" HIEÅU BIEÁT ÑEÅ PHAÙT TRIEÅN THAÙNH NHAÏC"

Toâi ñöôïc ñoïc baøi thuyeát trình "HIEÅU BIEÁT ÑEÅ PHAÙT TRIEÅN THAÙNH NHAÏC" cuûa nhaïc só Tieán Linh, ñaêng treân noäi san Haùt Leân Möøng Chuùa soá 16 vöøa qua. Toâi ñoàng yù vôùi taùc giaû veà haàu heát caùc luaän ñieåm trong baøi thuyeát trình, nhöng coù moät vaøi luaän ñieåm chöa ñöôïc saùng toû. Trong tinh thaàn goùp yù chaân thaønh, toâi xin pheùp tröng daãn ra ñaây caùc luaän ñieåm aáy ñeå cuøng nhau nhìn laïi, döôùi aùnh saùng caùc vaên kieän veà Thaùnh nhaïc vaø Phuïng vuï cuûa Giaùo hoäi.

1. Trong phaàn II cuûa baøi thuyeát trình, taùc giaû ñeà caäp ñeán vieäc "Huaán luyeän veà aâm nhaïc" nhö sau : "AÂm nhaïc trong phuïng vuï phaûi coù tính UYEÂN BAÙC vaø THAÙNH THIEÄN"

Töø "UYEÂN BAÙC" Theo "Töï ñieån tieáng Vieät" (NXB Khoa hoïc xaõ hoäi, do vieän ngoân ngöõ hoïc bieân soaïn) coù nghóa laø "saâu roäng", thuoäc bình dieän kieán thöùc.

Huaán thò veà Thaùnh nhaïc vaø Phuïng vuï, soá 4a neâu roõ : Thaùnh nhaïc laø loaïi aâm nhaïc ñöôïc saùng taùc ñeå thôø phöôïng Thieân Chuùa, neân phaûi bieåu loä söï THAÙNH THIEÄN (SANCTITAS) VAØ HÌNH THÖÙC HOAØN MYÕ (BONITAS FORMAE).

Theo thoâng caùo soá 1/94, "hình thöùc hoaøn myõ" ñöôïc Giaùo quyeàn giaûi thích laø ngheä thuaät ñích thöïc veà nhaïc vaø lôøi, ñoàng thôøi ñaùp öùng ñöôïc nhöõng ñoøi hoûi veà chuyeân moân vaø nhöõng quy ñònh cuûa Giaùo hoäi, nhaèm naâng cao taâm hoàn tín höõu tham gia Phuïng vuï.

Nhö vaäy, tính ngheä thuaät cuûa moät taùc phaåm thaùnh nhaïc ñöôïc duøng trong Phuïng vuï khoâng naèm ôû hình thöùc ñôn giaûn hay phöùc taïp, kyõ thuaät uyeân baùc hay bình dò, hình theå naøy hay hình theå noï... maø noù heä taïi ôû khaû naêng xöû lyù haøi hoøa caùc quy luaät veà aâm thanh cho phuø hôïp vôùi lôøi ca (nhaïc), cuõng nhö söï theå hieän ñuùng vaø ñeïp hình thöùc ngöõ phaùp laãn noäi dung söù ñieäp (lôøi).

* Baøn veà ngheä thuaät, giôùi ngheä só thöôøng deã daøng ñoàng tình trong laäp luaän sau cuûa Gluych : "Ngheä thuaät chính laø caùi ñeïp caáu thaønh töø ba yeáu toá : xaùc thöïc, giaûn ñôn vaø töï nhieân". Chaúng vaäy, maø gaàn ñaây trong moät soá cuoäc lieân hoan aâm nhaïc quoác teá, caùc chuyeân vieân aâm nhaïc ñaõ daønh cho Vieät Nam nhöõng giaûi thöôûng cao veà tính ngheä thuaät, ñöôïc theå hieän - khoâng phaûi qua caây ñaøn nhieàu daây, hay qua caùc baøi hôïp xöôùng hoaønh traùng - maø chính qua caây ñaøn baàu moät daây, qua nhöõng laøn ñieäu daân ca moäc maïc cuûa Vieät nam (nhö Ca truø v.v...).

Nhö vaäy, neáu taùc giaû Tieán Linh ñoàng hoùa "uyeân baùc" vôùi "hình thöùc hoaøn myõ" cuûa moät taùc phaåm thaùnh nhaïc duøng trong phuïng vuï, lieäu coù theå nhaän ñöôïc söï ñoàng tình cuûa dö luaän khoâng ? Vaø neáu "uyeân baùc" chæ ñöôïc hieåu treân bình dieän tri thöùc, thì dö luaän seõ tieáp nhaän ra sao ?

2. Cuõng trong phaàn II cuûa baøi thuyeát trình, taùc giaû vieát : "Trong nhieàu naêm gaàn ñaây, haàu heát caùc ca ñoaøn ôû xöù ñaïo lôùn hay nhoû ñem vaøo söû duïng trong thaùnh leã nhöõng taùc phaåm mang theå loaïi ca khuùc bình daân toân giaùo, moät hình theå aâm nhaïc "ngheøo naøn" nhaát (caû veà kyõ thuaät laãn ngheä thuaät) trong caùc hình theå aâm nhaïc..."

* Ai cuõng bieát raèng hình theå trong Thaùnh nhaïc goàm 8 hình theå : Cung ñoïc (Tonus), Ñaùp ca (Responsorium), Ñoái ca (Antiphona), Vònh ca (Hymnus), Boä leã (Missa), Ca khuùc (Canticum) vaø Tuïng kinh (Psalmodium). Hình theå ca khuùc (Canticum) ñöôïc duøng ñeå saùng taùc neân ca khuùc bình daân toân giaùo - laø moät trong saùu theå loaïi ñöôïc Giaùo hoäi nhìn nhaän laø Thaùnh nhaïc (x. HT veà TN, ch 3, soá 2).

Tuy Giaùo hoäi ñoâi khi cho pheùp duøng trong phuïng vuï caùc baøi thaùnh ca thuoäc loaïi ca khuùc bình daân toân giaùo, nhöng Giaùo hoäi chöa bao giôø pheâ raèng : "loaïi ca khuùc bình daân toân giaùo laø loaïi nhaïc ngheøo naøn nhaát trong saùu loaïi" nhö taùc giaû Tieán Linh ñaõ pheâ phaùn. Ñoái vôùi loaïi ca khuùc, Giaùo hoäi khoâng ngöøng khuyeán khích coå ñoäng vaø giôùi thieäu noù cho tín höõu, vì "caùc ca khuùc naøy laøm cho ñôøi soáng Ki-toâ höõu thaám nhuaàn tinh thaàn toân giaùo vaø naâng cao taâm hoàn tín höõu". (x.HT veà TN, ch 3, soá 2c)

* Giaùo hoäi chôø ñôïi nôi caùc nhaïc só saùng taùc nhöõng baøi thaùnh ca (maø hình theå neân phuø hôïp vôùi töøng nghi tieát phuïng vuï), chaúng nhöõng mang tính thaùnh thieän vaø ngheä thuaät, maø coøn giaøu tính phoå quaùt (x. Thoâng ñieäp kyû luaät veà Thaùnh nhaïc, ch 3, soá 39), nhaèm ñaùp öùng nhu caàu tham gia phuïng vuï cuûa coäng ñoàng daân Chuùa. Hình theå ca khuùc cuõng coù khaû naêng ñaùp öùng yeáu toá treân, nhôø vieäc daân Chuùa tham gia haùt phaàn ñieäp khuùc. Xin mieãn luaän baøn saâu "theá naøo laø ca khuùc" vaø "giaù trò ra sao cuûa ca khuùc", so vôùi caùc hình theå khaùc, ñeå chöùng minh raèng : ca khuùc khoâng bao giôø bò Giaùo hoäi hieåu laø hình theå thaùnh nhaïc ngheøo naøn nhaát veà kyõ thuaät vaø ngheä thuaät.

* Trong hoaøn caûnh thöïc teá cuûa Giaùo hoäi Vieät nam töø nhieàu naêm qua, hình theå ca khuùc maø ña soá caùc nhaïc só coâng giaùo aùp duïng cho vieäc phuïng töï vaø caùc sinh hoaït toân giaùo, xem ra coù laïm phaùt veà soá löôïng, nhöng cuõng raát ñaùng ñöôïc caûm thoâng, thaäm chí ñaùng ñöôïc khích leä ñeå tieáp tuïc phaùt trieån veà chaát löôïng. Vì nhöõng lyù do sau :

• Hình theå ca khuùc laø moät trong taùm hình theå ñöôïc Giaùo hoäi thöøa nhaän laø thaùnh nhaïc (HT veà TN, 1)
• Ca khuùc bình daân toân giaùo ñöôïc pheùp söû duïng trong phuïng vuï vôùi söï chuaån nhaän cuûa Giaùo quyeàn (TC 2/94)

• Ca khuùc ñoøi hoûi moät kyõ thuaät caáu truùc khoâng quaù caàu kyø, thöôøng khuùc chieát hai phaàn roõ reät : Ñieäp khuùc vaø Tieåu khuùc. Ñieäp khuùc thöôøng ñôn sô nhaèm cho coäng ñoaøn tham gia ñöôïc.
• Ca khuùc laïi ñoøi hoûi raát cao ôû kyõ naêng ñaët lôøi ca : ca töø phaûi giaøu tính vaên chöông thi phuù, yù nghóa chính xaùc, thuaän vôùi daáu gioïng aâm ñieäu tieáng Vieät, kheùo söû duïng myõ töø phaùp... Nhôø ñoù, ca khuùc cho hieäu quaû cao veà tính thoâng ñaït.
• Ca khuùc khaù phong phuù trong caùch theå hieän. Nhaïc só coù theå vaän duïng nhieàu kyõ naêng veà tieát taáu, giai ñieäu, hoøa aâm,... cho töông hôïp vôùi noäi dung taùc phaåm... Ví duï, ca khuùc coù ñieäp khuùc laø Canon ; ca khuùc coù ñieäp khuùc laø choral ; ca khuùc coù ñieäp khuùc vôùi nhieàu tieåu khuùc mang giai ñieäu khaùc nhau ; v.v... Nhôø vaäy, ca khuùc coù theâm nhieàu tính naêng ñeå phuïc vuï cho nhieàu nghi tieát phuïng vuï (ví duï : Ca nhaäp leã, Ñaùp ca, Ca daâng leã, Ca hieäp leã...)

c) Hoaøn caûnh xaõ hoäi :

Do hoaøn caûnh xaõ hoäi tröôùc ñaây coøn chaäm thoâng tin, haïn cheá löu thoâng, neân kieán thöùc veà thaùnh nhaïc vaø phuïng vuï bò khieám khuyeát nôi khoâng ít caùc nhaïc só Coâng giaùo treû (tröôûng thaønh sau 1975). Do ñoù, vieäc aùp duïng moïi hình theå thaùnh nhaïc trong phuïng vuï coøn laø vieäc chöa phoå bieán.

Ñeå keát : Laø moät nhaïc só saùng taùc, chuùng ta khoâng neân coù thieân kieán veà baát cöù hình theå aâm nhaïc naøo. Taát caû moïi hình theå aâm nhaïc duøng trong phuïng vuï ñeàu coù giaù trò vaø vai troø cuûa noù. Vaán ñeà laø laøm sao ñeå caùc taùc phaåm thaùnh nhaïc cuûa chuùng ta hoäi ñuû hai ñaëc tính : Thaùnh thieän vaø hình thöùc hoaøn myõ. Muoán ñöôïc theá, chuùng ta caàn phaûi lieân tuïc hoïc hoûi, khoâng chæ ñeå tích luõy kieán thöùc uyeân baùc veà aâm nhaïc, maø coøn bieát khieâm haï ñaët mình döôùi taùc ñoäng thaùnh cuûa Thaàn Khí ñeå nhaän ñöôïc aùnh saùng, söùc maïnh vaø caûm höùng ngheä thuaät. Taùc phaåm cuûa chuùng ta seõ coù giaù trò ngheä thuaät ñeán möùc ñoä naøo, coù khaû naêng phuïc vuï loøng ñaïo ñöùc cuûa tín höõu ñeán ñaâu, chuùng ta caàn chôø caâu traû lôøi cuûa thôøi gian vaø coäng ñoàng daân Chuùa khaép nôi.

Ñoïc qua baøi goùp yù cuûa tu só Traàn Möøng, ngöôøi vieát chaân thaønh caûm ôn, ñoàng thôøi caûm thaáy raát phaán khôûi, phaán khôûi vì ngaøy caøng coù nhieàu ngöôøi quan taâm hôn ñeán vaán ñeà "hieåu bieát Thaùnh nhaïc", vaán ñeà maø laâu nay döôøng nhö chaúng maáy ai ñeå yù chöù ñöøng noùi gì ñeán chuyeän hoïc hoûi ñeå hieåu bieát. Tuy nhieân cuõng xin chia seû theâm chuùt ít ñeå vaán ñeà ñöôïc saùng toû hôn, döïa treân nhöõng luaän ñieåm maø tu só Traàn Möøng ñaõ trình baøy.

I. Moät taùc phaåm Thaùnh nhaïc caàn phaûi bieåu loä söï thaùnh thieän (sanctitas) vaø hình thöùc toát ñeïp (bonitas formae) ñaõ ñöôïc ñeà caäp trong Huaán thò De Musica in Sacra Liturgia soá 4a. Trong phaïm vi ñeà muïc, xin ñöôïc trình baøy veà "hình thöùc toát ñeïp" cuûa taùc phaåm Thaùnh nhaïc, ñieàu maø baøi goùp yù ñaõ ñeà caäp vaø coù leõ, nhieàu nhaïc só cuõng raát quan taâm vaø coù nhöõng quan ñieåm khaùc nhau.

* Saùng taùc laø moät vieäc laøm ngheä thuaät. Moät baøi haùt, noùi ñôn giaûn thì coù hai yeáu toá : AÂm nhaïc vaø lôøi ca - Ñeå xeùt theá naøo laø hình thöùc toát ñeïp cuûa moät baøi haùt thì aâm nhaïc vaø lôøi ca, moãi yeáu toá phaûi coù 3 tính chaát : Ñuùng veà kyõ thuaät, ñeïp veà ngheä thuaät vaø phuø hôïp veà hình theå.

1. Ñuùng veà kyõ thuaät : Töø ngöõ, vaên phaïm, caùch truyeàn ñaït noäi dung. Nhöng neáu laø baûn dòch thì caàn phaûi caån thaän hôn, vì vöøa phaûi trung thöïc vôùi nguyeân baûn, vöøa phaûi toân troïng caùc meïo luaät vaø ñaëc tính cuûa töøng ngoân ngöõ (Legibus linguae et ingenio linguae), vöøa phaûi toân troïng baûn saéc vaø ñaëc ñieåm cuûa töøng daân toäc (indole et notis gentis).
2. Ñeïp veà ngheä thuaät : Caùc aâm thanh baèng, traéc, boång, traàm cuûa töø ngöõ, caâu vaên, hoaëc veà nhòp ñieäu cuûa caâu vaên, taïo neân yù töôûng cuûa söï ñoái ñaùp, hoaëc töôïng hình, gaây neân caûm xuùc vaø aán töôïng ñeå truyeàn ñaït ñöôïc noäi dung, vaø nhö vaäy caàn phaûi coù söï suy tính vaø saép ñaët theo moät traät töï naøo ñoù.
3. Phuø hôïp veà hình theå : Neáu laø thô thì coù thô luïc baùt, töù tuyeät, song thaát luïc baùt, thaát ngoân baùt cuù, thô môùi, thô töï do. Neáu laø vaên xuoâi thì coù chia thaønh maïch, chi, caâu ñoaïn.

2. AÂm nhaïc

Ñaëc tính "thaùnh thieän" ñoøi hoûi aâm nhaïc phaûi coù moät tieâu chuaån veà noäi dung chaát löôïng. Vaäy ñaëc tính "hình thöùc toát ñeïp" seõ ñoøi hoûi aâm nhaïc phaûi coù moät tieâu chuaån veà hình thöùc, veà "bao bì", bôûi leõ 3 yeáu toá ñeå taïo neân aâm nhaïc laø doøng ca, nhòp ñieäu vaø hoøa aâm duø coù hay ñeán maáy maø khoâng ñöôïc ñaët trong moät hình theå aâm nhaïc naøo ñoù, nghóa laø khoâng coù traät töï thì seõ nhö moät môù hoãn ñoän, vaø chaúng coù giaù trò bao nhieâu. Cuõng vì vaäy, nhöõng taùc phaåm aâm nhaïc ñôøi môùi duøng ñeán nhöõng hình theå nhö : Symphonie, Concerto, Sonata, Opera... Ñoái vôùi Thaùnh nhaïc cuõng theá, thaäm chí laïi caøng caàn hôn.

1. Ñuùng veà kyõ thuaät : Ai cuõng phaûi coâng nhaän raèng, moãi hình theå aâm nhaïc ñeàu coù boá cuïc rieâng cuûa noù. Ñieàu naøy ñaõ ñöôïc quy ñònh roõ raøng xöa nay trong caùc saùch giaùo khoa veà hình theå. Quaû vaäy, muoán saùng taùc moät taùc phaåm aâm nhaïc mang hình theå naøo, thì phaûi xaây döïng theo boá cuïc cuûa noù ; maø muoán coù ñöôïc boá cuïc thì phaûi coù TRAÄT TÖÏ trong lieân keát (nguyeân taéc caên baûn nhaát ñeå hình thaønh taùc phaåm). Muoán coù traät töï thì phaûi coù suy tính. Nhö theá, ngöôøi nhaïc só caàn phaûi hoïc hoûi coâng phu môùi hieåu ñöôïc maø suy tính cho ñuùng.
2. Ñeïp veà ngheä thuaät : Nhöõng quy taéc veà boá cuïc trong taùc phaåm cuõng chöa ñuû, ñeå coù moät boä maët haáp daãn ta caàn phaûi xeùt ñeán tính thaåm myõ (neùt ñeïp) trong töøng hình theå do kinh nghieäm cuûa caùc baäc thaày ñeå laïi. Ñoâi khi ta coù theå saùng taùc treân nguyeân taéc cuûa traät töï, ñeå tìm ñöôïc neùt môùi vaø tính ñoäc ñaùo trong taùc phaåm mình ñang xaây döïng maø dieãn taû ñöôïc heát yù töôûng ta muoán trình baøy.
3. Phuø hôïp veà hình theå : Tuøy thuoäc vaøo noäi dung taùc phaåm, laïi phaûi söû duïng cho ñuùng luùc ñuùng choã, ñoù laø ñoøi hoûi veà hình theå, chaúng haïn, neáu thaùnh nhaïc duøng ngoaøi phuïng vuï thì thöôøng laø ca khuùc, coøn duøng trong phuïng vuï thì coù :

• Hình theå cung ñoïc (Tonus) ñöôïc chia thaønh hai loaïi : cung saùch, duøng ñeå haùt nhöõng baøi Thaùnh thö, Tin Möøng... keå caû baøi Thöông khoù. Cung nguyeän, duøng ñeå haùt nhöõng lôøi nguyeän trong thaùnh leã, hay trong caùc leã nghi phuïng vuï khaùc, keå caû kinh Laïy Cha vaø kinh Tieàn tuïng...
• Hình theå ñaùp ca (Responserium) duøng haùt ñaùp ca sau baøi ñoïc 1
• Hình theå ñoái ca (Antiphona) duøng cho nhaäp leã, daâng leã vaø hieäp leã
• Hình theå vònh ca (Hymnus) cho caùc baøi ca chuùc tuïng
• Hình theå boä leã (Missa) cho caùc kinh Xin Chuùa thöông xoùt, Vinh danh, Tin kính, Thaùnh! Thaùnh! Thaùnh, Laïy Chieân Thieân Chuùa, keå caû boä leã caàu cho ngöôøi quaù coá
• Hình theå tuïng kinh (Psalmodium) duøng cho taát caû caùc loaïi treân maø bình ca (cantus planus) laø maãu möïc.

Ngoaøi ra coøn coù caùc hình theå khaùc nhö Alleluiaticus duøng ñeå haùt sau baøi ñoïc 2, vaø Sequentia haùt noái tieáp vôùi Alleluiaticus. Moãi hình theå ñeàu coù choã ñöùng cuûa noù, ñaõ ñöôïc Giaùo hoäi nghieân cöùu, tieân lieäu vaø chæ daïy.

* Qua nhöõng yù töôûng vöøa trình baøy ôû treân ta coù theå noùi ñöôïc raèng, laøm ngheä thuaät thì phaûi tuaân theo nhöõng luaät leä vaø quy taéc cuûa noù, huoáng chi ñaây laïi laø ngheä thuaät thaùnh nhaïc, thì nhöõng ñoøi hoûi aáy laïi caøng phaûi cao hôn. "Quaû vaäy, thaät laø moät söï xuùc phaïm nghieâm trong ñeán loøng suøng kính cuûa caùc Ki-toâ höõu, khi daùm caû gan ñöa vaøo nhaø thôø nhöõng taùc phaåm ñöôïc saùng taùc maø khoâng coù chuùt linh höùng toân giaùo vaø khoâng tuaân thuû caùc quy taéc chính ñaùng cuûa ngheä thuaät" (soá 18, Thoâng ñieäp Musicae sacrae disciplina).

Muoán ñaït ñöôïc ñieàu naøy, ngoaøi linh höùng toân giaùo, taùc phaåm thaùnh ca buoäc phaûi xaây döïng treân moät traät töï, traät töï trong keát caáu sinh ra boá cuïc, boá cuïc sinh ra hình theå, vaø nhö vaäy ngöôøi nhaïc só caàn phaûi hoïc hoûi, hoïc hoûi ñeå hieåu bieát vaø suy tính, suy tính ñeå xaây döïng moät taùc phaåm cho coù traät töï. Muoán xöùng ñaùng laø taùc phaåm thaùnh nhaïc, taùc phaåm ñoù phaûi laø thaønh quaû cuûa söï linh höùng vaø tính uyeân baùc. Quaû theá, caùi saâu caùi roäng cuûa kieán thöùc vaø kinh nghieäm thaät laø caàn thieát cho "hình thöùc toát ñeïp" cuûa taùc phaåm thaùnh nhaïc.

Vaø ñeå coù tính uyeân baùc cho moät taùc phaåm, ngöôøi nhaïc só caàn :

- Hoïc hoûi coâng phu ñeå coù ñöôïc kieán thöùc saâu roäng veà chuyeân moân

- Tìm hieåu kyõ naêng, kinh nghieäm cuûa caùc baäc thaày, qua ñoù kieân trì thöïc taäp vaø saùng taïo ñeå coù ñöôïc kinh nghieäm cho baûn thaân.

- Caûm xuùc tinh teá, töôûng töôïng saâu saéc taùc phaåm seõ mang tính ngheä thuaät cao.

II. Ca khuùc bình daân toân giaùo

Trong Huaán thò veà Thaùnh nhaïc, nhöõng ca khuùc ñoù ñöôïc goïi laø Cantus populares religiosi. Sau naøy, Saéc leänh veà Kinh nguyeän goïi laø Cantiunculae populares. Nhöõng baøi haùt kieåu naøy, thoâng thöôøng coøn coù caùi teân khoâng chuyeân moân laø Canticum, tieáng Phaùp goïi laø Cantique.

Quaû thöïc, baûn thaân toâi raát aùi ngaïi khi phaûi vieát leân baùo moät ñeà taøi thuoäc lónh vöïc giaùo khoa. Tuy theá, toâi cuõng xin trình baøy moät vaøi yù töôûng lieân heä.

Chöông III trong Huaán thò Thaùnh nhaïc vaø Phuïng vuï coù neâu :"Ca khuùc bình daân toân giaùo chieám moät ñòa vò rieâng trong moïi dòp leã Ki-toâ giaùo, nôi coâng coäng hay trong choán gia ñình vaø ngay caû trong caùc coâng vieäc haèng ngaøy... vaø ñoâi khi cuõng coù theå ñöa vaøo chính caùc leã nghi phuïng vuï" vôùi nhöõng quy luaät chaët cheõ maø "caùc vò Baûn quyeàn phaûi caån thaän canh chöøng lo sao cho nhöõng quy luaät naøy ñöôïc aùp duïng chu ñaùo." Ñoâi khi coù theå (moät caùch deø daët vaø haïn cheá) chöù khoâng phaûi laø luoân luoân.

Ñoù cuõng laø ñieàu khieán phaûi noùi ôû soá I.2c : "Neáu thaùnh nhaïc duøng ngoaøi phuïng vuï thì thöôøng laø ca khuùc, duøng trong phuïng vuï thì..." Vaäy taát caû caùc ñoäng taùc Phuïng vuï trong thaùnh leã ñaõ coù nhöõng baøi ca mang hình theå aâm nhaïc xöùng ñaùng ñi keøm. Coøn ca khuùc ?

1. Ca khuùc ñoái vôùi nhaïc ñôøi :

Ñaõ töø laâu hình theå ca khuùc khoâng coøn choã ñöùng vöõng vaøng vì söï "ngheøo naøn" (veà kyõ thuaät laãn ngheä thuaät) cuûa noù, nhaát laø ôû nhöõng nôi hoøa nhaïc thính phoøng coå ñieån daønh cho giôùi trí thöùc, hieåu bieát vaø ñam meâ aâm nhaïc. Hình theå naøy coù quaù nhieàu haïn cheá ñeå dieãn ñaït heát yù töôûng cuûa nhaïc só, ngöôøi ta haàu nhö ñaõ thay vaøo ñoù baèng vieäc söû duïng caùc hình theå nhö Oratorio, Opera, Aria... Tuy nhieân noù vaãn coù moät vò trí nhaát ñònh vì :

• Baøi ca ñöôïc saùng taùc khoâng bò raøng buoäc trong moät qui luaät khaéc khe cuûa caùc hình theå aâm nhaïc khaùc, neân nhaïc só seõ deã daøng khi cho ra ñôøi moät taùc phaåm.
• Coù theå trình dieãn vaø thöôûng thöùc ôû baát cöù luùc naøo vaø baát cöù nôi ñaâu, vaø nghe vôùi tính caùch ñeå goïi laø "coù aâm nhaïc".
• Ngöôøi ta thöôøng nghe ñeå giaûi trí, ñeå khuaây khoûa, ñeå dòu bôùt söï caêng thaúng hoaëc ñeå ñöôïc kích ñoäng cuoàng nhieät moät caùch nhanh choùng vaø nhaát thôøi, chöù khoâng phaûi nghe ñeå hoïc hoûi, ñeå suy tö, hoaëc ñeå theâm hieåu bieát veà aâm nhaïc.

Do ñoù, vôùi nhòp soáng nhö hieän nay, giôùi treû vaø giôùi bình daân ít hieåu bieát veà aâm nhaïc vaãn yeâu thích noù vì tính caùch deã daøng vaø söï thuaän tieän cuûa noù. Deã daøng vì noùi cho ñuùng hôn, noù laø moät hình theå maø khoâng phaûi laø hình theå, ngöôøi ta khoâng caàn hoïc cuõng coù theå saùng taùc ñöôïc (nhö vaäy khoâng caàn hoïc cuõng coù theå laøm nhaïc só !), hôn nöõa khi saùng taùc xong ngöôøi ta khoâng bieát goïi noù thuoäc hình theå aâm nhaïc naøo môùi ñaønh gaùn cho noù laø "ca khuùc". Baèng chöùng hieän nay ñaõ cho thaáy roõ, phaàn nhieàu caùc ca khuùc ñöôïc saùng taùc ôû ta, cuõng nhö ôû nöôùc ngoaøi, raát loän xoän, voâ traät töï vaø böøa baõi ñeå chieàu theo thò hieáu vaø höôùng theo söï deã daõi cuûa caùi maø ngöôøi ta goïi laø "hình theå ca khuùc".

Hình theå ca khuùc ñöôïc thoaùt ra töø vònh ca (Hymnus)

Baøi ca hymnus thì coù nhöõng quy luaät cuûa noù nhö caâu cuù goïn gaøng, ñoái ñaùp giöõa caùc töø ngöõ, ñoaïn thô, caâu thô, nhòp ñieäu, yù nhaïc... vaø lôøi ca phaûi coù noäi dung chuùc tuïng Chuùa, vaø baát cöù baøi ca hymnus naøo, ñoaïn thô cuoái cuøng cuõng phaûi laø lôøi chuùc tuïng troïng theå daâng leân Ba Ngoâi Thieân Chuùa, tieáng la tinh goïi ñoaïn naøy laø doxologia. Chính söï ñoøi hoûi veà traät töï, boá cuïc chaët cheõ vaø caáu truùc vöõng vaøng - nhòp nhaøng cuûa baøi ca hymnus, neân hình theå naøy luoân coù giaù trò vaø vò trí nhaát ñònh trong phuïng vuï.

Do nhöõng nhu caàu thuoäc giôùi bình daân ñaïi chuùng, ngöôøi ta cuõng döïa treân moâ hình cuûa hymnus ñeå saùng taùc caùc baøi ca maø khoâng tuaân thuû hoaøn toaøn caùc nguyeân taéc cuûa hình theå hymnus, ví duï noäi dung lôøi ca khoâng caàn phaûi laø chuùc tuïng Chuùa, hoaëc khoâng duøng caâu doxologia ñeå keát thuùc baøi ca... töø ñoù sinh ra hình theå ca khuùc maø ta goïi laø Ca khuùc bình daân Toân giaùo. (Cantus populares religiosi)

Suoát quaù trình tieäm tieán trong vieäc moâ phoûng theo caáu truùc hymnus ñeå saùng taùc, caùc nhaïc só daàn daàn ñôn giaûn hoùa theo thò hieáu bình daân cho ñeán khi ca khuùc loaïi naøy taùch rôøi khoûi taát caû caùc quy luaät cuûa hymnus vaø chæ coøn giöõ laïi ñaëc tính cô baûn laø moät ñieäp khuùc vaø nhieàu tieåu khuùc hoaëc nhöõng ca khuùc coù nhieàu ñoaïn, hôn theá nöõa noù coøn thoaùt ra khoûi khung caûnh Phuïng vuï ñeå thaâm nhaäp vaøo ñôøi thöôøng, trong gia ñình trong caùc sinh hoaït, hoäi heø, ñình ñaùm... vaø deã daøng ñöôïc ñoâng ñaûo thuoäc giôùi bình daân ñoùn nhaän, neân :

• "ngheøo naøn" veà kyõ thuaät : caáu truùc sô saøi, boá cuïc theo nhöõng moâ hình ñôn giaûn (nhö vöøa noùi ôû treân).
• "ngheøo naøn" veà ngheä thuaät : vì luoân ñöôïc saùng taùc cho giôùi bình daân ñaïi chuùng, neân baøi ca khoâng caàn phaûi khai thaùc ñeå coù söï ñoái ñaùp, moâ phoûng... cuûa töø ngöõ, caâu thô, maïch vaên, yù nhaïc nhö hình theå hymnus ñoøi hoûi.

III. Nhöõng vaán ñeà ñöôïc baøn treân ñaây, chaéc chaén khoâng phaûi ñeå tranh caûi cuõng khoâng phaûi ñeå dö luaän moå seû, bôûi leõ noù thuoäc phaïm vi giaùo khoa.

Thaät vaäy, Giaùo hoäi luoân traân troïng moïi taùc phaåm thaùnh nhaïc, nhöng moãi taùc phaåm mang hình aâm nhaïc naøo thì ñaõ coù giaù trò chöùc naêng vaø choã ñöùng cuûa noù.

Tröôùc ngöôõng cöûa cuûa naêm 2000 ñaày vaên minh tieán boä, ñaát nöôùc ñang ñi leân treân ñaø phaùt trieån vaø phaùt trieån moïi maët... Vaø cuõng vì Giaùo hoäi luoân mong muoán moãi nhaïc só phaûi ñaït ñeán ñænh cao cuûa ngaønh ngheä thuaät mình theo ñuoåi (Thoâng ñieäp Musicae sacrae disciplina, soá 37). Qua ñoù ngöôøi vieát cuõng muoán moãi nhaïc só thaùnh nhaïc chuùng ta, baèng moïi caùch, luoân khieâm toán vaø kieân trì hoïc hoûi veà chuyeân moân. Chuùng ta coâng neân laáy lyù do vì hoaøn caûnh, vì thôøi cuoäc, vì khoâng coù phöông tieän, vì khoâng thaày daïy, vì daân trí coøn thaáp... ñeå ñöôïc thoâng caûm cho caùi goïi laø "chöa ñöôïc hoïc" chöng coù thieän chí vaø coù caûm höùng !

Laø nhaïc só thaùnh nhaïc, chuùng ta caøng khoâng neân chaáp nhaän nhöõng khaû naêng hieän coù maø caàn phaûi hoïc hoaøi, hoïc maõi, hoïc khoâng ngöøng, hoïc thaày, hoïc baïn, vaø hoïc qua taùc phaåm, moät caùch coâng phu ñeå lónh hoäi ñöôïc tinh hoa aâm nhaïc cuûa nhaân loaïi töø xöa tôùi nay, ñieàu maø baûn thaân toâi nghó raèng, neàn Thaùnh nhaïc Vieät Nam ñang chôø ñôïi chuùng ta ; vaø chæ coù caùch naøy, kho taøng Thaùnh nhaïc Vieät Nam môùi coù theå thoaùt ra khoûi caùi "ngheøo naøn" (veà hình theå aâm nhaïc) voán ñaõ ngöï trò töø bao thaäp nieân roài.