Treân trang Vaên Hoùa cuûa baùo Tuoåi Treû chuû nhaät 20.4.1997 taùc giaû Döông Ngoïc Duõng (Thaïc só Ñoâng AÙ hoïc - Harvard) coù vieát moät baøi vôùi ñaàu ñeà : "Theá chaáp vaên hoùa". Moät ñaàu ñeà nghe laø laï. Thöôøng töø "theá chaáp" ñöôïc duøng trong kinh teá, ngaân haøng. Theá chaáp moät taøi saûn naày ñeå vay möôïn tieàn ôû ngaân haøng mong kieám theâm lôïi nhuaän. Ngöôøi ta cuõng coù theå duøng caùc "taøi saûn vaên hoùa" nhö baûn quyeàn caùc coâng trình tröôùc taùc ngheä thuaät coù giaù trò ñeå theá chaáp cho ngöôøi khaùc, ñoåi laïi moät soá tieàn naøo ñoù töông xöùng ñöôïc öùng ra, ñeå ngöôøi coù taùc quyeàn xoay xôû coâng vieäc cuûa mình.

ÔÛ baøi baùo treân, "theá chaáp vaên hoùa" mang moät yù nghóa mæa mai. Chính taùc giaû ñaõ noùi leân yù nghóa ñoù : "Neáu trong lónh vöïc kinh teá , coù nhöõng thaønh phaàn lieàu maïng nhö Tamexco, voán khoâng coù xu nhoû, nhöng chæ nhôø maùnh theá chaáp buùa xua maø "gaây döïng cô ñoà", thì trong lónh vöïc vaên hoùa, cuõng coù nhöõng ñaáng lieàu maïng khoâng keùm."

Taùc giaû ñaõ minh hoïa söï lieàu maïng trong lónh vöïc vaên hoùa ñoù baèng moät soá thí duï cuï theå nhö sau : "Moät sinh vieân môùi ra tröôøng sau boán naêm hoïc tieáng Anh, hay moät ñaáng chæ töï hoïc trong töï ñieån, ñoät nhieân ñöùng ra nhaän lôøi dòch Shakespeare, hay bieân soaïn vaên hoïc söû Myõ. Moät hoïc giaû ôû Hueá môùi sang Myõ ñöôïc ba ngaøy tuyeân boá muoán vieát moät cuoán lòch söû Myõ. Vieát saùch deã daøng nhö vaäy sao ? Moät chaøng goác Hoa ñang baùn huû tieáu beân leà ñöôøng, moät ngaøy kia ñöôïc môøi dòch laïi... töù thö nguõ kinh. Ñuùng laø caû vaên hoùa cuõng ñöôïc ñem ra theá... theá chaáp !"

"Trong baûn dòch Löôïc söû Vaên hoùa Nhaät Baûn (NXB Khoa hoïc Xaõ hoäi, Haø Noäi, 1989, taäp II) cuûa taùc giaû G.B. Samson, danh töø giaùo lyù Tònh ñoä toâng (Pure Land theory) ñöôïc dòch laø "hoïc thuyeát Ñaát trong saïch" (tr.118)... Ngay caû boán caâu Keä Thieàn Toâng quaù noåi tieáng nhö "Giaùo ngoaïi bieät truyeàn / Baát laäp vaên töï / Tröïc chæ chaân taâm / Kieán tính thaønh Phaät" dòch giaû cuõng khoâng bieát, neân dòch theo baûn Anh ngöõ moät caùch ngaây ngoâ nhö sau : "Moät söï truyeàn ñaït ñaëc bieät beân ngoaøi caùc saùch kinh / Khoâng phuï thuoäc vaøo chöõ vieát / Tröïc tieáp höôùng vaøo linh hoàn con ngöôøi / Nhìn thaáy baûn chaát cuûa ta vaø ñaït tôùi trình ñoä Phaät" (tr.73) Khaùi nieäm "linh hoàn" laø khaùi nieäm bò taát caû caùc toâng phaùi Phaät giaùo choáng ñoái, neân dòch "chaân taâm" maø thaønh ra "linh hoàn" töùc laø ñaõ xuyeân taïc tö töôûng "Thieàn toâng."

"Trong moät taùc phaåm phieân dòch khaùc, cuõng veà ñeà taøi Nhaät Baûn, laø "Ba ñònh luaät cao caû" (NXB Vaên Hoùa, S.G.I., 1993), chuùng toâi xin trích daãn vaøi caâu tieâu bieåu : "Trong thôøi kyø Mappo, tu luyeän Phaät phaùp khoâng phaûi ñôn thuaàn laø Jigyo maø vieäc tu luyeän Keta laø caàn thieát" (tr.34). Mappo, Jigyo, Keta laø caùi gì ? Ñoù laø ba khaùi nieäm "maït phaùp, töï haønh vaø tha hoùa" trong Phaät giaùo, nhöng do ngöôøi dòch khoâng bieát tieáng Nhaät neân cöù ñeà nguyeân xi nhö nhöõng danh töø rieâng bí aån naøo ñaáy. Theá thì ñoïc baûn dòch ñeå laøm gì nöõa khi chính ngöôøi dòch cuõng khoâng bieát mình ñang dòch caùi gì ?...

"Ngoaøi caùc baûn dòch loâm coâm nhö treân, ngay trong caû caùc giaùo trình chuùng ta cuõng coù theå phaùt hieän nhöõng haït saïn to töôùng. Chaúng haïn cuoán Haønh trình vaøo Vaên hoïc Myõ cuûa taùc giaû Nguyeãn Ñöùc Ñaøn (NXB Vaên hoïc, Haø Noäi, 1996) ñaõ dòch töïa ñeà cuoán tieåu thuyeát Maggie : A Girl of the Streets (Maggie : coâ gaùi buïi ñôøi) ra nhö sau : "Ma thuaät cuûa coâ gaùi ñöôøng phoá" (tr.186), nghóa laø taùc giaû hieåu laàm danh töø teân rieâng Maggie (hai chöõ "g") ra thaønh "magic" (ma thuaät). Cuõng trong cuoán saùch naøy vôû kòch cuûa Eugene O'Neill coù töïa Mourning becomes Electra (Electra chæ bieát than khoùc - Electra laø moät nhaân vaät trong thaàn thoaïi Hy-laïp) ñaõ ñöôïc taùc giaû chuyeån ra thaønh: "Buoåi saùng thích hôïp vôùi Electra" (tr.289), nghóa laø taùc giaû hieåu laàm "mouring" (than khoùc) laø "morning" (buoåi saùng). Hay teân moät taùc phaåm cuûa Irving Babbitt laø Masters of the French criticism (Caùc baäc thaày trong lónh vöïc pheâ bình vaên hoïc Phaùp) ñöôïc taùc giaû naøy vieát thaønh "Nhöõng ngöôøi thaønh thaïo trong vieäc pheâ phaùn Phaùp" (tr.283)...

Sau khi neâu ra moät soá ví duï minh hoïa nhö treân, taùc giaû Döông Ngoïc Duõng coøn ñöa ra moät "daïng theá chaáp vaên hoùa kieåu khaùc" : "... laø vieäc nhöõng ngöôøi khoâng coù chuyeân moân gì caû laïi ñöôïc nhieàu cô quan vaên hoùa aân caàn môøi moïc ñeå ... chuû trì hoaëc tham gia nhieàu coâng trình nghieân cöùu, thaäm chí coù caû caùc coâng trình caáp boä, caáp nhaø nöôùc, trong khi nhöõng ngöôøi coù khaû naêng thaät söï, chæ vì khoâng coù quan heä quen bieát, ñaønh "ngoài chôi xôi nöôùc". Moät bieán thaùi cuûa daïng naøy laø ngöôøi coù moät chuyeân moân naøo ñoù (thí duï vaên hoïc Vieät Nam) nhöng laïi saün saøng nhaän... thaàu baát cöù coâng trình gì ngoaøi chuyeân moân cuûa mình (Vaên hoïc Myõ, Vaên minh Phaùp, Trieát hoïc Phöông Ñoâng...) vaø cuõng saün saøng pheâ bình tuoát luoát taát caû nhöõng gì trong phaïm vi kieán thöùc loaøi ngöôøi, baát keå ñieàu ñoù coù thuoäc phaïm vi nghieân cöùu chuyeân moân cuûa mình hay khoâng. Khi ñöôïc caáp kinh phí, nhöõng nhaø nghieân cöùu... doûm naày chaéc chaén seõ boû tuùi phaân nöûa, coøn laïi chia chaùc cho moät soá coäng taùc vieân ñeå hoï saûn xuaát ra moät môù hoå loán baøi vieát laêng nhaêng gì ñaáy theo moâ-ñen quen thuoäc "anh cheùp toâi, toâi cheùp anh"...

Ñoïc xong, toâi thaáy sôï.

Tröôùc heát laø sôï ñoïc caùc saùch dòch, saùch ñôøi cuõng nhö saùch ñaïo. Vaø nhaát laø saùch ñaïo vì noù lieân quan ñeán ñôøi soáng ñöùc tin, ñôøi soáng luaân lyù cuûa toâi. Chuùng coù theå cung caáp cho toâi nhöõng kieán thöùc sai laïc veà Thieân Chuùa, veà Giaùo hoäi, veà con ngöôøi...

Keá ñeán, laø sôï nhöõng nhaø chuyeân moân "doûm". Neáu khoâng yù töù, khoâng nhaän ra söï giôùi haïn cuûa mình, thì toâi cuõng coù theå "theá chaáp vaên hoùa" kieåu ñoù : Daïy ñieàu mình khoâng bieát, quyeát ñoaùn ñieàu mình khoâng töôøng. Gaây nguy haïi cho caû moät theá heä, neáu gaëp phaûi oâng thaày doûm. Caùi ñaùng sôï hôn caû nhöõng chuyeân moân cuûa mình trong lónh vöïc naày ñöôïc duøng laøm baûo chöùng cho nhöõng ñieàu mình noùi trong lónh vöïc mình chöa am töôøng bao nhieâu. Thaønh ra ngöôøi khaùc deã bò ñaùnh löøa, cöù moät loøng tin töôûng vaøo mình trong moïi lónh vöïc.

Trong lónh vöïc Thaùnh nhaïc cuõng coù theå xaûy ra theá chaáp vaên hoùa kieåu ñoù. Moät ngöôøi coù chuùt ít kieán thöùc aâm nhaïc, saùng taùc ñöôïc moät ít baøi haùt, laø coù theå töï cho mình laø nhaïc só, vaø ñaõ laø nhaïc só, thì aét laø phaûi raønh veà moïi söï lieân quan ñeán aâm nhaïc. Ngöôøi nhaïc só aáy ñöông nhieân laø ca tröôûng duø khoâng hoïc ñieàu khieån, ñöông nhieân laø nhaø pheâ bình duø khoâng coù khaùi nieäm gì veà lyù luaän, veà saùng taùc, veà thò hieáu thaåm myõ... Caùc ca tröôûng cuõng deã daøng trôû thaønh nhöõng oâng thaày "doûm" neáu mình daïy cho ca ñoaøn ñieàu mình coøn raát lô mô... Ngay caû, nhöõng baäc thaày chuyeân moân ñaày mình cuõng coù nguy cô theá chaáp vaên hoùa neáu mình khoâng bieát töï giôùi haïn vaøo chuyeân moân cuûa mình, vaø khieâm toán nhìn nhaän nhöõng ñieàu mình chöa raønh laém.

Nguy cô aáy laø raát lôùn, vaø coù taùc haïi raát saâu roäng. Trong lónh vöïc khoa hoïc, khi sai coøn kieåm chöùng ñöôïc baèng caùc thí nghieäm. Trong lónh vöïc vaên hoùa, ngheä thuaät, sai moät li ñi moät daëm, raát khoù chöùng minh ñaâu laø ñieàu sai, khi chöùng minh ñöôïc thì ñaõ maát ñi coù theå laø vaøi theá heä.