Laâu roài toâi khoâng mua saùch dòch nöõa. Hieän nay toâi ñaõ coù theå tìm ñoïc moät soá taùc phaåm tröïc tieáp baèng ngoaïi ngöõ. Ñaøng khaùc toâi vaãn coøn ngaùn ñuïng phaûi nhöõng cuoán saùch dòch quaù caåu thaû, vaø thaäm chí voâ traùch nhieäm. Caùch ñaây vaøi naêm dö luaän vaø baùo chí ñaõ nghieâm khaéc pheâ bình nhöõng baûn dòch nhö theá vaø toâi töôûng raèng tình hình ñaõ khaù hôn. Naøo ngôø, ngay tröôùc Teát Nguyeân ñaùn moät ngöôøi baïn chìa cho toâi xem cuoán : "Tieán ñeán Thieân nieân kyû thöù ba. Chuù giaûi thaàn hoïc vaø muïc vuï" vaø hoûi : "Ñaõ ñoïc chöa ?" Ñaây laø baûn dòch taùc phaåm baèng tieáng Phaùp nhan ñeà :"Tertio millennio adveniente. Commentaire theùologique et pastoral", nhaø xuaát baûn Maine, Paris 1996. Baûn goác naøy, toâi ñaõ ñoïc, coøn baûn dòch Vieät ngöõ thì chöa. Nhöng khoâng ñôïi toâi traû lôøi, oâng baïn cuûa toâi laéc ñaàu noùi tieáp : "Toâi môùi ñoïc löôùt qua thoâi nhöng ñuû ñeå thaáy hoï dòch thaät beát, nhieàu choã dòch aåu." Roài nhö ñeå "noùi coù saùch maùch coù chöùng" oâng trích ñoïc cho toâi nghe moät ít caâu, treân moät tôø giaáy ghi nhöõng nhaän xeùt cuûa oâng :
- Trang 7 (Lôøi giôùi thieäu) : "... Xem ra vieäc cung caáp taäp chuù giaûi naøy thaät laø hôïp lyù, nhaèm muïc ñích giuùp hieåu caùch saâu xa hôn veà baûn vaên cuûa Tertio millennio adveniente, baèng caùch laøm cho ta deã daøng hieåu roõ noäi dung Toâng thö, ñaõ ñöôïc saép xeáp coù heä thoáng luùc ban ñaàu." Ñoaïn cuoái maø chuùng toâi nhaán maïnh laø hoaøn toaøn sai vaø voâ nghóa. Baûn tieáng Phaùp (tr.7) vieát : "... en favorisant la compreùhension de ses contenus aø travers un deùbut de systeùmatisasion", nghóa chung laø :"taäp chuù giaûi seõ giuùp ngöôøi ta hieåu böùc Toâng thö hôn vì noù heä thoáng hoùa caùc noäi dung cuûa Toâng thö, maëc duø ñaây môùi chæ laø moät coá gaéng heä thoáng hoùa böôùc ñaàu".

- Trang 8 (cuõng trong Lôøi giôùi thieäu): "Caùc trang saùch naøy giuùp moãi ngöôøi coù moät nhaõn quan roäng raõi hôn veà maàu nhieäm Ki-toâ giaùo, tröôùc nhöõng thaùch ñoá cuûa thôøi ñaïi voán ñaõ vaø ñang gaây tai haïi cho lòch söû Giaùo hoäi." Baûn goác (tr.8) chæ noùi tôùi nhöõng thaùch ñoá cuûa thôøi ñaïi maø, xöa nay, töï bao giôø lòch söû Giaùo hoäi vaãn phaûi ñöông ñaàu (deùfis de l'eùpoque qui, depuis toujours, frappent l'histoire de l'Eglise.)

- Trang 283 : "Nhaán maïnh vò trí trung taâm cuûa Ñöùc Ki-toâ, cuûa Lôøi Thieân Chuùa vaø cuûa ñöùc tin, khoâng neân queân gôïi leân lôïi ích vaø söï tieáp nhaän tích cöïc cuûa caùc Ki-toâ höõu caùc giaùo phaùi khaùc." Maáy tieáng "khoâng neân queân gôïi leân lôïi ích..." laø ñeå dòch caâu : "ne devrait pas manquer de susciter l'inteùreât... des chreùtiens d'autres confessions" (baûn tieáng Phaùp tr. 197). Dòch nhö theá laø hoaøn toaøn sai yù cuûa taùc giaû. Chöa keå chöõ confessions ôû ñaây khoâng coù nghóa laø giaùo phaùi (sectes religieuses), maø laø caùc Giaùo hoäi Ki-toâ khaùc, nhö Chính thoáng, Tin laønh, Anh giaùo. Töø Coâng ñoàng Va-ti-ca-noâ II ñeán nay, ngöôøi Coâng giaùo ñaõ maïnh daïn goïi hoï laø nhöõng Giaùo hoäi thaät söï, nhöõng Giaùo hoäi anh em. YÙ taùc giaû muoán noùi laø : trong vieãn töôïng ñaïi keát, vieäc Giaùo hoäi Coâng giaùo chuùng ta nhaán maïnh vò trí trung taâm cuûa Ñöùc Ki-toâ, cuûa Lôøi Chuùa vaø cuûa ñöùc tin chaéc seõ khoâng khoûi taïo neân söï quan taâm vaø thaùi ñoä ñoùn nhaän tích cöïc nôi caùc Ki-toâ höõu ngoaøi Coâng giaùo. Ñaây laø moät caùch khaúng ñònh giaùn tieáp, moät loái khaúng ñònh giaûm nheï vaø teá nhò thay cho moät lôøi quaû quyeát chaéc nòch seõ coù theå laøm phaät loøng caùc anh chò em Ki-toâ höõu thuoäc caùc Giaùo hoäi khaùc.

- Trang 289 : "Sau gaàn 30 naêm thaûo luaän veà thaàn hoïc, nhöõng nhaát trí ñaùng keå veà nhöõng ñieåm quan troïng ñaõ tranh caõi trong quaù khöù cuõng ñaõ ñaït ñöôïc, nhöõng khaùc bieát thöïc söï ñaõ ñöôïc ñoàng nhaát hoùa moät caùch toát hôn vaø ñöôïc thay theá trong ngöõ caûnh ñuùng ñaén cuûa chuùng." Laøm gì coù chuyeän caùc khaùc bieät ñöôïc ñoàng nhaát hoùa vaø ñöôïc thay theá ? YÙ ñoù khoâng coù trong baûn goác tieáng Phaùp (tr. 202 : les veùritables diffeùrences ont eùteù mieux identifieùes et replaceùes dans leur juste contexte). Ñôn giaûn : nhöõng khaùc bieät ñích thöïc ñaõ ñöôïc nhaän dieän (nhaän ra, hoaëc xaùc ñònh) moät caùch toát hôn vaø ñöôïc ñaët laïi trong boái caûnh ñuùng cuûa chuùng (dòch giaû hieåu laàm replaceù laø remplaceù).

- Cuoái cuøng, moät caâu dòch vöøa toái nghóa vöøa buoàn cöôøi. Trang 322 :"Ñöùc Trinh Nöõ Ma-ri-a hieän dieän trong suoát giai ñoaïn chuaån bò, coù theå noùi laø baèng caùch naèm ngang"(!) (La Vierge Ma-ri-a est "preùsente tout au long de la phase preùparatoire, de manieøre transversale, pour ainsi dire", baûn tieáng Phaùp, tr. 227). ÔÛ ñaây coù leõ ñaønh phaûi dòch laáy yù thoâi, ñaïi khaùi : Ñöùc Trinh Nöõ Ma-ri-a hieän dieän xuyeân suoát qua caû giai ñoaïn chuaån bò.

Cuoán saùch naøy goàm nhöõng baøi nghieân cöùu cuûa nhieàu taùc giaû khaùc nhau, nhaèm tôùi nhöõng ñoäc giaû coù trình ñoä cao. Vì theá caùc taùc giaû khoâng ngaàn ngaïi trích daãn nhöõng caâu, nhöõng ñoaïn vaên taøi lieäu baèng tieáng La-tinh. Baûn dòch Vieät ngöõ toû ra heát söùc khoå sôû vì nhöõng trích daãn aáy. Chaúng haïn veà trang 38-39, chuù thích soá 9 vaø 10, tôø nhaän xeùt cuûa oâng baïn toâi ghi : "Ñoá ai hieåu ñöôïc baûn dòch cuûa hai chuù thích soá 9 vaø 10 naøy ! Hieåu sai La-tinh, tieáng Vieät thì toái taêm."

Sau khi cho toâi nghe moät soá nhaän xeùt cuûa mình, oâng baïn aáy keát luaän : "Anh mang saùch veà ñoïc kyõ hôn, chaéc chaén coøn khaùm phaù ra "caû loâ" sai loãi. Coù leõ anh neân leân tieáng moät laàn nöõa chaêng ?"

Nghe theo anh, veà nhaø toâi gaéng ñoïc baøi soá 2:"Nhöõng Naêm Thaùnh trong lòch söû Giaùo hoäi" cuûa Alessandro Galuzzi, töø trang 31 ñeán 94. Tröôùc ñaây toâi ñaõ ñoïc baøi naøy trong baûn goác tieáng Phaùp, nay toâi muoán ñoïc laïi, qua baûn dòch, vì ñaây laø baøi ñaõ cung caáp cho toâi nhieàu hieåu bieát môùi meû nhaát veà lòch söû Naêm Thaùnh. Thuù thaät toâi chæ ñoïc ñöôïc ñeán trang 60 thoâi vì thaáy baûn dòch quaù yeáu keùm.

Thöû xem vaøi ñoaïn :

- Trang 37 :"Tieân vaøn ta phaûi kinh ngaïc thöû hoûi taïi sao chæ duy bieán coá veà Naêm Toaøn Xaù maø ñaõ loâi keùo khaùch haønh höông ñeán theá." Ñaùng leõ phaûi dòch theá naøy: "... nhaát laø chuùng ta phaûi ghi nhaän noãi kinh hoaøng gaây ra bôûi con soá ñoâng ñaûo khaùch haønh höông nhö theá v.v." (Ñaây laø noãi kinh hoaøng - la supeur - cuûa ngöôøi ñöông thôøi khi thaáy khaùch haønh höông töøng ñoaøn ñoaøn lôùp lôùp keùo nhau veà Roâ-ma, ñeán noåi coù luùc chen laán, daãm ñaïp leân nhau, nhö ñoaïn vaên tröôùc ñoù ñaõ keå cho ta bieát).

Trang 41 : "Naêm Toaøn Xaù chöa bao giôø ñöôïc xem nhö moät bieán coá chính trò do beân ngoaøi taùc ñoäng." Ñoù laø yù cuûa dòch giaû. Coøn yù cuûa taùc giaû laø theá naøy : cho ñeán luùc aáy, töùc 1350, Naêm Toaøn Xaù chöa ñöôïc xem nhö laø moät bieán coá chính trò... (Veà sau, khía caïnh chính trò coù leõ seõ noåi coäm, nhö dòch giaû ñaùng leõ phaûi bieát khi dòch heát baøi naøy).

- Cuõng trang 41: "Nhöõng ngöôøi chuû khaùch saïn, tieáp ñoùn khaùch haønh höông nhö nhöõng thieân thaàn ñeå roài sau ñoù ñoái ñaõi vôùi hoï nhö nhöõng con choù." Trong nguyeân vaên, chính caùc chuû khaùch saïn, khi ñoùn khaùch haønh höông ñeán thì toû ra toát laønh nhö thieân thaàn, nhöng sau ñoù laïi ñoái xöû raát choù maù vôùi hoï (Les hoâteliers, angeùliques, recevaient les peølerins pour se comporter ensuite comme des chiens avec eux, tr.33).

- Trang 49 :"Khoa Tín lyù hoïc veà Naêm Toaøn Xaù" ñeå dòch maáy chöõ la symbolique jubilaire laø sai. Cuõng ôû trang aáy dòch giaû vieát : "Neáu baïn laø Do Thaùi vaø raát theøm muoán thaéng cuoäc thì baïn ñöøng ñeán vì baïn seõ bò haïi."Tónh töø juif ôû ñaây khoâng coù nghóa laø ngöôøi Do Thaùi nhöng laø ngöôøi haø tieän, ngöôøi haùm lôïi (Si tu es tellement juif et avide de gagner).

Treân ñaây toâi ñaõ laøm caùi coâng vieäc raát khoâ khan vaø coù veû taøn nhaãn laø neâu leân moät soá baèng chöùng (chæ moät soá nhoû thoâi) cho thaáy baûn dòch taäp chuù giaûi thaàn hoïc vaø muïc vuï veà böùc Toâng thö Tieán ñeán thieân nieân kyû thöù ba laø quaù thieáu soùt. Thaät ñaùng tieác vì ñaây laø moät taøi lieäu nghieân cöùu haøng ñaàu hieän nay (ít nhaát laø ñoái vôùi Giaùo hoäi Vieät Nam luùc naøy). Chuùng toâi khoâng nghi ngôø thieän chí cuûa dòch giaû (hay caùc dòch giaû ?), nhöng thieän chí maø thoâi khoâng ñuû. Trong tình hình saùch ngoaïi ngöõ hieám vaø soá ngöôøi ñoïc ngoaïi ngöõ gioûi caøng hieám hôn, vieäc dòch saùch laø caàn thieát vaø höõu ích, song chính vì theá maø phaûi thaän troïng hôn. Neáu baûn goác khoâng coù hoaëc coù nhöng khoâng ñoïc ñöôïc ngoaïi ngöõ, maø baûn dòch khoâng ñaùng tin caäy, thì coøn bieát döïa vaøo ñaâu ? Saùch vôû, taøi lieäu toân giaùo vieát baèng quoác ngöõ coøn raát ít. Trong boái caûnh naøy, toâi thaáy cuoán "Ki-toâ hoïc. 16 ñeà taøi" (toùm taét taùc phaåm cuûa lm Norberte) vaø cuoán "Ñöùc Gieâ-su Ki-toâ hoâm qua, hoâm nay vaø maõi maõi", cuûa lm Phao-loâ Buøi Vaên Ñoïc, lm Giu-se Voõ Ñöùc Minh xuaát baûn naêm 1997 naøy laø moät taøi lieäu toát giuùp chuùng ta chuaån bò Naêm Thaùnh 2000 saép tôùi.

Tieän ñaây, toâi xin neâu caâu hoûi :"Neân chaêng Hoäi ñoàng Giaùm muïc chòu traùch nhieäm dòch vaø phoå bieán caùc vaên kieän cuûa Toøa Thaùnh, ñeå baûo ñaûm tính ñuùng ñaén vaø ñaùng tin caäy cuûa chuùng thay vì ñeå maïnh ai (nhanh tay !) naáy laøm nhö hieän nay ?"