2. BAØI "HAÙT CHEØO THUYEÀN" (Daân ca mieàn Baéc)

2.1. Lôøi ca :

Choàng chaøi vôï löôùi con caâu

Soâng Ngoâ beå Sôû bieát ñaâu beán bôø

Khi neân tay kieám tay côø

Khoâng neân ta cuõng chaúng nhôø caäy ai.

So saùnh baøi thô luïc baùt treân ñaây vôùi  lôøi ca ñaõ ñöôïc "phong phuù hoùa" trong baøi daân ca, ta seõ thaáy roõ taùc giaû daân gian (tgdg), ñaõ gia coâng nhö theá naøo ñeå giuùp cho aâm nhaïc deã daøng kieän toaøn chöùc naêng cuûa mình :

Choàng chaøi (laø chaøi) vôï löôùi

(Doâ, doâ khoan doâ haäy)

Vôï löôùi (thì) con caâu

(Doâ, doâ khoan doâ haäy)

Soâng Ngoâ (laø Ngoâ) beå Sôû

(Doâ, doâ khoan doâ haäy)

Bieát ñaâu (ñaâu) beán bôø

(Doâ, doâ khoan doâ haäy

Doâ, doâ khoan doâ haäy).

Caùc tieáng ñeäm "Doâ khoan doâ haäy", tuy khoâng coù nghóa, nhöng laø nhöõng tieáng coå ñoäng cho vieäc  cheøo choáng ñöôïc ñoàng ñeàu. Taùc giaû daân gian ñaõ duøng nhö moät ñieäp khuùc ngaén cuûa taäp theå ñaùp laïi lôøi lónh xöôùng cuûa moät caù nhaân.

Neáu loïc boû caùc tieáng ñeäm, ta seõ thaáy roõ ñöôøng caét cuûa 2 caâu thô luïc baùt nhö sau :

Choàng chaøi vôï löôùi

Vôï löôùi con caâu

Soâng Ngoâ beå Sôû

Bieát ñaâu beán bôø

Nhôø vieäc laëp  laïi 2 töø "vôï löôùi" maø caâu luïc baùt laïi thaønh ra 8 töø. Thuû thuaät laëp laïi (ñieäp töø : chöõ "chaøi" trong "laø chaøi", hoaëc ñieäp ngöõ : vôï löôùi) laø moät thuû thuaät then choát trong vieäc bieán caûi lôøi thô thaønh ca töø.

2.2. AÂm nhaïc

a) Thang aâm :  baøi Haùt Cheøo Thuyeàn duøng thang nguõ aâm  thoâng thöôøng, vò trí Fa. Nguõ aâm thoâng thöôøng (pentatonique reùgulier) ñeå phaân bieät vôùi nguõ aâm ngoaïi thöôøng (pentatonique irreùgulier) laø thang nguõ aâm khoâng phaùt sinh theo chu kyø quaõng 5 nhö thang nguõ aâm thoâng thöôøng ôû treân (x. HLMC 23)

b) Heä thoáng : heä thoáng Xöï (heä thoáng 2) : REÂ-FA-xon-LA-ñoâ-(REÂ). Xin xem laïi HLMC 23. Nhieàu taùc giaû coøn goïi heä thoáng laø ñieäu thöùc. Phaïm Ñình Hoå trong Vuõ Trung Tuøy Buùt ñaõ duøng thuaät ngöõ "xoang ñieäu" ñeå chæ heä thoáng. Taùc giaû Buøi Troïng Hieàn ñaõ caét nghóa : "xoang ñieäu laø qui luaät caáu taïo vaø vaän haønh cuûa giai ñieäu - theå hieän caùc moái quan heä chính - phuï, chuû - khaùch cuûa caùc baäc trong thang aâm." (xem Vaên hoùa Ngheä thuaät 6 (1997), vaán ñeà CUNG, GIOÏNG, ÑIEÄU, HÔI, tr.82)

Xeùt veà aâm vöïc söû duïng, moãi heä thoáng coøn ñöôïc phaân ra 2 phaàn, phaàn cao (authente) vaø phaàn traàm (plagal) : Phaàn traàm thöôøng môû roäng xuoáng thaáp 1 quaõng 5 tính töø aâm chuû cuûa heä thoáng :

Baøi Haùt Cheøo Thuyeàn chuû yeáu khai thaùc phaàn trung cuûa heä thoáng.

c) Dieãn aâm : Caùc cung baäc trong baøi Ñeøn Cuø cuõng nhö trong baøi naøy khoâng ñoøi buoäc moät caùch dieãn aâm naøo ñaëc bieät, nghóa laø khoâng coù cung baäc naëng nheï (non, giaø), cuõng khoâng coù cung baäc naøo phaûi rung ñaäm, hoaëc phaûi haùt taéc gioïng (töông ñöông vôùi voã hoaëc moã beân chöõ ñaøn) hoaëc phaûi thaû gioïng v.v... Vôùi nhöõng baøi dieãn aâm töï nhieân, khoûe khoaén nhö vaäy, trong Daân ca mieàn Nam, seõ goïi laø Hôi Baéc (xem baøi Lyù Ngöïa  OÂ Nam, Baéc Kim Thang...). Chuùng toâi seõ trôû laïi vaán ñeà Hôi vaøo moät dòp khaùc.

d) Caáu truùc : 1 ñoaïn ñöôïc laëp laïi vôùi nhöõng lôøi khaùc nhau, moãi laàn coù ít thay ñoåi veà cao ñoä do daáu gioïng lôøi ca : AA'A''

3. BAØI "GIAÄN MAØ THÖÔNG" (Daân ca Ngheä An, Hôi Ví Daëm)

3.1. Lôøi ca : tuy khoâng phaûi hoaøn toaøn laø thô nhöng coù vaàn vôùi nhau laøm cho caâu naày noái keát vôùi caâu kia chaët cheõ :

"Anh ôi khoan voäi böïc mình

Em xin keå laïi phaân minh (cho) toû (ô) töôøng

Anh cöù nhuû raèng em khoâng thöông

Em ño löôøng thì raát caën keõ

Chính thöông anh neân em baøn vôùi meï

Phaûi ngaên anh khoâng ñi chuyeán ngöôïc löôøng

Giaän thì giaän maø thöông thì thöông

Anh sai ñöôøng em khoâng chòu noåi

Anh ôi anh xin (anh) ñöøng (coù) giaän voäi

Tröôùc tieân anh phaûi töï traùch (ô) mình"

Ngaân nga theo chöõ (ô) duø tröôùc ñoù laø vaàn môû (toû) hoaëc vaàn ñoùng (traùch) laø moät neùt raát chung ôû trong caùch haùt cuûa Daân ca [trong baøi Ñeøn Cuø, chuùng ta thaáy : ngöïa giaáy (ô), voøng quanh (ô)]

3.2. AÂm nhaïc :

a) Thang aâm : Nguõ aâm thoâng thöôøng vò trí Fa

b) Heä thoáng : Heä thoáng Xöï, phaàn traàm : (xon)-LA-ñoâ-REÂ-FA-xon-LA-(ñoâ)

c) Dieãn  aâm : Caùch  xöû lyù thanh  ñieäu mieàn Ngheä  An ñaõ ñöôïc  phaûn aûnh qua caùch luyeán laùy ñaëc tröng cuûa moät soá cung baäc  : Ngoaøi hai caâu ñaàu coù tính caùch ngaâm tuïng töï do (Recitativo ad libitum), caùc caâu sau theo moät cô caáu tuaàn töï :

LA-REÂ-FA [vôùi  caùc luyeán laùy  cho chöõ khoâng  daáu : fa/reâ-fa/ñoâ-fa  ; daáu saéc : la-reâ/ reâ-fa] roài REÂ-xon-LA

LA (quaõng 4 ñuùng) REÂ (quaõng 3 thöù) FA

REÂ (quaõng 4 ñuùng) xon (quaõng 2 tröôûng) LA

d) Caáu truùc : moät ñoaïn ñôn.

3.3. Nhaän xeùt : Caû hai baøi Haùt Cheøo Thuyeàn (I) vaø Giaän Thì Giaän (II) ñeàu ñöôïc haùt ôû cuøng moät  heä thoáng Xöï, nhöng baøi (I) khai thaùc phaàn trung cuûa heä thoáng, coøn baøi (II) khai thaùc phaàn traàm cuûa heä thoáng. Khi khai thaùc phaàn traàm naày, laïi coù moät caùch lieân keát giai ñieäu khaù ñoäc ñaùo (la reâ fa  - reâ xon la), taïo thaønh neùt ñaëc tröng cho caùc baøi Ví Daëm, coäng theâm vôùi caùch xöû lyù thanh ñieäu ñaëc bieät cuûa vuøng Ngheä Tónh, laøm cho baøi (II) coù moät caùi gì ñoäc ñaùo, daàn daø coù theå bieán  thaønh laãn loän vôùi caùc Hôi khaùc nhö Hôi Baéc, Hôi Nam Ai, Nam Xuaân, hoaëc Hôi Oaùn ñöôïc. Caùc taùc giaû ñaõ vaän duïng Hôi Ví Daëm trong nhieàu ca khuùc môùi, chaúng haïn, baøi "Haùt veà caây luùa hoâm nay" (Töø baøn tay xöa caáy trong gioù baác...), hoaëc "Khuùc taâm tình ngöôøi Haø Tónh", baøi "Giöõa Maïc Tö Khoa nghe caâu hoø Ngheä Tónh"...

XUAÂN THAÛO