Nhaän ñònh veà Daân ca, nhaø pheâ bình ngheä thuaät Xoâ-roáp ñaõ vieát : "Cuõng nhö moät ñoùa hoa hueä trong veû traùng leä hoaøn maãn cuûa noù ñaõ laøm môø caû maøu gaám veû ngoïc, aâm nhaïc daân gian vôùi caùi giaûn dò töôi maùt cuûa noù, coøn traêm ngaøn laàn phong phuù, ñeïp ñeõ hôn taát caû caùc kyû xaûo kinh vieän". (Daân ca Vieät Nam, NXB Vaên Hoùa, Haø noäi 1976, Lôøi giôùi thieäu)

Nhaø lyù luaän aâm nhaïc Xoâ-vieát Nhe-xchep cuõng cho raèng Daân ca laø cô sôû vöõng vaøng nhaát, ñaùng tin caäy nhaát ñeå caùc nhaïc só ñöông thôøi xaây döïng moät neàn aâm nhaïc daân toäc vaø hieän ñaïi. (Daân ca Vieät Nam, NXB Vaên Hoùa, Haø noäi 1976, Lôøi giôùi thieäu)

Coøn noùi veà Daân ca Vieät Nam thì sao ? Coù lieân heä gì ñeán Thaùnh ca chaêng ? Huaán thò Thaùnh nhaïc 1967 ñaõ chæ raèng : "Söï thích nghi aâm nhaïc trong caùc mieàn ñaõ coù moät truyeàn thoáng aâm nhaïc rieâng, nhaát laø  trong caùc xöù truyeàn giaùo, ñoøi hoûi caùc nhaø chuyeân moân phaûi ñöôïc chuaån bò heát söùc ñaëc bieät.

Thaät vaäy, phaûi keát hôïp yù thöùc veà söï thieâng thaùnh vôùi tinh thaàn, taäp quaùn vaø caùch dieãn taû ñaëc  bieät cuûa moãi daân toäc. Nhöõng ai hieán thaân laøm coâng vieäc naøy, phaûi coù moät taàm hieåu bieát ñaày ñuû veà phuïng vuï vaø truyeàn thoáng aâm nhaïc cuûa Hoäi thaùnh, cuõng nhö veà ngoân ngöõ, ca khuùc daân gian (daân ca) vaø nhöõng caùch dieãn taû ñaëc tröng cuûa daân toäc maø hoï phuïc vuï". (61)

Vôùi nhöõng gôïi yù höôùng daãn treân ñaây, chuùng toâi seõ thöû ñi vaøo tìm hieåu moät vaøi baøi daân ca tieâu bieåu, may ra coù theå goùp phaàn laøm cho chuùng ta ñaùnh giaù daân ca ñöôïc chính xaùc hôn chaêng ? Taát caû nhöõng phaàn trình baøy veà Daân  ca naày, chuùng toâi chuû yeáu döïa treân keát quaû nghieân cöùu cuûa coá nhaïc só ca tröôûng Haûi Linh.

1. BAØI DAÂN CA "ÑEØN CUØ"

1.1. Lôøi thô :

Khen ai kheùo xeáp ñeøn cuø

Voi giaáy ngöïa giaáy tít muø voøng quanh

Bao giôø toâi beùn duyeân anh

Voi giaáy ngöïa giaáy voøng quanh tít muø

Khen ai kheùo xeáp ñeøn cuø...

a) Baøi ca dao luïc baùt coù theå ñoïc ñi ñoïc laïi loanh quanh nhö caùi ñeøn cuø cöù xoay xoay maõi, khieán voi giaáy vaø ngöïa giaáy cöù theá maø di chuyeån, khoâng khi naøo gaëp nhau ñöôïc. Cöù caùi kieåu chaïy  quanh maõi nhö theá thì bieát bao giôø toâi môùi beùn ñöôïc duyeân anh... Cuõng coù theå hieåu caùch khaùc : "Bao giôø toâi beùn duyeân anh", thì "Voi giaáy ngöïa giaáy voøng quanh tít muø" nhö cuøng chia seû nieàm vui vôùi söï beùn duyeân aáy ?

b) Bieán caûi lôøi thô thaønh ca töø : ngheä nhaân daân gian voâ danh khoâng baèng loøng vôùi vieäc ñeå nguyeân xi baøi thô luïc baùt maø phoå nhaïc, nhöng do nhieàu yeâu caàu khaùc nhau, hoï ñaõ tìm caùch bieán caûi lôøi thô baèng caùch theâm vaøo :

• nhöõng tieáng khoâng coù nghóa nhö : tieáng ñeäm loùt (ôi a), tieáng ñöa hôi (ô,aø) duøng ñeå ngaân nga...

• nhöõng tieáng coù nghóa, thöôøng ñeå cuï theå hoùa, hieän taïi hoùa : (caùi) ñeøn cuø, (noù môùi laïi) voøng quanh, (caùi) duyeân, (caùi) tít  muø. Hoaëc duøng thuû phaùp ñieäp töø (tít muø, tít muø laø), khen ai ... ñeøn cuø (ñeøn cuø)...

Taát caû nhöõng tieáng ñöôïc theâm vaøo ñoù khoâng laøm maát nghóa cuûa baûn vaên nguyeân thuûy, maø chæ laøm cho noù hay hôn veà maët giai ñieäu, tieát taáu cuõng nhö caáu truùc. Do ñoù nhaïc só Huøng Laân ñaõ coù lyù khi duøng chöõ "Phong phuù hoùa lôøi thô" ñeå chæ vieäc bieán caûi treân. Chuùng ta cöù thöû haùt maø boû qua khoâng duøng caùc tieáng theâm vaøo ñoù, seõ thaáy noù ngheøo naøn ñi bieát laø chöøng naøo. Vaäy coù theå thaáy daân ca laø moät tieán trình phoå thô (caùc baøi ca dao) vôùi kyõ thuaät phong phuù hoùa raát töï nhieân vaø taøi tình.

1.2. AÂm nhaïc :

a) Thang  aâm : Baøi  Ñeøn cuø duøng  thang nguõ aâm  thoâng thöôøng goàm  5 daáu nhaïc  : Fa-xon-la-ñoâ-reâ. Thang aâm naøy goàm nhöõng daáu  nhaïc phaùt sinh töø daáu Fa theo chu kyø quaõng 5 ñi leân :

Neáu phaùt sinh töø  daáu Ñoâ, chaúng haïn, ta seõ coù  : Ñoâ - xon - reâ -  la - mi, thu laïi trong moät quaõng 8, ta seõ coù thang nguõ aâm Ñoâ - reâ - mi - xon - la (-ñoâ).

b) Vò trí (VT) cuûa thang aâm : Thang nguõ aâm phaùt sinh töø daáu Fa thì ta goïi laø thang nguõ aâm ôû vò trí Fa. Neáu phaùt sinh töø daáu Ñoâ, thì ta goïi ñoù laø thang nguõ aâm ôû vò trí Ñoâ. Nhö vaäy ta thaáy, cuøng  moät thang nguõ aâm, nhöng coù theå naèm ôû nhieàu vò trí (cao ñoä) khaùc nhau. Trong thang nguõ aâm, ta thaáy coù 3 daáu nhaïc ñi gaàn nhau hôn caû, ñoù laø Fa - xon - la  trong vò trí Fa, hoaëc Ñoâ - reâ - mi trong vò trí Ñoâ. Tieáng chuyeân moân goïi 3 daáu ñaëc bieät ñoù laø pycnon (ñoïc laø pic-noâng). Vaäy trong baát cöù thang nguõ aâm thoâng thöôøng naøo, muoán bieát vò trí cuûa thang aâm ôû ñaâu, ta chæ caàn tìm ra pycnon : daáu ñaàu cuûa pycnon laø daáu chæ vò trí cuûa thang aâm.

Baøi Ñeøn cuø duøng thang nguõ aâm thoâng thöôøng vò trí Fa, khoâng coù daáu xi giaùng vaø daáu mi nhö  trong thang thaát aâm. Vì theá, thay vì khoâng ghi daáu hoùa naøo caû ôû ñaàu khoùa bieåu, thì ngöôøi ta laïi ghi daáu xi giaùng nhöng ñoùng ngoaëc laïi (b) ñeå cho chuùng ta deã nhaän ra nguõ aâm vò trí Fa (chöù khoâng phaûi thaát aâm cung Fa)

c) Teân goïi coå truyeàn cuûa caùc baäc trong thang nguõ aâm laø : Hoø, xöï, xang, xeâ, coáng, (líu) töông ñöông vôùi  caùc daáu : Ñoâ - reâ - fa -  xon - la (-ñoá) trong vò trí Fa. 

Thay vì ñoïc thang aâm baét ñaàu töø baäc Xang (daáu Fa) nhö ta coù thoùi quen ñoïc trong thang thaát aâm, thì ngaøy xöa ngöôøi ta laïi quen baét ñaàu baèng baäc Hoø (daáu ñoâ), töø ñoù coù nhieàu ngöôøi caên cöù treân baäc Hoø maø laàm ñoù laø chuû aâm.

d) Heä thoáng : Vôùi 5 baäc, chuùng ta coù theå lieät keâ ra naêm daïng thang nguõ aâm (vò trí Fa) khaùc nhau : (chuùng toâi laáy vò trí Fa laøm ví duï)

·       daïng 1 : Fa - xon - la - ñoâ - reâ (- fa)

·       daïng 2 : Ñoâ - reâ - fa - xon - la (- ñoâ)

·       daïng 3 : Xon - la - ñoâ - reâ - fa (- xon)

·       daïng 4 : Reâ - fa - xon - la - ñoâ (- reâ)

·       daïng 5 : La - ñoâ - reâ - fa - xon (- la)

Khi caùc daïng naày ñöôïc toå chöùc thaønh nhöõng baäc chính, baäc phuï thì goïi laø heä thoáng. Trong Daân ca Vieät Nam, chæ thaáy xöû duïng ba heä thoáng sau ñaây (nhaïc só Haûi Linh ñaët teân laàn löôït laø heä thoáng 1, 2 vaø 3 coøn goïi laø Vui, Thöông vaø Möøng theo caùc Muøa Phuïng vuï chính trong ñaïo Coâng giaùo)  :

1)     Heä thoáng Xang: FA - xon - LA - ÑOÂ - reâ (- FA) trong ñoù caùc baäc fa, la, ñoâ laø nhöõng daáu coät truï taïo thaønh caùi khung cho heä thoáng, caùc baäc coøn laïi laø nhöõng baäc phuï. Tính caùch cuûa heä thoáng  naày thöôøng vui  töôi, (gaàn gioáng  vôùi thang thaát aâm theå tröôûng).

2)     Heä thoáng Xöï : REÂ - FA -xon - LA - ñoâ (- REÂ), trong ñoù caùc baäc reâ, fa, la laø nhöõng daáu coät truï  taïo thaønh caùi khung cho heä thoáng, caùc baäc coøn laïi laø nhöõng baäc phuï. Tính caùch heä thoáng Xöï hôi buoàn (gaàn gioáng nhö theå thöù thaát aâm).

3)     Heä thoáng Xeâ : XON - la - ÑOÂ -  REÂ - fa (- XON) trong ñoù caùc baäc xon, ñoâ, reâ laø nhöõng daáu coät truï taïo thaønh caùi khung cho heä thoáng, caùc baäc coøn laïi laø nhöõng baäc phuï. Tính caùch thieân veà möøng vui, khaûi hoaøn (beân thaát aâm khoâng coù tính caùch naøo töông ñöông caû. Coù ngöôøi ñeà nghò goïi laø sieâu tröôûng (super-majeur).

Baøi Ñeøn cuø ôû vò trí Fa, heä thoáng Xang (heä thoáng 1) vì giai ñieäu chuû yeáu ñeà cao caùc baäc  fa, la, ñoâ.  Tính caùch vui töôi trong saùng. Ñaây laø moät trong soá ít baøi thuaàn tuùy chæ ôû trong moät heä thoáng  ñôn thuaàn. Ña soá caùc baøi daân ca khaùc thöôøng pha troän giöõa heä thoáng naøy vôùi heä thoáng khaùc, ngöôøi ta goïi laø nhöõng baøi chuyeån heä, ñoù laø noäi dung maø chuùng ta seõ baøn tôùi sau.

(coøn tieáp)