BAÛN VAÊN CAÙC BAØI CA TRONG THAÙNH LEÃ

Baøi thuyeát trình cuûa LM. KIM LONG

Ngaøy 1.2.1996

Hoäi thaùnh luoân ñeà cao vai troø cuûa Thaùnh nhaïc trong Phuïng vuï, noù laø ngoân ngöõ, laø thaønh phaàn thieát yeáu cuûa Phuïng vuï  troïng theå. Theo Ñöùc Pi-oâ XII (Thoâng ñieäp quy luaät veà TN), ngheä thuaät cao quyù vaø teá nhò naøy laøm taêng theâm veû huy hoaøng cho vieäc thôø phöôïng Chuùa vaø chaéc chaén  laøm cho ñôøi soáng thieâng lieâng cuûa caùc tín höõu theâm tieán trieån. Ngaøi giaûi thích theâm (soá 27 - 28  cuûa thoâng ñieäp) : Nhôø TN maø gioïng noùi cuûa linh muïc ñang daâng leã hoaëc cuûa coäng ñoaøn daân Chuùa ñang chuùc tuïng Ñaáng Toái Cao ñöôïc hay hôn, laøm cho lôøi kinh PV cuûa coäng ñoaøn Ki-toâ höõu  linh ñoäng, nhieät tình hôn... laøm cho moïi ngöôøi coù theå ca tuïng vaø caàu nguyeän vôùi Thieân Chuùa  maõnh lieät vaø hieäu nghieäm hôn... Vinh döï maø Hoäi thaùnh - keát hôïp vôùi Ñöùc Ki-toâ laø vò thuû laõnh cuûa mình - daâng leân Thieân Chuùa seõ lôùn lao hôn, tín höõu nhôø Thaùnh ca loâi cuoán seõ ñaït ñöôïc nhieàu keát quaû hôn.

Nhöng khoâng phaûi töï baûn chaát cuûa aâm nhaïc khi duøng trong Phuïng vuï coù theå ñem laïi nhöõng thaønh quaû ñoù, maø theo Hieán cheá Phuïng vuï cuûa coâng ñoàng Vaticanoâ II (soá 112) :"Chính laø vì Thaùnh nhaïc ñi lieàn vôùi lôøi kinh, keát thaønh moät phaàn caàn thieát hoaëc kieän toaøn cuûa phuïng vuï troïng theå... Thaùnh nhaïc caøng lieân keát chaët cheõ vôùi Phuïng vuï thì caøng trôû thaønh moät thöù nhaïc thaùnh  hôn, vì noù phaùt bieåu lôøi caàu nguyeän caùch dòu daøng hôn".

Theo truyeàn thoáng cuûa Hoäi thaùnh, thaønh phaàn chính yeáu cuûa Thaùnh nhaïc luoân laø "nhaïc coù lôøi", nghóa laø nhaïc ñöôïc duøng "ñeå nhöõng lôøi thaùnh nung naáu loøng ñaïo ñöùc cuûa taâm hoàn chuùng ta, seõ laøm taêng theâm loøng thaønh kính vaø soát saéng hôn" (theo thaùnh Augustinoâ). Chính vì theá, moãi khi caùc vaên kieän cuûa Toøa Thaùnh coù ñeà caäp tôùi "Thaùnh nhaïc cho quaûn caàm" thì luoân coi laø thaønh phaàn thöù yeáu cuûa Thaùnh nhaïc.

Theo Ñöùc Pioâ X, Thaùnh nhaïc laø thaønh phaàn cuûa Phuïng vuï, phaûi chung muïc ñích vôùi Phuïng vuï laø "toân vinh Thieân Chuùa vaø thaùnh hoùa tín höõu", nhöng ñeå ñaït ñöôïc muïc ñích cao caû ñoù, Thaùnh nhaïc "phaûi ñaùp öùng nhöõng bieåu hieän toân giaùo ñaïo ñöùc cuûa lôøi ca" (Toâng thö gôûi caùc Ñaáng baûn quyeàn toaøn nöôùc YÙ ngaøy 7.7.1894).

Noùi caùch khaùc, theo nhöõng quy ñònh cuûa Hoäi thaùnh, nhaïc ñöôïc ñöa vaøo Phuïng vuï vaø ñeå phuï dieãn cho lôøi - töùc caùc baûn vaên Phuïng vuï - phaûi leä thuoäc vaøo lôøi, "giuùp tín höõu theâm soát saéng vì nhôø ñoù hoï hieåu bieát thaâm saâu hôn yù nghóa cuûa vaên baûn". (Chæ thò cuûa Boä leã nghi, ngaøy 25.9. 1984). Vì theá, trong thö phuùc ñaùp cuûa Boä Phuïng töï göûi cho Ñöùc cha ñaëc  traùch Thaùnh nhaïc cuûa HÑGMVN soá 3 ñaõ minh xaùc :"Tröôùc heát caàn phaûi nhaéc laïi laø baûn vaên Phuïng vuï chi phoái aâm nhaïc chöù khoâng phaûi aâm nhaïc chi phoái baûn vaên Phuïng vuï".

Do ñoù, trong chieàu höôùng muoán oån ñònh vaø thaêng tieán neàn Thaùnh nhaïc VN, theo yù Hoäi ñoàng  Giaùm muïc, Ñöùc Giaùm muïc ñaëc traùch Thaùnh nhaïc muoán daønh buoåi thuyeát trình vaø Hoäi thaûo ñaàu tieân naøy cho ñeà taøi : "Baûn Vaên caùc Baøi Thaùnh Ca trong Thaùnh Leã" ñeå nhöõng ngöôøi tha thieát vôùi  Thaùnh nhaïc coù dòp nhìn laïi moái baän taâm cuûa Hoäi thaùnh trong vieäc baûo toaøn tính nguyeân veïn cuûa baûn vaên Phuïng vuï vaø phaûi ñöôïc haùt leân roõ raøng khi cöû haønh Phuïng vuï, ñoàng thôøi phaân bieät nhöõng gì laø coá ñònh, nhöõng gì ñöôïc thích öùng hay ñöôïc thay ñoåi khi deät nhaïc cuõng nhö khi löïa choïn nhöõng baøi ca ñeå söû duïng trong Thaùnh leã.

I- BAÛO TOAØN TÍNH NGUYEÂN VEÏN CUÛA BAÛN VAÊN PHUÏNG VUÏ

Ñeå thaáy roõ yù muoán cuûa Hoäi thaùnh trong vaán ñeà naøy, chuùng ta vaén taét nhìn laïi moät soá söï kieän, löôïc qua moät vaøi vaên baûn sau ñaây :

1. Cuoäc canh taân cuûa Ñöùc Greâgoârioâ Caû (GH. 590) :

Ñeå chaám döùt tình traïng quaù töï do vaø thieáu ñoàng nhaát trong vieäc ca haùt, ngaøi ñaõ cho aán haønh moät  tuyeån taäp thaùnh ca Antiphonaire chæ ñònh nhöõng baøi ca maø moïi nôi phaûi duøng khi cöû haønh Phuïng vuï. Nhöõng baøi ca naøy ñöôïc vieát theo moät theå nhaïc rieâng maø sau naøy ñöôïc mang teân ngaøi : ca ñieäu Greâgorien hay coøn goïi laø Bình ca.

Khaùc vôùi nhieàu loaïi nhaïc ñöông thôøi - tieâu bieåu laø ca ñieäu Ambroâsioâ thònh haønh ôû Milanoâ, chuù yù nhieàu tôùi vieäc thay ñoåi tieát taáu vaø taïo nhöõng gioøng ca caân ñoái - Bình ca ñöôïc choïn löïa vì noù ñaùp öùng ñuùng vieäc baûo toaøn vaø laøm taêng yù nghóa baûn vaên :

a. Bình ca xaây döïng gioøng ca treân moät phaùch cô baûn (temps premier) laø hình noát vuoâng hay quaû  traùm (* hay *) ñöôïc  quy ñònh töông ñöông vôùi  noát moùc ñôn (*). Nhö vaäy, moãi vaàn cuûa tieáng La Tinh ñeàu coù moät thôøi gian toái thieåu ñeå phaùt aâm.

b. Vieäc hình thaønh caùc caâu nhaïc khoâng  leä thuoäc söï caân ñoái giöõa caùc caâu, nhöng tuøy theo söï daøi vaén cuûa baûn vaên.

c. Toaøn baøi xaây döïng theo moät toång theå duy nhaát. Toång theå naøy hình thaønh theo yù nghóa cuûa baûn vaên ... moãi chöõ, moãi daáu nhaán ñeàu giöõ ñuùng vai troø cuûa noù theo yù nghóa baûn vaên.

Ta coù theå laáy moät thí duï ngaén sau ñaây : (trích trong Paroissien Romain)

- Trong caâu goàm 3 tieát nhaïc :

* Tieát nhaïc a : Ñænh naèm ôû chuû töø Doùminus (Chuùa)

* Tieát nhaïc b : Ñænh naèm ôû Doùmino (Chuùa Thöôïng)

* Tieát nhaïc c : Ñænh naèm ôû chöõ dextris (beân höõu)

- ÔÛ hai phaân caâu :

* Phaân caâu (1) : Goàm hai tieát nhaïc, nhöng tieát nhaïc a quan troïng hôn vì mang chuû töø, neân ñænh cuûa phaân caâu naèm ôû ñoù.

* Phaân caâu (2) : chæ coù moät tieát nhaïc neân ñænh cuûa tieát nhaïc cuõng laø ñænh cuûa phaân caâu.

- Toaøn caâu : chuû töø Dominus (Chuùa) vaãn laø quan troïng nhaát theo baûn  vaên neân ñænh cuûa neùt nhaïc toaøn caâu vaãn naèm ôû ñoù.

Cuõng chính vì  theá maø trong thoâng ñieäp "Quy luaät veà Thaùnh nhaïc",  khi noùi tôùi Bình ca, Ñöùc Pioâ XII ñaõ vieát :"Giai ñieäu (cuûa bình ca) maät thieát hoøa hôïp vôùi baûn vaên thaùnh, chaúng nhöõng aên khôùp vôùi ngoân töø caùch chaët cheõ maø coøn gioáng nhö moät baûn dòch yù nghóa... laøm cho veû haáp daãn cuûa ngoân töø thaám nhaäp vaøo taâm hoàn ngöôøi nghe" (soá 41).

2. Cuoäc tranh luaän taïi Coâng ñoàng Trentoâ (1545 - 1563)

Vôùi vieäc hình thaønh vaø phaùt trieån nhaïc ña aâm ñöôïc ñoùn nhaän nhieät tình, caùc nhaïc só voäi vaõ ñöa loaïi nhaïc ñoù vaøo nhaø thôø : hoï thöôøng möôïn nhaïc ñeà cuûa nhöõng baøi ca ñôøi ñang ñöôïc öa thích ñeå vieát  nhöõng baøi thaùnh ca vaø duøng luoân teân cuûa nhöõng baøi ca ñoù ñeå goïi teân nhöõng saùng taùc nhö :

- Boä leã O veùnus la belle

- Boä leã Adieu mes amours

- Boä leã L'homme armeù

Vaø vì quaù chuù  troïng tôùi vieäc phaùt trieån caùc beø cho  hôïp vôùi thò hieáu cuûa quaàn chuùng, lôøi ca trôû thaønh phuï thuoäc vaø khoâng theå nghe roõ !

Vì theá, ôû khoùa hoïp  22 vaø 23, nhieàu nghò phuï ñaõ ñeà nghò caám haún loaïi nhaïc naøy vì vöøa tuïc hoùa Phuïng vuï, vöøa khoâng ñaùp öùng ñoøi hoûi cuûa Thaùnh nhaïc, nhöng cuõng coù nhieàu nghò phuï thaáy caàn phaûi nhaän xeùt kyõ löôõng hôn, neân Coâng ñoàng keát thuùc vôùi vieäc uyû cho caùc Coâng ñoàng Ñòa phöông quyeát ñònh nhöõng gì lieân quan ñeán vieäc cöû haønh Phuïng vuï thaùnh, caùch rieâng vieäc ca haùt.

Taïi Roâma, Ñöùc Pioâ IV ñaõ ban haønh moät töï saéc thaønh laäp moät uyû ban coù nhieäm vuï lo aùp duïng ñuùng ñaén nhöõng chæ thò vaø höôùng daãn cuûa Coâng ñoàng. Vieäc ñaàu tieân maø uyû ban quan taâm laø canh taân vieäc phuïng vuï ôû Roâma, ôû nhaø nguyeän Giaùo hoaøng, töø ñoù coù moät maãu ñeå chính thöùc quy ñònh aùp duïng cho caùc nôi khaùc.

Hai vò Hoàng y  trong uyû ban ñoù laø Vitellozzi vaø Boâroâmeâoâ  ñaëc bieät quan taâm vôùi Thaùnh nhaïc vaø ñeà ra hai tieâu chuaån ñeå cöùu xeùt :

- Nhaïc khôûi höùng töø nhaïc traàn tuïc khoâng theå duøng trong cöû haønh phuïng vuï.

- Nhaïc ña aâm muoán ñöôïc duøng trong Phuïng vuï phaûi nghe roõ ñöôïc baûn vaên Phuïng vuï.

May maén  laø taïi thôøi ñieåm  naøy, Chuùa cho xuaát  hieän moät nhaân taøi  : Palestrina (luùc ñoù ñang laø ca tröôûng cuûa ca ñoaøn nhaø nguyeän Giaùo hoaøng). OÂng ñaõ theo ñuùng nhöõng ñoøi hoûi treân vaø döïa vaøo khaû naêng  hieám coù cuûa mình ñeå saùng taùc nhöõng baøi thaùnh ca xöùng hôïp, neân ngaøy 19.6.1565, Ñöùc Pioâ IV sau khi cuøng nhieàu vò Hoàng y nghe boä leã cuûa Palestrina taïi nguyeän  ñöôøng Sixtine ñaõ chaáp nhaän cho duøng nhaïc ña aâm trong Phuïng vuï, vì thaáy khoâng pha  troän yeáu toá traàn tuïc, nhaát laø nghe roõ lôøi.

3. Thôøi phuïc höng

Vôùi söï pheâ chuaån cuûa Toøa Thaùnh, nhaïc ña aâm coù cô hoäi nôû roä... soá beø cuûa caùc baøi thaùnh ca moãi ngaøy moät taêng... tôùi möùc choùng maët, coù boä leã cuûa Bebevoli ñaõ vieát tôùi 53 beø !

Beân caïnh ñoù laø söï cuoán huùt cuûa  nhöõng hình theå nhaïc môùi beân ngoaøi... khieán cho Thaùnh nhaïc laïi theâm moät laàn sa suùt. Nhaïc trôû thaønh yeáu toá chính maø nhieàu khi vieäc cöû haønh Phuïng vuï chæ laø cô hoäi ñeå ngöôøi ta trình dieãn... Caùc nhaïc só töï yù theâm bôùt, thay ñoåi baûn vaên cho tieän beà vieát nhaïc.

Toøa Thaùnh laïi phaûi lieân tuïc can thieäp. Ta ghi nhaän moät vaøi teân tuoåi lôùn :

a. Ñöùc Urbanoâ VIII  (1623-1644) : tröôùc tình traïng noùi treân,  khi vöøa leân ngoâi Giaùo hoaøng, ngaøi ñaõ giao cho Boä Leã nghi nghieân cöùu vaø hình thaønh moät saéc leänh, vaø ngaøy 21.3.1643, ngaøi ñaõ ban haønh. Ta ñaëc bieät chuù yù tôùi nhöõng lôøi sau ñaây :

Trong nhieàu nhaø thôø, nhieàu nhaïc só ñaõ deã daõi cho trình taáu nhöõng saùng taùc cuûa hoï, trong ñoù thay ñoåi quaù deã daøng nhöõng vaên baûn Thaùnh kinh : caét ngaén, ñaûo loän thöù töï tröôùc sau laøm thay ñoåi haún yù nghóa cuûa baûn vaên. Thöù nhaïc ñoù khoâng phuïc vuï vieäc thôø phöôïng maø phuïc vuï chính noù... noù tìm  moät hieäu quaû hôn laø moät phöông tieän... ñoù laø thöù nhaïc traùi muøa... phaûi ñöôïc Hoäi thaùnh loaïi boû.

b. Ñöùc Alexandro VII (1655 - 1667) : Vôùi hieán cheá Piae sollecitudinis studio, ban haønh ngaøy 23.4.1667, ngaøi ñaõ quy ñònh moät hình thöùc phaùp cheá cho Thaùnh nhaïc : sau khi phi baùc caùc ca ñoaøn baát  xöùng, xa caùch caùc phong tuïc cuûa Hoäi thaùnh, xuùc phaïm ñeán Chuùa, laøm göông muø cho tín höõu, Ngaøi ñaõ :"Tuyeân boá hình phaït cho nhöõng ai cho trình taáu trong nhaø thôø, nhaø nguyeän... nhöõng baøi haùt maø lôøi khoâng ruùt ra trong saùch kinh vaø saùch leã cuûa Hoäi thaùnh..."

Ngaøi cuõng ra leänh phaûi loaïi boû nhöõng  saùng taùc aâm nhaïc, nhöõng vuõ ñieäu vaø nhöõng thöù nhaïc traàn tuïc daùm moâ phoûng nhöõng neùt nhaïc cuûa Hoäi thaùnh.

Trong thôøi gian naøy, nhieàu Coâng ñoàng ñòa phöông nhö ôû Beùneùvent (1693), Provincal de Naples (1699), Avignon (1725), Tarsagone (1738)... ñöôïc trieäu taäp ñeå baøn luaän veà caùc vaán ñeà khaùc nhau lieân quan ñeán Thaùnh nhaïc. Ñieåm quan taâm chung cuûa caùc Coâng ñoàng laø laøm sao baûo ñaûm söï thaùnh thieän vaø hoaøn myõ cuûa leã nghi phuïng vuï haàu coù theå thaùnh hoùa caùc taâm hoàn, laøm sao ñeå caùc lôøi kinh nguyeän ñöôïc mang treân caùnh cuûa aâm nhaïc bay tôùi Thieân Chuùa.

c. Ñöùc Beâneâdictoâ XIV : ñaây laø vò Giaùo hoaøng hieåu roäng, minh maãn, hoaït ñoäng höõu hieäu cho moät cuoäc caûi caùch saâu roäng trong Hoäi thaùnh. Rieâng veà maët Thaùnh nhaïc, ta coù theå keå tôùi :

- Hieán cheá Ad militantes  (30.3.1742) : nhaéc laïi vaø buoäc aùp duïng saéc leänh cuûa khoùa XXII, Coâng ñoàng Trentoâ.

- Hieán cheá Cum  super (19.8.1744) : ñaëc bieät nhaán maïnh tôùi vieäc ca haùt Thaùnh vònh khi tham döï Phuïng vuï thaùnh ñoái vôùi moïi thaønh phaàn.

Nhöng quan troïng hôn caû laø :

- Thoâng ñieäp Annus qui (19.2.1749) laø taøi  lieäu quan troïng veà quy luaät cuûa Hoäi thaùnh ñoái vôùi Thaùnh nhaïc. Thoâng ñieäp goàm 15 ñoaïn, ñeà caäp tôùi nhieàu khía caïnh, trong ñoù, lieân quan tôùi vaán ñeà baûn vaên, ta caàn ghi nhôù :

* Ñoaïn 9 : nhaéc nhôû vieäc duøng nhaïc trong Phuïng vuï phaûi giuùp giaùo höõu hieåu ñöôïc lôøi vaø thuùc ñaåy taâm tình ñaïo ñöùc. Ngaøi vieát : Thaùnh Augustinoâ ñaõ khoùc vì xuùc ñoäng khi nghe nhöõng lôøi kinh cuûa Hoäi thaùnh ñöôïc haùt leân du döông... Nhöng neáu vò Giaùm muïc Hippone ôû thôøi chuùng ta, phaûi coøn khoùc hôn nöõa, khoâng phaûi vì xuùc ñoäng nhöng vì ñau ñôùn bôûi nghe nhaïc maø khoâng roõ lôøi".

* Ñoaïn 12 : khi ñeà caäp tôùi caùc nhaïc cuï, ngaøi xaùc ñònh : nhaïc cuï duøng trong nhaø thôø laø ñeå naâng ñôõ tieáng haùt, thuùc ñaåy taâm hoàn phaùt khôûi nhöõng taâm tình ñaïo haïnh höôùng veà söï thaùnh vaø gia taêng trong ta tình yeâu cuûa Chuùa. Do ñoù, neáu nhaïc cuï phuû laáp tieáng haùt, khieán khoâng nghe roõ tieáng haùt thì phaûi caám ñi, vì noù khoâng coù ích gì nöõa.

Vôùi Thoâng ñieäp Annus qui, Thaùnh nhaïc coù böôùc tieán trieån khaû quan... nhöng cuoäc canh taân chöa hoaøn thaønh, vì coøn raát nhieàu laïm duïng theâm vaøo ñoù laø nhöõng aûnh höôûng maïnh meõ cuûa nhaïc theá tuïc khieán Thaùnh nhaïc moãi ngaøy moät maát ñi tính caùch thaùnh thieän maø truyeàn thoáng laâu ñôøi cuûa Hoäi thaùnh quy ñònh. Coù theå noùi : khi Ñöùc Pioâ IX ñaêng quang thì Thaùnh nhaïc rôi vaøo tình traïng sa  suùt hoaøn toaøn... khaép nôi troâng ñôïi moät cuoäc canh taân môùi.

d. Ñöùc Pioâ X : ngay khi coøn laø Hoàng y giaùo chuû Venise, trong thö muïc vuï ngaøy 19.3.1895, ngaøi ñaõ ñeà caäp tôùi Thaùnh nhaïc vaø ñeà cao Bình ca (theo tröôøng phaùi Solesmes) nhö moät ñieåm töïa ñeå canh taân nhaïc phuïng vuï. Ngay khi leân ngoâi Giaùo hoaøng, ngaøi ñaõ coâng boá töï saéc "Trale Sollecitudini" (ngaøy  22.11.1903) ñeå môû ñaàu coù moät cuoäc canh taân saâu roäng. Töï saéc goàm 29 tieát (9 phaân ñoaïn) - naøy cho ñeán nay vaãn ñöôïc coi laø Quy luaät cuûa Hoäi thaùnh veà Thaùnh nhaïc ; ñaëc bieät laø xaùc ñònh muïc ñích cuûa Thaùnh nhaïc : Toân vinh Thieân Chuùa, thaùnh hoùa tín höõu - vaø ñeà ra 3 ñaëc tính phaûi coù : thaùnh thieän, hình thöùc hoaøn myõ, (ngheä thuaät ñích thöïc) vaø phoå quaùt tính.

Lieân quan ñeán baûn vaên Phuïng vuï, ta caàn chuù yù :

* Tieát 8 : khi phoå nhaïc caùc baûn vaên Phuïng vuï, phaûi giöõ nguyeân nhö ñaõ aán ñònh cho moãi cöû haønh Phuïng vuï, khoâng ñöôïc ñaûo loän hay theâm thaét vaøo traät töï naøy. Cuõng khoâng ñöôïc tuøy tieän thay theá baûn vaên ñaõ aán ñònh baèng baûn vaên khaùc... cuõng khoâng ñöôïc boû bôùt moät phaàn baøi naøo.

* Tieát 9 : baûn vaên Phuïng vuï phaûi ñöôïc haùt leân nguyeân nhö ñaõ in trong saùch, khoâng thay ñoåi, khoâng ghi chuù, dieãn nghóa theâm, khoâng laäp laïi khi khoâng ñaùng laäp laïi, khoâng ngaét rôøi caùc vaàn vaø phaûi luoân giuùp cho giaùo daân deã hieåu khi nghe.

Cuõng vì muoán giaùo daân nghe roõ vaø hieåu  yù nghóa baûn vaên, neân ôû ñoaïn VI, khi noùi veà quaûn caàm vaø caùc nhaïc cuï khaùc, ngaøi xaùc ñònh :

+ Tieáng haùt chieám ñòa vò chính trong giaùo ñöôøng (tieát 15).

+ Quaûn caàm hay caùc nhaïc cuï khaùc chæ laø ñeäm theo, khoâng bao giôø ñöôïc laán aùt tieáng haùt (tieát 16).

Vôùi töï saéc cuûa  Ñöùc Pioâ X, moät cuoäc canh taân saâu  roäng veà Thaùnh nhaïc ñöôïc toaøn theå Hoäi thaùnh thöïc  hieän. Coâng vieäc naøy vaãn tieáp tuïc  qua trieàu Giaùo hoaøng cuûa Ñöùc Pioâ XI vaø Pioâ XII.

Ñaëc bieät laø Ñöùc  Pioâ XII, ngaøi ñaõ coâng boá Thoâng ñieäp  "Quy luaät veà Thaùnh nhaïc" (25.12.1955) vaø sau ñoù pheâ chuaån "Huaán  duï veà Thaùnh nhaïc" (3.9.1958) cuûa Thaùnh boä Leã nghi. Hai taøi lieäu naøy tieáp tuïc  ñi vaøo chi tieát nhöõng gì caàn phaûi thi haønh ñeå cuoäc caûi caùch cuûa Ñöùc Pioâ X moãi ngaøy theâm saâu roäng vaø coù hieäu quaû.

Lieân quan ñeán baûn vaên caùc baøi thaùnh ca, ta caàn löu yù tôùi :

* Soá 55 (cuûa Thoâng ñieäp) : khi ñeà caäp tôùi caùc baøi ña aâm, Ñöùc Pioâ XII nhaéc nhôû : "Phaûi heát söùc thaän troïng vaø kyõ löôõng, khoâng ñem vaøo thaùnh ñöôøng nhöõng baøi haùt ña aâm maø theå nhaïc khoa tröông röôøm raø, seõ laøm cho nhöõng lôøi yù nhò cuûa baûn vaên Phuïng vuï bò toái nghóa ñi vì quaù daøi doøng".

* Soá 21 (cuûa Huaán duï) : "Tuyeät ñoái caám ñoåi thöù töï baûn vaên, bieán tính chuùng... hoaëc boû nhöõng lôøi ñoïc hay laëp laïi khoâng thích hôïp. Nhöõng baøi haùt ña aâm phaûi laøm cho ngöôøi nghe thaáu hieåu minh baïch vaø roõ raøng moïi lôøi cuûa baûn vaên... Trong moïi cöû haønh Phuïng vuï, trieät ñeå caám boû taát caû hay moät phaàn baûn vaên Phuïng vuï".

e. Coâng ñoàng Vaticanoâ II : Cuoäc canh taân Phuïng vuï cuûa Coâng ñoàng Vaticanoâ II daãn tôùi cuoäc  canh taân veà Thaùnh nhaïc, nhaát laø vôùi vieäc cho pheùp duøng thöôøng ngöõ (tieáng ñòa phöông) trong Phuïng vuï. Nhöng rieâng veà Thaùnh nhaïc, cuoäc canh taân vaãn xaây döïng treân hai ñaëc tính caên baûn maø Ñöùc Pioâ X ñaõ ñeà ra : thaùnh thieän vaø hình thöùc hoaøn myõ (ñaëc tính thöù ba - phoå quaùt tính - khoâng ñöôïc nhaéc tôùi vì toân troïng nhöõng ñaëc tính rieâng bieät cuûa moãi ngoân ngöõ, ñoàng thôøi Hoäi thaùnh muoán toân troïng vaø khuyeán khích phaùt trieån truyeàn thoáng aâm nhaïc cuûa daân toäc  - soá 119, Hieán cheá Phuïng vuï).

Hieán cheá Phuïng vuï (4.12.1953). Chöông VI cuûa Coâng ñoàng, Huaán thò thöù ba ñeå thi haønh ñuùng  hieán cheá Phuïng vuï (5.11.1970) vaø nhaát laø Huaán thò veà Thaùnh nhaïc trong Phuïng vuï (5.3.1967)  cuûa Boä Leã nghi, quy ñònh chi tieát nhöõng gì coù lieân quan tôùi Thaùnh nhaïc.

Vieäc baûo quaûn söï nguyeân veïn caùc Leã nghi Phuïng  vuï vaø ñaëc bieät laø baûn vaên Phuïng vuï cuõng ñöôïc nhaán maïnh.

- Tuyeät ñoái khoâng moät ai - ngoaïi tröø Hoäi ñoàng Giaùm muïc - duø laø linh muïc, ñöôïc töï yù theâm bôùt hay thay ñoåi baát cöù moät ñieàu gì trong Phuïng vuï (soá 22 - Hieán cheá Phuïng vuï).

- Caùc baûn vaên Phuïng vuï do Hoäi thaùnh soaïn thaûo caàn phaûi ñöôïc söû duïng moät caùch kính caån, vì theá khoâng ai ñöôïc töï yù huûy  boû, baøy ñaët theâm bôùt hay thay ñoåi gì (Ñieàu 3 - Huaán thò thöù ba).

Nhìn khaùi quaùt moät soá vaên kieän treân ñaây, haún moïi ngöôøi chuùng ta ñeàu thaáy roõ söï quan taâm cuûa Hoäi thaùnh trong vieäc baûo toaøn baûn vaên Phuïng vuï khi ñöôïc deät nhaïc. Duø ñeà cao vai troø cuûa aâm nhaïc trong Phuïng vuï nhö  laø thaønh phaàn caàn thieát cuûa Phuïng vuï troïng theå, hay nhö Huaán thò veà Thaùnh nhaïc trong Phuïng vuï xaùc nhaän : "Khi cöû haønh coù keøm theo ca haùt, leã nghi Phuïng vuï seõ mang hình thöùc cao quyù hôn... döôùi hình thöùc ñoù, lôøi caàu nguyeän ñöôïc dieãn taû thaâm thuùy hôn, maàu nhieäm Phuïng vuï ñöôïc bieåu loä roõ raøng hôn, loøng moïi ngöôøi hieäp nhaát vôùi nhau hôn (nhôø cuøng caát chung gioïng haùt), tinh thaàn moãi ngöôøi deã daøng naâng cao hôn" (nhôø veû ñeïp cuûa aâm thanh loâi cuoán...) (soá 5).

Hoäi thaùnh luoân neâu lyù do chính laø vì Thaùnh nhaïc ñi lieàn vôùi lôøi kinh Phuïng vuï. Bôûi ñoù ta caàn tìm hieåu vaø phaân tích ñoâi ñieàu veà baûn vaên Phuïng vuï (ñaëc bieät nhöõng baûn vaên cuûa Thaùnh leã coù lieân quan tôùi vieäc ca  haùt) ñeå theå hieän ñuùng yù Hoäi thaùnh khi deät nhaïc cuõng nhö khi choïn löïa caùc baøi ca duøng khi cöû haønh Thaùnh leã.

II. PHAÂN LOAÏI CAÙC BAÛN VAÊN PHUÏNG VUÏ THAÙNH LEÃ (coù lieân quan tôùi vieäc ca haùt)

Xeùt theo vieäc söû duïng caùc baûn vaên Phuïng vuï Thaùnh leã coù lieân quan ñeán vieäc ca haùt, ta coù theå phaân bieät thaønh 3 loaïi :

1. Baûn vaên coá ñònh :

Töùc laø nhöõng baûn vaên phaûi ñöôïc giöõ nguyeân veïn nhö ñaõ aán haønh do HÑGM chuaån nhaän vaø ñöôïc Toøa Thaùnh chuaån pheâ. Huaán thò thöù ba (soá 3) vieát : "Rieâng ñoái vôùi Nghi thöùc Thaùnh leã phaûi ñaëc bieät toân troïng. Trong caùc baûn dòch chính thöùc, tuyeät ñoái caám thay ñoåi caùc coâng thöùc trong Nghi thöùc duø vôùi lyù do phaûi thay ñoåi ñeå deã deät nhaïc". Ñeå hieåu chi tieát hôn phaùn quyeát treân, coù theå caên cöù vaøo thö cuûa Thaùnh Boä Phuïng töï soá 3 göûi cho Ñöùc cha ñaëc traùch Thaùnh nhaïc cuûa HÑGMVN ñeà ngaøy 8.2.1994 :

"Trong nhöõng baûn vaên lieân quan tôùi ca haùt, phaûi ñaëc bieät chuù yù tôùi nhöõng baûn vaên lieân heä tôùi troïng taâm cuûa vieäc cöû haønh Phuïng vuï nhö :

-        Nhöõng kinh nguyeän daønh cho linh muïc (caùc lôøi nguyeän, kinh nguyeän Thaùnh Theå).

-        Nhöõng caâu xöôùng - ñaùp giöõa linh muïc, hoaëc phoù teá - vôùi coäng ñoaøn (trong caùc kinh nguyeän Thaùnh Theå, Sanctus, lôøi tung hoâ töôûng nieäm sau truyeàn pheùp).

-        Nhöõng baûn vaên Thaùnh kinh hay Phuïng vuï  ñaõ coù truyeàn thoáng laâu ñôøi (kinh Vinh Danh, Laïy Chieân Thieân Chuùa...)

-        Nhöõng baûn vaên trình  baøy ñöùc tin cuûa Hoäi thaùnh (nhö  kinh Tin Kính, kinh Laïy Cha).

Taát caû caùc baûn vaên ñoù phaûi ñöôïc dòch caùch trung thöïc vaø seõ deät nhaïc treân caùc baûn vaên ñoù khoâng ñöôïc thay ñoåi gì.

Töôûng cuõng caàn löu yù veà moät vaøi "pheùp roäng" ñöôïc moät soá vaên kieän ñeà caäp tôùi :

a. Theo Huaán thò veà Thaùnh nhaïc trong Phuïng vuï  (soá 55) : Ñaáng Baûn quyeàn ñòa phöông, hieåu laø Ñöùc giaùm muïc giaùo phaän coù nhieäm vuï quyeát ñònh moät soá baûn vaên baèng tieáng baûn quoác coù tính caùch coå truyeàn, coù keøm theo cung ñieäu... ñöôïc duøng trong Phuïng vuï, duø baûn vaên ñoù coù ñoâi chuùt dò bieät vôùi baûn vaên chính thöùc.

b. Theo vaên baûn "höôùng daãn veà Thaùnh leã cho treû em" (soá 31) : Ñaáng Baûn quyeàn coù theå chaáp thuaän cho duøng nhöõng baûn nhaïc hôïp vôùi caùch dieãn taáu coå truyeàn ñeå caùc em deã tham döï vaøo vieäc haùt caùc kinh Thöông  xoùt, kinh Vinh danh... duø khoâng theo ñuùng hoaøn toaøn baûn vaên chính thöùc.

Xin nhaán maïnh : Hai ñaëc aân naøy thuoäc thaåm quyeàn cuûa Ñöùc Giaùm muïc giaùo phaän.

c. Theo thö cuûa Thaùnh Boä Phuïng töï  gôûi Ñöùc cha ñaëc traùch Thaùnh nhaïc cuûa HÑGMVN (soá 2c) : Tröôøng hôïp caùc baûn vaên Phuïng vuï ñöôïc duyeät xeùt laïi, coù theå tieáp tuïc duøng caùc baøi  haùt Phuïng vuï ñaõ ñöôïc chuaån nhaän cho tôùi khi HÑGM coù quyeát ñònh theå khaùc (thí duï khi HÑGMVN coù duøng phaàn nghi thöùc Thaùnh leã trong saùch Roâma môùi aán haønh, ta vaãn tieáp tuïc ñöôïc duøng boä leã Seùraphim cuûa Ñöùc Cha Nguyeãn Vaên Hoøa).

2. Baûn vaên ñöôïc pheùp thích nghi :

Töùc laø nhöõng baûn vaên Hoäi thaùnh cho pheùp thay ñoåi töø ngöõ, söûa laïi caùch ñaët caâu, ñaûo thöù töï ngoân töø... coù daùng veû thi ca ñeå deät nhaïc mieãn laø vaãn giöõ ñuùng yù nghóa cuûa baûn vaên, nhö xaùc ñònh trong thö Thaùnh boä Leã nghi gôûi Ñöùc Cha ñaëc traùch Thaùnh nhaïc, coù tham chieáu huaán thò veà Thaùnh nhaïc trong Phuïng vuï (soá 32-36) vaø huaán thò "Comme le preùvoit" (soá 36).

Loaïi naøy goàm :

a.     Ca Nhaäp leã, Ca Hieäp leã (Ca Daâng leã khoâng dòch ñeå in trong saùch leã Roâma vì neáu khoâng haùt thì boû, khoâng phaûi ñoïc). Töôûng cuõng neân löu yù ñieàu maø thoâng caùo soá 3 veà Thaùnh nhaïc do Ñöùc Cha ñaëc traùch Thaùnh nhaïc kyù ngaøy 30.8.1994 : ca Nhaäp leã vaø ca Hieäp leã in trong saùch leã Roâma hieän coù, môùi chæ laø ñoái ca. Ñeå laø moät baøi haùt ñaày ñuû, caàn phaûi theâm vaøo ñoù caùc caâu Thaùnh vònh  (thöôøng laø cuøng Thaùnh vònh vôùi ñoái ca coù saün - Rieâng ca Hieäp leã, Ordo cantus Missae coù ghi roõ soá caâu Thaùnh vònh caàn xöû duïng) ñöôïc duøng nhö tieåu khuùc ñeå haùt vôùi ñoái ca.

b.     Ñaùp ca : Baûn vaên Ñaùp ca trong saùch Baøi ñoïc vaãn xöû duïng nhö baûn dòch Thaùnh vònh duøng trong caùc giôø  kinh Phuïng vuï chæ ñaùp öùng nhu caàu ñeå ñoïc, neân neáu muoán deät nhaïc, duø vôùi hình thöùc "Ngaâm Thaùnh vònh" Psalmodier giaûn ñôn ñi nöõa cuõng phaûi thích öùng. Vì caùc baûn dòch noùi treân khoâng theo moät tieâu chuaån naøo cuûa vieäc ca haùt, nhaát laø khi muoán haùt caùc caâu vôùi cuøng moät ñieäu nhaïc. Dó nhieân, nhöõng baøi ca loaïi naøy caàn ñöôïc Ñaáng Baûn quyeàn chuaån nhaän tröôùc khi ñem duøng trong Phuïng vuï.

3. Baûn vaên ñöôïc thay theá

Huaán thò veà Thaùnh nhaïc trong Phuïng vuï  (soá 32) daønh cho caùc Ñaáng Baûn quyeàn ñòa phöông quyeàn quyeát  ñoaùn cho duøng caùc baøi  ca khaùc ñeå thay theá  nhöõng baøi Nhaäp leã, ca Daâng leã vaø ca Hieäp leã in  trong saùch haùt leã Roâma Graduale mieãn laø nhöõng baøi ñoù hôïp vôùi :

- Phaàn Thaùnh leã

- Ngaøy leã

-Muøa Phuïng vuï

Vaø caùc Ñaáng Baûn quyeàn caàn chuaån nhaän baûn vaên cuûa nhöõng baøi ca ñoù. Ñieàu naøy ñaõ ñöôïc aùp duïng hôïp phaùp taïi VN do thoâng caùo soá 2 vaø soá 3 veà Thaùnh nhaïc ñaõ ñöôïc HÑGM thoâng qua tröôùc khi Ñöùc Cha ñaëc traùch kyù ban haønh.

Vieäc thay theá baûn vaên Ñaùp ca coù quy ñònh rieâng : vì laø thaønh phaàn Phuïng vuï Lôøi Chuùa, neân Ñaùp ca khoâng ñöôïc pheùp thay theá baèng nhöõng baøi ca maø baûn vaên töï saùng taùc. Nhöng ñeå giaùo daân deã daøng tham döï vaøo vieäc haùt Ñaùp ca, Quy cheá Toång quaùt saùch leã Roâma (soá 36) cho duøng moät soá baûn vaên Ñaùp ca vaø Thaùnh vònh ñaõ ñöôïc choïn cho töøng muøa trong naêm, hoaëc cho töøng loaïi Thaùnh leã ñeå haùt thay theá baûn vaên hôïp vôùi baøi ñoïc lieân heä. (Saùch Lectionarium I - 1970 trang 861 coù in  saün 10 caâu Ñaùp ca vaø moät soá Thaùnh vònh duøng cho caû naêm. Ta coù theå tham chieáu ñeå söû duïng.)

Ngoaøi ra, Thaùnh vònh Ñaùp ca coù theå  ñöôïc thay theá baèng Tractus (thaùnh vònh haùt lieân tuïc) hoaëc Graduale (ca tieáp caáp) coù in saün trong saùch haùt leã Roâma.

Khi choïn nhöõng baøi haùt  ñeå thay theá Ca Nhaäp leã, Ca Daâng leã  vaø Ca Hieäp leã, neân nhôù 2 ñieåm quan troïng maø Thoâng caùo soá 2 vaø soá 3 veà Thaùnh nhaïc ñaõ löu yù :

a. Nhöõng baøi  haùt naøy phaûi ñöôïc HÑGM  hoaëc ít laø Ñöùc Giaùm  muïc giaùo phaän chuaån nhaän.

b. Lôøi ca cuûa nhöõng baøi haùt naøy phaûi ñaït 2 tieâu chuaån :

- Ñuùng : xeùt theo

* Noäi dung : ñaây laø yeáu toá quan troïng nhaát, caàn phaûi löu taâm (daãn chöùng moät soá baøi ñaõ ñöôïc phoå bieán nhöng trình baøy sai giaùo lyù).

* Hình thöùc : ñuùng trong töø ngöõ söû duïng trong caùch ñaët caâu, ñuùng vaên phaïm, hôïp vôùi söï trang nghieâm cuûa leã nghi Phuïng vuï vaø söï thaùnh thieän cuûa nhaø Chuùa.

Chæ thò cuûa Thaùnh Boä Leã nghi (soá 3) ban haønh ngaøy 25.9.1884 coù vieát : Lôøi ca cuûa nhöõng baøi  Thaùnh ca phaûi ruùt ra töø Kinh thaùnh, saùch nguyeän, saùch leã, nhöõng Thaùnh thi cuûa thaùnh Thoma hay nhöõng Thaùnh thi hoaëc lôøi kinh ñaõ ñöôïc Hoäi thaùnh chaâu pheâ. Hieán cheá Phuïng vuï (soá 121) cuõng caên daën : Lôøi vaên  duøng trong thaùnh nhaïc phaûi ñuùng vôùi Giaùo lyù Coâng giaùo, vaø quyù nhaát laø ñöôïc ruùt ra töø Kinh thaùnh hoaëc lôøi kinh Phuïng vuï.

- Hay : xeùt veà

* Noäi duïng : ñoù chính laø nhöõng tö  töôûng khôûi nguoàn töø Thaùnh kinh vaø Phuïng vuï, thoâi thuùc loøng soát saùng cuûa ngöôøi nghe ñaït tôùi nhöõng taâm tình ñaïo ñöùc thaâm saâu...

* Hình thöùc : coù giaù trò vaên chöông, giaøu chaát thi ca - hình aûnh, töø ngöõ, caùch gieo vaàn... ñeå saùnh ñoâi cuøng aâm nhaïc, traùnh nhöõng saùo ngöõ, nhöõng kieåu noùi mô moäng vaån vô, chæ hôïp vôùi traàn ñôøi.

Coù theå trích daãn ôû ñaây lôøi Ñöùc Phaoloâ  VI trong baøi dieãn vaên ñoïc tröôùc Ñaïi hoäi Thaùnh nhaïc cuûa caùc nöõ tu, toå chöùc taïi Roâma naêm 1973 : "Phaûi döùt khoaùt loaïi boû... nhöõng töø ngöõ, nhöõng caâu vaên khoâng mang laïi vinh döï cho Thaùnh ca,  cho theå loaïi ngoân ngöõ, vaø trong vaøi tröôøng hôïp, chuùng coøn trôû neân thoâ thieån, queâ muøa hoaëc töông töï nhö nhöõng quaûng caùo tuyeân truyeàn hôn laø nhöõng lôøi caàu nguyeän" (xem baùo Phuïng vuï soá 16, trang 97-98).

Thôøi löôïng cuûa moät buoåi thuyeát trình khoâng cho pheùp keùo daøi hôn nöõa ñeå coù theå trích daãn theâm nhieàu vaên kieän hoaëc ñi saâu vaøo moät soá chi tieát cuûa töøng vaán ñeà.

Nhöng thieát töôûng qua nhöõng gì ñaõ trình baøy, coù theå coøn thieáu soùt hoaëc chöa roõ raøng (do khaû naêng höõu haïn cuûa keû phaûi vaâng lôøi Ñöùc Cha Ñaëc traùch Thaùnh nhaïc, ñaûm nhieäm vieäc thuyeát trình) cuõng ñuû ñeå quyù tham döï vieân nhaän roõ moái baän taâm cuûa Hoäi thaùnh trong vieäc baûo toaøn söï nguyeân veïn cuûa baûn vaên Phuïng vuï, ñoàng thôøi phaân bieät ñöôïc töøng loaïi baûn vaên vaø coù côû sôû ñeå ñaùnh giaù haàu söû duïng cho phuø hôïp vôùi quy ñònh cuûa Hoäi thaùnh.