4. LYÙ QUA CAÀU (Daân Ca MIEÀN BAÉC)

4.1. Lôøi ca :

"Yeâu nhau côûi aùo cho nhau

Veà nhaø doái meï qua caàu gioù bay"

Ñaây laø moät baøi ca veà tình yeâu hoàn nhieân trong saùng cuûa caùc thanh nieân nam nöõ trong caùc laøng  maïc thoân queâ xöa, nôi maø quan nieäm "nam nöõ thoï thoï baát töông thaân" (xem Vieät Chöông, Töø ñieån Thaønh Ngöõ Tuïc Ngöõ - Ca Dao VN, quyeån Haï, NXB Ñoàng Nai, tr.153) cuûa Nho giaùo khoâng heà aûnh höôûng ñeán tính caùch nhaân ñaïo daân gian cuûa taâm hoàn Vieät Nam (2). Chæ trong caùc gia ñình giaøu coù ngöôøi ta môùi chuù troïng nhieàu ñeán leà giaùo theo kieåu nhaø Nho ñoù. Coøn trong daân chuùng lao ñoäng, nam nöõ laøm vieäc chung vôùi nhau, hoø  haùt chung vôùi nhau, noùi chuyeän qua laïi vôùi nhau laø chuyeän ñöông nhieân.

Chuùng ta thöû ñoïc theâm ít caâu ca dao noùi leân töông quan nam nöõ trong daân gian :

"Yeâu nhau thì ñöùng cho xa / Ñöøng coù ñöùng caän ngöôøi ta bieát tình" ;

"Yeâu nhau anh muoán laïi gaàn / Caàu khoâng tay vòn, anh cuõng laàn anh ñi" ;

"Yeâu nhau chaúng quaûn gaàn xa / Moät ngaøy chaúng ñeán thì ba boán ngaøy" ;

"Yeâu nhau khoâng quaûn gaàn xa / Ñi boä khoâng ñeán thì ta ñi thuyeàn" ;

"Yeâu nhau caàm laáy coå tay / Ta hoûi lôøi naày coù laáy ta khoâng ? " ...

(Kho taøng ca dao ngöôøi Vieät III, NXB Vaên hoùa Haø noäi 1995)

Trong caùc dòp leã cöôùi, caùc baïn treû thöôøng ñoïc hai caâu thô treân hoaëc haùt baøi Lyù Qua Caàu, roài ñoá ngöôøi nghe, xem ñoù laø con gì ? Chaéc baïn coù theå ñoaùn ra, ñoù laø "con löøa meï". Con caùi löøa doái cha meï laø chuyeän khoâng neân khuyeán khích. Nhöng ôû ñaây, baøi haùt hình nhö cho chuùng ta thaáy ñöùa con doái meï maø khoâng toû veû sôï seät, traùi laïi, tin vaøo loøng thöông vaø söï thoâng caûm cuûa cha meï, ngöôøi con coøn coù veû tinh nghòch :

"tình tình tình gioù bay, tình tình tình gioù bay ..."

Chuùng ta thöû haùt qua caû baøi ñeå thöû hình dung ra caûnh deã thöông ñoù :

"Yeâu nhau côûi aùo (ôi aø) cho nhau

Veà nhaø (doái raèng cha) doái meï (ô ô ô ô ô)

(Raèng a ôi a) qua caàu (2 laàn)

(Tình tình tình) gioù bay (2 laàn).

Caùch bieán caûi lôøi ca cuõng töông töï nhö  trong caùc baøi daân ca ñaõ ñeà caäp tröôùc ñaây :

-        Theâm tieáng ñeäm loùt : ôi a,

-        Theâm tieáng ñöa hôi : ô ô ô ...  (ñoàng thôøi coù khaû naêng taïo keá hoaõn binh hoaëc taïo söï chôø ñôïi nôi ngöôøi nghe vì khoâng cho bieát ngay seõ noùi doái nhö theá).

-        Theâm tieáng phuï nghóa : raèng, tình tình tình (töôïng thanh)

4.2. AÂm nhaïc :

a) Thang aâm : Baøi Lyù Qua Caàu ñöôïc  ghi trong thang nguõ aâm thoâng thöôøng, vò trí Ñoâ :

Ñoâ - Reâ - Mi - Xon - La - (Ñoâ)

[Xang - Xeâ - Coâng - Liu - Xöï - (Xang)]

Chuùng ta nhaän ra ñöôïc vò trí Ñoâ nhôø Pycnon (nhoùm 3 daáu gaàn nhau) Ñoâ - reâ - mi.

b) Heä thoáng : baøi naøy duøng heä thoáng Xeâ (heä thoáng 3), töùc laø heä thoáng döïa treân caùc daáu truï Reâ (xeâ)  - Xon (liu) - La (xöï). Ñaây laø moät  heä thoáng khaù ñaëc tröng cuûa nhaïc ngöõ Vieät nam.

Trong Daân ca, chuùng ta cuõng hieám tìm thaáy ñöôïc nhöõng baøi thuaàn tuùy ôû nguyeân trong moät heä thoáng, nhaát laø heä thoáng Xöï naày. Vì theá, nhieàu ngöôøi coi ñaây laø Reâ thöù nhö trong thaát aâm. Nhöng Reâ thöù thì phaûi coù daáu Fa môùi xaùc ñònh tính caùch aâm theå (ñieäu thöùc) cuûa noù ñöôïc. Ñaøng naày thang nguõ aâm, vò trí Ñoâ, heä thoáng Xöï laïi khoâng coù daáu Fa :

REÂ - mi - Xon - LA - ñoâ - (REÂ).

Do ñoù khoâng theå laáy nguyeân xi loái hoøa aâm coå ñieån maø ñeäm cho caùc baøi daân ca. Laïi caøng khoâng theå tuøy tieän theâm beø vaøo, vì neáu khoâng kheùo, coù theå phöông haïi ñeán tính caùch cuûa giai ñieäu.

c) Dieãn aâm : Caùc cung baäc trong baøi  lyù naày ñeàu ñöôïc dieãn aâm caùch bình thöôøng, chính phöông. Tuy  nhieân caùch caáu aâm cuûa  moät soá töø caàn phaûi  löu yù ñoùng tieáng sôùm ñeå baûo toaøn "troøn vaønh roõ chöõ" : nhau, caàu, bay.

d) Caáu truùc : Baøi naày goàm moät ñoaïn ñôn, laëp laïi nhieàu laàn vôùi lôøi ca khaùc nhau, nhöng giöõ nguyeân giai ñieäu.

-       Caâu a : Yeâu nhau côûi aùo (ôi a) cho nhau

-       Caâu b :  Veà nhaø (doái raèng cha) doái  meï (ô ô ô). (Caâu naày  nhaéc nhôù laïi moät neùt nhaïc ôû phaàn cuoái caâu (a) (ta taïm kyù hieäu laø b+a).

-       Caâu c : (Raèng a  ôi a) qua caàu, (Raèng a ôi a) qua caàu  : goàm 2 veá nhaïc, veá sau taùi dieãn nguyeân xi veá tröôùc (c1 = c2).

-       Caâu d  : (Tình tình tình)  gioù bay, (Tình tình  tình) gioù bay :  cuõng goàm 2 veá nhaïc, veá sau taùi dieãn nguyeân xi veá tröôùc (d1 = d2)

Caáu truùc, tuy khoâng hoaøn toaøn caâu phöông, nhöng laïi raát caân baèng nhôø caâu a vaø b+a, tuy daøi ngaén khaùc nhau, nhöng keát thuùc caâu baèng moät neùt nhaïc gioáng nhau.

Nhìn chung laïi caáu truùc : ab+a c1=c2,d1=d2, chuùng ta seõ thaáy boán caâu khaùc bieät abcd, nhöng bao goàm trong noù söï thuaàn nhaát nhôø kyõ thuaät taùi dieãn neùt nhaïc hoaëc veá nhaïc.

XUAÂN THAÛO