaêm gia ñình aáy. Töôûng ai xa laï, hoùa ra oâng giaø chaïy xe xích-loâ ôû con ngoõ sau löng nhaø toâi, hay môøi toâi ñi xe, nhöng toâi chöa laàn naøo ngoài leân xe vì thaáy oâng quaù raùch röôùi, gaày oám vaø nhaát laø giaù cuûa oâng thöôøng khoâng vöøa yù toâi. Theo ngöôøi trong nhaø keå, oâng ñau lieät caû thaùng roài môùi chôû ñi nhaø thöông, ñöôïc moät tuaàn thì maát. Hình aûnh oâng luùc coøn khoûe, khom löng treân chieác xe xích-loâ trôû laïi trong ñaàu toâi vaø boãng döng toâi thaáy choùng maët. Treân ñöôøng veà, trong luùc moïi ngöôøi ñang xoân xao heïn giôø ñeán ñoïc kinh vaø chia ngöôøi ñi quyeân tieàn trong khu phoá thì moät baø cheùp mieäng noùi : "Keå ra mình hôi thieáu soùt ñaáy, oâng aáy ñau cuõng laâu vaäy maø chaúng ai bieát ñeå ñeán thaêm. Gia ñình ngheøo quaù". Böôùc chaân toâi nhö muoán khöïng laïi sau caâu noùi naày vôùi aâm vang hai chöõ thieáu soùt sao quaù quen thuoäc.

Toâi baét ñaàu laàn laïi töø kinh caùo mình ñeå thaáy hai ba taàng thieáu soùt cuûa mình. Töø hoài naøo tôùi giôø toâi caét noù ra khoûi voøng toäi loãi töø chöõ "vaø" ñeå chæ xeùt coù toäi trong tö töôûng, lôøi noùi, vieäc laøm maø thoâi. Coøn nhöõng ñieàu thieáu soùt thì toâi ñaâu coù nghó ñeán bao giôø, maø toâi chaéc cuõng ít ai nghó ñeán caâu naøy nhö laø moät caùi toäi. Theá maø giôø ñaây caùi chöõ thieáu soùt naøy boãng nhieân noù ñöôïc vang leân tuy nheï nhaøng, deã thöông song laïi nhanh choùng toûa roäng maõi trong taän cuøng moïi xoù xænh khuaát khuùc cuûa taâm hoàn toâi vaø hình nhö noù chính laø boùng ñen che khuaát loái veà Thieân ñaøng cuûa toâi.

Toâi voäi vaøng veà môû Kinh thaùnh ra ñeå tìm caên nguyeân cuûa caùi toäi deã phaïm naøy. Vöøa deã phaïm maø laïi cuõng deã queân nöõa. Theo oâng thaùnh Gia-coâ-beâ thì "ai bieát laøm ñieàu laønh maø khoâng laøm laø coù toäi" (Gc 4,17) vaø nhö vaäy chaéc noù laø caùi toäi laøm ngô vaø laøm thinh roài. Laøm ngô tröôùc caûnh khoå vaø laøm thinh tröôùc baát coâng cuûa anh em, cuûa xaõ hoäi. Neáu theá hoùa ra töø tröôùc ñeán giôø toâi soáng voâ tích söï tröôùc maët Chuùa nhö vaäy sao. Caøng xeùt mình, toâi caøng thaáy mình voâ soá toäi theo kieåu ñònh nghóa cuûa oâng thaùnh Gia-coâ-beâ. Laïi coøn caû oâng thaùnh Maùt-theâu nöõa, chaúng hieåu ñaõ nghe Chuùa noùi hoài naøo maø laïi ghi raønh raønh treân giaáy traéng möïc ñen raèng : "Vì khi Ta ñoùi, caùc ngöôi khoâng cho Ta aên ; Ta khaùt, caùc ngöôi khoâng cho Ta uoáng ; Ta laø khaùch lôõ ñöôøng, caùc ngöôi khoâng cho Ta troï ; Ta traàn truoàng, caùc ngöôi khoâng cho Ta thöù maëc ; Ta bò ñau yeáu, tuø ñaøy, caùc ngöôi khoâng vieáng thaêm" (Mt 25,43). Quaû ñuùng vaäy, chaúng coøn nghi ngôø gì nöõa. Töø tröôùc ñeán nay, toâi ñaõ gaëp Chuùa trong bieát bao caûnh ngoä nhö treân nôi moïi ngöôøi anh em ñoàng loaïi, nhöng toâi coù laøm gì cho hoï ñaâu. Traêm ngaøn laàn khoâng laø caùi chaéc.

Thöïc ra toâi cuõng coù ñi thaêm ngöôøi ñau, ngöôøi beänh nhieàu nhöng ñoái chieáu vôùi Lôøi Chuùa ôû treân thì laïc ñieäu quaù roài vì hoï toaøn laø baïn beø, thaân höõu ñang ñoû nhö son, ñang ñeà hueà chöùc phaän chöù coù ai khoán khoå, cô cöïc ñaâu. Thaäm chí nhaø höu döôõng ôû ñaâu toâi coøn chöa bieát kia maø. Hoùa ra nhöõng vieäc toâi laøm hoaøn toaøn do caûm tính maø thoâi. Ngay nhö tröôøng hôïp oâng giaø ñaïp xích-loâ môùi cheát kia chaúng haïn. Toâi nhôù hình nhö caùch ñaây khoaûng moät thaùng gì ñoù, baø vôï oâng coù nhôø ngöôøi daãn sang nhaø toâi möôïn hai chæ vaøng ñeå laøm voán buoân baùn vaët gì ngoaøi chôï thì phaûi vì oâng choàng bò ñau khoâng coøn chaïy xe ñöôïc nöõa vaø seõ traû goùp theo möùc lôøi naêm phaàn traêm. Toâi ñaõ traùnh maët, chæ ñeå ngöôøi nhaø thoaùi thaùc laø khoâng coù saün.

Toâi cuõng coù moät soá anh em, baø con ngheøo ñang sinh soáng taïi nhöõng mieàn kinh teá môùi, song chaúng bao giôø toâi ñeå taâm ñeán hoï xem soáng cheát ra sao ; vaø laïi caøng khoâng bao giôø môøi hoï ñeán nhaø hoïp maët daêm ba böõa. Toâi coù nhöõng ñöùa chaùu moà coâi, ñang phaûi töï möu sinh töøng ngaøy, töøng böõa nhöng chaúng bao giôø chuùng nhaän ñöôïc nôi toâi moät tuùi gaïo hay moät manh aùo. Caû ñôøi toâi chöa heà moät laàn daùm môû lôøi beânh vöïc hay baøo chöõa cho moät ngöôøi coâ theá bò haøm oan hay bò ngöôïc ñaõi hoaëc ñöùng ra laøm chöùng cho ngöôøi ngay nhöng ôû theá thaáp coå, beù mieäng. Trong doøng toäc ñoâi khi coù nhöõng ngöôøi aên ôû traùi ngang, loãi ñaïo thì toâi töï nhuû mình vaø höôùng daãn con caùi baèng quan nieäm hoàn ai naáy giöõ, ñeå Chuùa phaùn xeùt ñôøi sau chöù khuyeân can gì, sinh maát loøng, maát moái giao haûo, hoaëc giaû hoï coøn gheùt mình nöõa. Caùc anh chò toâi ôû nöôùc ngoaøi thay vôï, ñoåi choàng loaïn caû leân thì toâi laïi vui veû môû roäng cöûa tieáp ñoùn nhöõng ngöôøi anh chò em Vieät kieàu môùi cuûa toâi veà chôi, khoâng moät chuùt ngaïi nguøng hay nghó ngôïi ; ñoâi khi coøn hæ haû baøn vaøo raèng aâu cuõng laø Chuùa dònh caû vì chöng Ngöôøi cuõng muoán cho con caùi mình haïnh phuùc chöù coù sao. Vaø roài coøn nhieàu nhieàu nöõa, nhôù laøm sao cho xieát nhöõng ñieàu toâi chöa moät laàn xeùt neùt ñeán vì noù aån naùu chung trong moät lôøi thieáu soùt, höõng hôø kia.

Toâi ñaáy. Toâi thaät khoâng daùm luïc vaán mình theâm nöõa vì thaáy mình sao quaù nham nhôû vaø traân traùo khi cöù ñeå yeân cho thieân haï khen mình laø sieâng naêng ñaïo ñöùc. Toâi caûm thaáy lo ngaïi khoâng hieåu baáy laâu nay Chuùa ñaõ nhìn toâi nhö theá naøo ñaây ? Bôûi vì toâi töï nghó chöa ñeán noåi baùn Chuùa hay choái Chuùa, nhöng chaéc chaén caùch aên neát ôû cuûa toâi nhö vaäy ñaâu coù khaùc gì ñaõ laøm oá danh söï ñaïo, ñeå ngöôøi khaùc khi nhìn qua toâi coù theå keát luaän raèng maáy ngöôøi Coâng giaùo chæ coù caùi mieäng maøu meø, ñaïo ñöùc giaû. Vaø nhö vaäy laø toâi ñaõ boâi baùc Chuùa chöù laøm vinh danh Ngöôøi ñöôïc gì ñaâu. Thaønh ra caùi söï ñaïo nghóa cuûa toâi xöa nay xeùt kyõ ra thì ñuùng "thaät laø hö luoáng kieåu chuùng thôø Ta" (Mc 7,7) vì toâi caøng thuoäc nhieàu Lôøi Chuùa, thoâng thaïo Kinh thaùnh, naém vöõng Giaùo luaät bao nhieâu thì toâi laïi caøng gioáng bieät phaùi baáy nhieâu. Gioáng kieåu nhö vaäy thoâi chöù chaéc gì toâi ñaõ coù ñöôïc caùi voû hoaëc caùi cung caùch nghieâm tuùc theo leà luaät nhö hoï ñaâu. Ñoïc Kinh thaùnh, toâi nhôù raát roõ laø Ñöùc Ki-toâ ñoái xöû coâng baèng, yeâu thöông vôùi heát moïi ngöôøi : töø ngoaïi tình, gian daâm ñeán ñui queø, phong huûi ; chæ tröø coù ñaùm ngöôøi bieät phaùi laø bò xem nhö loaøi raén ñoäc vaø boïn giaû hình vì "daân naøy toân kính Ta ngoaøi moâi mieäng, coøn loøng thì xa caùch Ta" (Mc 7,6). Tröôùc ñaây hình nhö toâi cuõng ñaõ nhieàu phen phaùn cho ngöôøi naøy, ngöôøi noï laø bieät phaùi thì phaûi vaø vaãn veânh vaùo töï haøo mình laø chieân laønh trong raøn, chöù coù ngôø ñaâu caâu maéng moû naøy laïi coù veû nhö daønh cho mình vaäy.

Thaønh ra con ñöôøng theo Chuùa coøn laïi cuûa toâi chæ coù moät höôùng phaûi laøm laø giaûm bôùt daàn nhöõng thieáu soùt thì hoïa chaêng môùi hy voïng thaáy ñöôïc boùng thieân ñöôøng nôi cuoái trôøi theânh thang.