øAÂM NHAÏC TRUYEÀN THOÁNG VIEÄT NAM – MOÄT CHAÁT LIEÄU CAÀN TRONG SAÙNG TAÙC ?

Vôùi nhöõng ngöôøi coù duyeân nôï trong aâm nhaïc, aét haún hoï ñaõ coù raát nhieàu cô may, hoaëc taïo ra thaät nhieàu cô hoäi ñeå tieáp caän vaø caûm thaáu giaù trò thaåm myõ cuûa loaïi hình ngheä thuaät naøy. Hoï seõ khoâng thoûa maõn, cho ñeán khi hoï trôû neân moät vôùi ngheä thuaät trong myõ caûm vaø saùng taïo. Bôûi leõ, theá giôùi aâm nhaïc coù khaû naêng dieãn taû phong phuù tö duy vaø tình caûm cuûa con ngöôøi qua nhieàu bieåu hieän aâm nhaïc khaùc nhau ; cho neân ít ai trong ñôøi coù ñuû thôøi giôø ñeå naém baét troïn veïn moïi bieåu hieän cuûa theá giôùi aáy. Trong sinh hoaït aâm nhaïc cuûa quaàn chuùng Vieät Nam, caùc taùc phaåm aâm nhaïc phoå bieán hôn, vaãn laø nhöõng baøi haùt Vieät Nam, baøi nhaïc Vieät Nam, töø nhöõng baøi daân ca, daân nhaïc nhieàu mieàn ñeán nhöõng ca khuùc Vieät Nam hieän ñaïi cuûa nhieàu taùc giaû, nhieàu thôøi ñieåm lòch söû khaùc nhau. Tuy nhieân, theo dö luaän ñaïi chuùng, caùc "ca khuùc Vieät Nam mang aâm höôûng daân toäc" vaãn thöôøng ñeå laïi nôi thính giaû moät chuùt gì ñeå nhôù ñeå thöông... Phaûi chaêng KHO TAØNG AÂM NHAÏC TRUYEÀN THOÁNG VIEÄT NAM - voán laø di saûn ngheä thuaät, laø tinh hoa thaåm myõ ñöôïc cha oâng ta chaét loïc töø bao ñôøi - laø moät trong nhöõng CHAÁT LIEÄU NGHEÄ THUAÄT ÑAËC TRÖNG VAØ CAÀN THIEÁT trong vieäc saùng taùc nhöõng taùc phaåm aâm nhaïc giaøu daân toäc tính vaø coù "khaû naêng chinh phuïc loøng ngöôøi" ?

1. Nhìn laïi nhöõng chaëng ñöôøng lòch söû aâm nhaïc Vieät Nam, cha oâng ta ñaõ khoå coâng tìm kieám, vun ñaép cho neàn ngheä thuaät aâm nhaïc nöôùc nhaø chaúng nhöõng ñoäc ñaùo, maø ngaøy caøng ña daïng hôn, tinh teá hôn, ñeå soáng maõi vôùi ñôøi. Töø gioïng noùi mang nhieàu nhaïc tính, ñeán vieäc nhaïc hoùa caùc baøi thô bình daân, do keû só hay caùc taàng lôùp nhaân daân saùng taïo neân, daàn daø hình thaønh neân neàn aâm nhaïc truyeàn thoáng Vieät Nam, nhaèm thaêng hoa cuoäc soáng muoân maët cuûa con ngöôøi Vieät Nam. Caùc loaïi hình cuûa kho taøng aâm nhaïc truyeàn thoáng Vieät Nam, töø ngaâm (bình), keå chuyeän (laåy), noùi thô, haùt giao duyeân, haùt hueâ tình, lyù, haùt ví giaëm, haùt quan hoï, haùt troáng quaân, haùt baøi choøi, haùt xaåm, haùt chaàu vaên... ñeán haùt aû ñaøo, haùt cheøo, haùt tuoàng, haùt caûi löông... laø nhöõng vieân ngoïc cöïc kyø quyù baùu cho moïi ngöôøi Vieät Nam, ôû moïi theá heä.

Ñaõ coù bieát bao nhaïc só Vieät Nam, cuûa nhieàu theá heä, ñaõ sôùm bieát goõ cöûa vaøo kho baùu daân nhaïc Vieät Nam, bieát khai thaùc, vun goác, tæa caønh ñeå laøm ra chaát lieäu môùi... Hoï nhö nhöõng con ong maät thaàm laëng chaét chiu höông phaán caùc loaøi hoa trong vöôøn hoa aâm nhaïc coå truyeàn, cho ñôøi nhöõng gioït maät ngoït ngaøo queâ höông. Nhöõng gioït maät daâng ñôøi cuûa hoï chính laø nhöõng taùc phaåm aâm nhaïc, "vöøa mang chaát daân ca, vöøa chuyeån taûi taát caû hôi thôû cuûa thôøi ñaïi. Hay noùi caùch khaùc, taùc phaåm cuûa hoï giaøu chaát daân ca - chaát daân ca ñaõ ñöôïc khaùi quaùt" (Nhaïc só Nguyeãn Vaên Tyù). Chính vì vaäy noù ñöôïc nhieàu ngöôøi thuoäc loøng vaø haùt leân say söa nhö laø tieáng noùi cuûa chính loøng mình vaäy.

* Vôùi nhaïc só Phaïm Duy, ngöôøi nhaïc só coù coâng söu taäp trong nhieàu naêm roøng, khoaûng 200 ñieäu coå nhaïc Vieät Nam, nhaèm cung caáp cho theá heä töông lai nhöõng vieân ngoïc quyù cuûa kho baùu coå nhaïc Vieät Nam, cuõng nhö giuùp hoï tìm ñöôïc nguoàn caûm höùng saùng taïo môùi, mang tính keá thöøa vaø phaùt trieån baûn saéc vaên hoùa daân toäc. OÂng ñaõ ñeå laïi cho haäu theá hai taùc phaåm nghieân cöùu raát coù giaù trò laø : "Tieåu luaän veà nhaïc ngöõ Vieät Nam" (1961-1962) vaø "Ñaëc khaûo veà daân nhaïc Vieät Nam" (1972). Soá löôïng khoâng nhoû caùc ca khuùc cuûa Phaïm Duy ñaõ nhanh choùng ñi vaøo loøng ngöôøi vaø ñöôïc löu truyeàn roäng raõi trong quaàn chuùng nhö : "Tieáng hoø mieàn Nam", "Gaùnh luùa", "Queâ ngheøo", "Baø meï queâ", "Nuï taàm xuaân"... Ña soá caùc ca khuùc cuûa oâng daït daøo tình yeâu queâ höông vaø ñaäm ñaø aâm höôûng daân toäc.

* Vôùi nhaïc só Nguyeãn Xuaân Khoaùt, laø moät trong soá ít nhöõng hoïc vieân ñöôïc hoïc ôû nhaïc vieän Vieãn Ñoâng (toàn taïi chæ trong 3 naêm : 1927-1930), ñöôïc xem laø moät trong nhöõng nhaïc só ñaït ñeán ñænh cao cuûa neàn aâm nhaïc Vieät Nam sau Caùch maïng thaùng Taùm (1945). "OÂng coù voán hieåu bieát uyeân thaâm veà voán nhaïc daân toäc, töø tính naêng nhaïc cuï coå truyeàn ñeán caùi thaàn, caùi coát loõi cuûa nhöõng baøi baûn, nhöõng laøn ñieäu daân ca, daân nhaïc. Phöông höôùng phaán ñaáu suoát caû cuoäc ñôøi oâng laø : Traân troïng, naâng niu voán aâm nhaïc cuûa cha oâng, tieáp thu tinh hoa cuûa neàn vaên hoùa aâm nhaïc theá giôùi, nhaèm xaây döïng neàn aâm nhaïc Vieät Nam theo höôùng daân toäc hieän ñaïi" (theo Hoaøng Long). Ca khuùc ñöôïc xem laø coät moác ñaàu tieân cuûa neàn taân nhaïc Vieät Nam cuûa oâng laø baøi "Bình minh" (phoå thô cuûa Theá Löõ) ñöôïc phoå bieán trong quaàn chuùng, cuõng chính nhôø coát caùch ñoù cuûa oâng. "Ñaëc bieät trong lónh vöïc khí nhaïc, laø nôi oâng göûi gaém nhieàu theå nghieäm vaø thu ñöôïc nhieàu keát quaû ñaùng keå" (Hoaøng Long).

* Vôùi nhaïc só Ñoã Nhuaän, "Trôû veà coäi nguoàn" ñaõ trôû thaønh phöông chaâm saùng taùc cuûa mình. Roõ raøng voán aâm nhaïc truyeàn thoáng Vieät Nam ñaõ trôû thaønh maùu thòt, hôi thôû vaø ngoïn nguoàn saùng taùc cuûa oâng. Caùc ca khuùc noåi tieáng "Du kích soâng Thao", "OÂng Tô Hoàng" ñaõ minh hoïa ñöôïc con ñöôøng saùng taùc ñuùng ñaén cuûa oâng.

* Vôùi nhaïc só Hoaøng Vaân, nhieàu ca khuùc cuûa oâng vöøa môùi ra ñôøi, ñaõ ñöôïc thính giaû ñoùn nhaän noàng haäu, nhö baøi "Hoø keùo phaùo", "Quaûng Bình queâ ta ôi", "Tình ca Taây Nguyeân"... Ñaây laø nhöõng ca khuùc maø aâm höôûng cuûa noù khoâng theå bò laãn loän - aâm höôûng mieàn naøo ra aâm höôûng mieàn ñoù. Ñaây chính laø keát quaû cuûa moät söï ñaàu tö daøi hôi voán lieáng nhaïc truyeàn thoáng nôi taùc giaû.

* Vôùi nhaïc só Huy Du, "chaát nhaïc trong ca khuùc cuûa oâng khoâng vay möôïn, maø "tieâu hoùa" voán aâm nhaïc coå truyeàn, ñeå taïo cho baûn nhaïc coù aâm höôûng daân toäc... Trong baøi "Beá Vaên Ñaøn soáng maõi" coù chaát nhaïc mieàn nuùi ; trong "Toâi seõ ca maõi ñôøi anh" coù chaát nhaïc mieàn Trung ; trong "Ngöôøi soáng maõi trong loøng con" coù chaát nhaïc Quan hoï... Hình töôïng aâm nhaïc trong ca khuùc cuûa Huy Du vöøa phoå caäp, vöøa naâng cao" (theo PGS Döông Vieát AÙ).

* Vôùi nhaïc só Traàn Hoaøn, "voán aâm nhaïc daân gian coå truyeàn ñaõ ñi vaøo oâng baèng nhieàu con ñöôøng. Cha meï oâng thöôøng haùt caùc laøn ñieäu daân ca Hueá, haùt boäi cho oâng nghe. Meï oâng thöôøng hay ru con baèng nhöõng ñieäu hoø soâng nöôùc Bình Trò Thieân vaø ngaâm thô theo gioïng Ngheä Tónh... Taát caû nhöõng nhaân toá ñoù ñaõ ñi vaøo con ngöôøi oâng - hoøa troän vaø haøi hoøa, aáp uû vaø leân men, qua nhöõng rung ñoäng cuûa moät traùi tim nhaïy caûm. Nhöõng saùng taùc cuûa oâng, thaønh coâng cuûa oâng ñeàu ñöôïc khôi nguoàn töø ñaáy. Cho ñeán nay Traàn Hoaøn ñaõ saùng taùc treân 400 ca khuùc" (theo Döông Vieát AÙ). Trong soá aáy, coù nhieàu ca khuùc raát ñöôïc aùi moä, nhö "Sôn nöõ ca", "Lôøi ngöôøi ra ñi", "Lôøi ru treân nöông", "Giöõa Maïc Tö Khoa nghe caâu hoø ví giaëm"...

* Vôùi nhaïc só Nhaät Lai, ngay töø thieáu thôøi, oâng ñaõ hoäi nhaäp saâu saùt vôùi caùc daân toäc Taây Nguyeân, ñeán noãi voán aâm nhaïc Taây Nguyeân ñaõ trôû neân nhuaàn nhuyeãn trong saùng taùc cuûa oâng. "OÂng ñaõ ñeå laïi cho ñôøi nhöõng nhaïc phaåm coâng phu maø baûn saéc daân toäc thaám saâu nhö tinh keát moät hoàn thieân kyø dieäu" (theo Leâ Vieät Thaûo). Caùc taùc phaåm cuûa oâng coøn ghi maõi trong kyù öùc nhieàu ngöôøi laø : Nhaïc kòch "Beân bôø soâng Kroâng pa" (1962), "Toå khuùc giao höôûng" (1970), hoøa taáu nhaïc coå truyeàn "Tieáng coàng möøng Taây Nguyeân giaûi phoùng", "Suoái ñaøn T'röng". Caùc ca khuùc : "Tieáng chim laïc ñaøn", "Ñôïi chôø", "Soâng Nhaät Leä", "Tieáng haùt Mô noâng Tipri", v.v... laø nhöõng giai ñieäu möôït maø. thaém ñöôïm hoàn nhaïc daân toäc.

* Coøn nhieàu nöõa caùc nhaïc só coù taâm huyeát vôùi aâm nhaïc daân toäc, nhö nhaïc só Nguyeãn Vaên Tyù vôùi caùc ca khuùc "Meï yeâu con", "Daùng ñöùng Beán Tre"... ; nhaïc só Traàn Vaên Kheâ vôùi ca khuùc "Em ñi chuøa Höông" ..., vaø nhieàu coâng trình nghieân cöùu veà coå nhaïc Vieät Nam noåi tieáng theá giôùi ; nhaïc só Döông Thieäu Töôùc vôùi "Ñeâm taøn Beán Ngöï" ... ; nhaïc só Phan Huyønh Ñieåu vôùi "Lôøi caây ñaøn ñaù", "Boùng caây Kônia", "Sôïi nhôù sôïi thöông"... ; nhaïc só Xuaân Hoàng vôùi "Tieáng chaøy treân soùc Bombo", "Caây ñaøn Ghita"... ; nhaïc só Nguyeãn Nam vôùi "Doøng soâng vaø tieáng haùt"... ; nhaïc só Thuaän Yeán vôùi "Voïng lôøi meï ru", "Göûi em ôû cuoái soâng Hoàng", "Ñi trong höông traøm"... ; nhaïc só Tröông Quang Luïc vôùi "Vaøm Coû Ñoâng", "Hoa sen Thaùp Möôøi"... ; nhaïc só Vaên Thaønh Nho vôùi "Ñaát nöôùc lôøi ru"... ; nhaïc só Hoaøng Hieäp vôùi "Caâu hoø beân bôø Hieàn Löông"... ; nhaïc só Vónh An vôùi "Ñi tìm ngöôøi haùt lyù thöông nhau"... ; hai nhaïc só Lö Nhaát Vuõ, Leâ Giang vôùi "Haõy yeân loøng meï ôi"... vaø nhieàu coâng trình nghieân cöùu coâng phu veà daân ca Nam Boä ; nhaïc só Tröông Tuyeát Mai vôùi "Hueá tình yeâu cuûa toâi"... ; nhaïc só Traàn Khieát Töôøng vôùi "Chieác aùo baø ba"... ; nhaïc só Toâ Thanh Tuøng vôùi "Ai veà Ñoàng Thaùp", "Ngöôøi giöõ vöôøn coø", "Coâ haøng xoùm"... ; nhaïc só Trieàu Daâng vôùi "Chieàu veà treân soâng"... ; nhaïc só Truùc Phöông vôùi "Tình thaém duyeân queâ", "Tình thöông maùi laù"... ; nhaïc só Traàn Höõu Phaùp vôùi "Doøng soâng ai ñaõ ñaët teân", "Tieáng haùt soâng Höông"... ; nhaïc só Nhaát Sinh vôùi "Tô hoàng", "Chim saùo ngaøy xöa"... ; nhaïc só Traàn Tieán vôùi "Ngoïn löûa cao nguyeân", "Sao em nôõ voäi laáy choàng"... ; vaø coøn raát nhieàu caùc nhaïc só yeâu aâm nhaïc daân toäc ñaõ vaø ñang coáng hieán cho neàn aâm nhaïc Vieät Nam nhöõng giai ñieäu ngoït ngaøo chaát lieäu daân ca.

2. Song song vôùi tuyeán "NHAÏC ÑÔØI", vôùi caùc nhaïc só loãi laïc nhö treân, laø tuyeán "NHAÏC ÑAÏO" vôùi khoâng ít caùc nhaïc só ñaõ thaønh danh trong giôùi aâm nhaïc Vieät Nam, nhö :

* Nhaïc só Haûi Linh, ngay vaøo thuôû "Taân nhaïc Vieät Nam" vaø "Thaùnh nhaïc Vieät Nam" coøn naèm noâi, ngöôøi nhaïc só taøi hoa naøy ñaõ coù maët. OÂng cuøng nhöõng nhaïc só teân tuoåi khaùc (Huøng Laân, Vinh Haïnh, Ngoâ Duy Linh, Hoaøng Kim, Vaên Minh...) ñaõ ñeå laïi nhieàu daáu aán saùng giaù treân lòch söû Thaùnh nhaïc Vieät Nam töø 1945 ñeán nay. OÂng ñaõ daøy coâng nghieân cöùu aâm nhaïc coå truyeàn Vieät Nam, Coå giaùo nhaïc Vieät, aâm nhaïc Coâng giaùo Taây Phöông, ñeå cho ra ñôøi luaän aùn : "Maøu saéc nhaïc Vieät trong Bình ca" (1950-1956), taøi lieäu huaán luyeän ca tröôûng "Loái vieát thoaùng moûng" vaø "Loái trình taáu soáng ñoäng" (1956-1961), cuõng nhö nhieàu taùc phaåm hôïp xöôùng vaø ca khuùc noåi tieáng : "Hang Beâ-lem", "Hoø non nöôùc", "Höông queâ", "Coùc quaân", "Tieáng thu", "A-veâ Ma-ri-a", "Duyeân kyø ngoä", "Ñaø laït traêng môø" v.v ... Trong söï nghieäp saùng taùc vaø chæ huy hôïp xöôùng cuûa mình, oâng luoân ñaët hai muïc tieâu laøm toân chæ nhö sau : "Toân vinh Thieân Chuùa vaø ca ngôïi queâ höông".

* Vôùi nhaïc só Huøng Laân, daân ca Vieät Nam ñaõ trôû neân chaát lieäu soáng, laø maùu thòt cuûa oâng. OÂng ñaõ hieán mình vì söï nghieäp giaùo duïc aâm nhaïc cho caùc theá heä treû töông lai. OÂng ñaõ coù coâng söu taàm, nghieân cöùu veà daân ca, daân nhaïc qua taùc phaåm "Tìm hieåu daân ca Vieät Nam" (1971) vaø nhieàu giaùo trình khaùc ñöôïc ñoâng ñaûo baïn ñoïc ñoùn nhaän. OÂng ñaõ thao thöùc cho ñeán khi nhaém maét lìa ñôøi, laø laøm sao ñeå neàn aâm nhaïc Coâng giaùo Vieät Nam thaém ñöôïm hoàn daân toäc, chaát chöùa baûn saéc rieâng cuûa ngöôøi Vieät Nam. OÂng ñaõ ñeå laïi cho neàn aâm nhaïc Vieät Nam noùi chung vaø neàn Thaùnh nhaïc noùi rieâng, raát nhieàu ca khuùc coù giaù trò, ñaëc bieät baøi "Cao vôøi khoân ví" ñaõ trôû thaønh ca khuùc baát huû trong neàn Thaùnh nhaïc Vieät Nam.

* Theá heä treû hôn, coù caùc nhaïc só nhö Vieát Chung, Caùt Minh, Kim Long, Xuaân Thaûo, Tri Vaên Vinh, Haûi Trieàu, AÂn Ñöùc, Phan-xi-coâ, Ngoïc Koân, Ngoïc Linh, Nguyeãn Duy, Mi Traàm, Anh Tuaán, v.v... cuõng ñaõ coáng hieán cho neàn Thaùnh nhaïc Vieät Nam nhöõng taùc phaåm hôïp xöôùng vaø ca khuùc giaøu daân toäc tính, khieán ñöôïc nhieàu ngöôøi öa thích.

Quaû laø lieàu lónh khi toâi mon men tôùi lónh vöïc lòch söû aâm nhaïc vaø lyù luaän aâm nhaïc. Toâi bieát mình khoù traùnh ñöôïc söï chuû quan, khi ñeà caäp ñeán caùc lónh vöïc naøy vôùi tính toaøn dieän cuûa noù. Tuy nhieân, khi phaùc hoïa vaøi neùt sô saøi treân, moät caùch naøo ñoù, toâi muoán ca ngôïi nhöõng cuoäc ñôøi, nhöõng taám loøng taän trung vôùi aâm saéc queâ höông, gaén boù saâu xa vôùi söï nghieäp aâm nhaïc cuûa toå tieân, traân troïng vaø quyù yeâu khoân cuøng kho taøng aâm nhaïc truyeàn thoáng Vieät Nam... Ñeå roài hieán daâng cho ñôøi, cho theá heä töông lai, nhöõng taùc phaåm aâm nhaïc traùc tuyeät. Nhöõng taùc phaåm aâm nhaïc cuûa hoï thuoäc nhieàu theå loaïi (khí nhaïc, ca nhaïc kòch, nhaïc vuõ, hôïp xöôùng, ca khuùc...), nhöng phoå bieán hôn caû ñoái vôùi quaàn chuùng, vaãn laø theå loaïi CA KHUÙC. Ca khuùc trôû neân nhòp soáng, hôi thôû khoâng theå thieáu ñöôïc cuûa nhöõng con ngöôøi Vieät Nam - voán coù truyeàn thoáng thích ca haùt. Tuy nhieân ñeå ñaït ñöôïc ñieàu ñoù, ca khuùc phaûi coù khaû naêng chuyeân chôû ñöôïc caùi hoàn daân toäc vaø nhöõng tinh hoa vaên hoùa theá giôùi. Noù coøn phaûi laø tieáng noùi chaân thöïc cuûa loøng ngöôøi cuøng vôùi nhöõng nhaïy caûm ñaëc neùt cuûa thôøi ñaïi.

Toâi xin pheùp möôïn moät hình aûnh raát ñeïp, töø ca khuùc cuûa nhaïc só Thuaän Yeán : "Voïng lôøi meï ru", ñeå dieãn taû moät tình yeâu, moät traân troïng, moät khaùt voïng khoân nguoâi cuûa baûn thaân vaø cuûa bao ngöôøi ñoái vôùi VOÁN AÂM NHAÏC TRUYEÀN THOÁNG VIEÄT NAM, ví nhö BAÀU SÖÕA MEÏ thaân thöông :

"Ñoâi laøn moâi con nghieâng veà vuù meï

nhö caây luùa nhoû nghieâng veà phuø sa,

nhö höông hoa nghieâng veà ngoïn gioù.

Ñoâi laøn moâi con ngaäm ñaàu vuù meï

nhö buùp hoa hueä ngaäm tia naéng trôøi.

Söõa meï traéng trong, con ôi, haõy uoáng !

Roài mai khoân lôùn, con ôi, haõy nghó,

Haõy nghó nhöõng ñieàu traéng trong."

Vaø cho ñeán hoâm nay, chuùng ta thuï höôûng ñöôïc moät "gia taøi ca khuùc cöïc kyø phong phuù vaø ña daïng cuûa ñaát nöôùc Vieät Nam" (theo nhaïc só Nguyeãn Vaên Thöông), chuùng ta khoâng theå khoâng ghi nhaän vaø bieát ôn taát caû caùc nhaïc só Vieät Nam, caùch rieâng nhöõng nhaïc só ñaõ coù coâng khaûo cöùu vaø vaän duïng VOÁN NHAÏC TRUYEÀN THOÁNG cho nhöõng saùng taùc cuûa mình daït daøo aâm ñieäu queâ höông vaø saâu laéng nhöõng tinh anh cuûa daân toäc.