Caùi cheát cuûa coâng nöông Diana caùch nay khoâng laâu ñaõ gaây ra moät laøn soùng xuùc ñoäng maïnh meõ cho haøng trieäu ngöôøi treân theá giôùi. Ngöôøi ta ñaõ hoûi : taïi sao coù hieän  töôïng ñoù ? Baùo L’Actualiteù religieuse (Thôøi söï toân giaùo), soá 1590 ra ngaøy 15/10/1997 ñaêng baøi cuûa Marie Romanens vôùi moät ñaàu ñeà ñaày yù nghóa : “Diana, un symbole vivant” (Diana, moät bieåu töôïng soáng). Taùc giaû vieát :

“ … Thaät ra, söï buøng noå maõnh lieät nhöõng nieàm xuùc ñoäng tröôùc caùi cheát cuûa coâng nöông, xuaát hieän treân bình dieän taäp theå nhö moät thöù trieäu chöùng bieåu loä moät söï öùc cheá meânh moâng trong xaõ hoäi chuùng ta. Ñaây laø moät söù ñieäp voâ thöùc ñöôïc quaàn chuùng gôûi ñi moät caùch boäc phaùt, ñeå chæ noãi ñau, moät thieáu huït, moät söï maát thaêng baèng trong moãi ngöôøi vaø moïi ngöôøi. Phaûi chaêng Diana laø moät bieåu töôïng soáng, moät “saùng taïo” cuûa theá giôùi hieän  ñaïi nhaèm cho thaáy nhöõng nhu caàu saâu xa nhöng aån daáu cuûa noù ?

“Qua vieäc toân suøng ñoái vôùi coâng nöông, quaàn chuùng ñaõ bieán ngöôøi phuï nöõ vöøa treû trung vaø hieän  ñaïi, vöøa yeáu ñuoái vaø nhaïy caûm, töï do vaø ñaày loøng thöông xoùt naøy thaønh moät khuoân maët huyeàn thoaïi cho thôøi ñaïi chuùng  ta. Baèng caùch suy toân Diana, quaàn chuùng ñaõ taùi daønh choã cho nhöõng giaù trò thöôøng bò haï thaáp trong thôøi ñaïi ta, hoï cho thaáy taàm quan troïng cuûa moät soá khía caïnh nôi con ngöôøi ñaõ quaù bò laõng queân vaø khinh thöôøng nhö tình caûm, caûm tính,”noäi taâm”.

“ Chính traùi tim toâi höôùng daãn toâi chöù khoâng phaûi caùi ñaàu cuûa toâi”, Diana ñaõ coù laàn noùi nhö theá (…) Ñöùng tröôùc neùt ñaëc tröng hieän nay, ñaäm maàu saéc nam tính, suy lyù, döïa treân söï tìm kieám quyeàn löïc vaø chæ lo thaønh coâng kinh teá vaø kyõ thuaät, haøng ngaøn ngöôøi ñaõ naâng leân taän maây xanh moät ngöôøi ñaøn baø coù theå bieåu thò cho nhöõng giaù trò hoaøn toaøn khaùc…”

Taùc giaû baøi baùo naøy khoâng phaûi laø ngöôøi ñaàu tieân hay laø ngöôøi duy nhaát pheâ bình xu höôùng duy lyù khoâ khan vaø thöïc duïng cuûa neàn vaên hoùa hieän ñaïi vaø nhaän ñònh raèng duø vaäy (hoaëc coù theå chính vì vaäy) maø con ngöôøi ngaøy nay laïi raát caàn tôùi caùi “ngoaïi lyù”, caùi chieàu kích aâm u nhöng aám aùp, voâ tö, voâ vò lôïi vaø ngheä thuaät cuûa cuoäc soáng maø ngöôøi phuï nöõ laø töôïng tröng. Con ngöôøi khoâng chæ caàn hoaït ñoäng chinh phuïc, maø coøn caàn raát nhieàu thöù khaùc nöõa, duø laø nhöõng thöù khoâng theå caân ñong, ño ñeám ñöôïc. Trong caùc nhu caàu ñoù, tröôùc heát coù nhu caàu veà yù nghóa maø neàn vaên minh hieän ñaïi, do quaù chuù troïng vaøo vaät chaát vaø caùi ñònh löôïng (le quantitatif) ñaõ muoán loaïi boû ra ngoaøi.

1.     NHU CAÀU VEÀ YÙ NGHÓA

Trieát gia Husserl (1859-1938) nhaø saùng laäp tröôøng phaùi Hieän töôïng luaän ñaõ töï haøo cho raèng “lyù trí laø moät saùng cheá cuûa Hy laïp” maø Taây phöông ñaõ thöøa höôûng vaø nhôø ñoù môùi coù söï phaùt trieån vöôït baäc cuûa khoa hoïc, kyõ thuaät ñang thoáng trò caû Taây phöông laãn Ñoâng phöông. Trong luùc ñoù thì nhieàu ngöôøi phöông Taây khaùc laïi toá caùo chính caùi lyù trí ñoù laø nguyeân nhaân gaây ra cuoäc khuûng hoaûng cuûa neàn vaên hoùa Taây phöông hieän ñaïi, trong ñoù tieâu bieåu laø cuoäc khuûng hoaûng veà yù nghiaõ. Caùi lyù trí ñaõ ñöa tôùi nhöõng tieán boä kyø dieäu cuûa khoa hoïc kyõ thuaät laø caùi lyù trí muoán bieán taát caû thaønh “ñoái vaät”, thaønh söï vaät cho noù laøm chuû vaø höôûng thuï, noù ñaùnh maát chieàu kích huyeàn nhieäm  cuûa moïi söï ; noù khieán cho vaên hoùa Taây phöông gioáng nhö caùi xaùc khoång loà nhöng linh hoàn beù nhoû, yeáu ôùt. Moät trong nhöõng ngöôøi pheâ bình “lyù tính” (rationaliteù) Taây phöông maïnh meõ nhaát laø trieát gia ngöôøi Ñöùc Heidegger ( 1889 – 1976 ), moät ngöôøi hoïc troø noåi tieáng cuûa Husserl.

Moät neàn vaên minh, töï neàn taûng laø moät toaøn theå nhöõng yù töôûng vaø lyù töôûng cho con ngöôøi soáng theo. Chuùng ñöôïc maëc hình trong nhöõng qui taéc ñôøi soáng vaø nhöõng cô cheá, chuùng taïo thaønh moät traät töï haøi hoaø, mang laïi cho ñôøi soáng tính thoáng nhaát vaø yù nghóa.

Cuoäc caùch maïng khoa hoïc kyõ thuaät ngaøy nay (chaúng haïn trong phaïm vi caùc phöông tieän truyeàn thoâng vaø trong di truyeàn hoïc) ñaõ laøm xaùo troän traät töï ñoù. Nhöõng lyù töôûng, nhöõng giaù trò caên baûn cuûa xaõ hoäi ñaõ bò nghi ngôø hoaëc choái boû. Haõy nghó tôùi neàn taûng gia ñình chaúng haïn. Xaõ hoäi hieän  ñaïi laø moät xaõ hoäi coù khuynh höôùng ñeà cao töï do ñeán möùc gaàn nhö phoùng tuùng, vì thieáu vieãn töôïng, thieáu phöông höôùng (ví duï ôû Ñan Maïch hieän  nay “hoân nhaân” giöõa hai ngöôøi ñoàng phaùi ñaõ ñöôïc luaät phaùp nhìn nhaän).

Ñoù laø moät xaõ hoäi loaïi tröø Thieân Chuùa neân cuõng deã daøng ñaùnh maát yù thöùc veà con ngöôøi ; moät xaõ hoäi nhieàu khi raát quaûng ñaïi nhöng cuõng ñaày maâu thuaãn vaø baïo löïc, chöùa chaáp cuøng moät luùc moät neàn vaên hoùa cuûa söï soáng vaø moät neàn vaên hoùa cuûa söï cheát. Bao truøm leân taát caû, theá giôùi hieän ñaïi ñang traûi qua moät cuoäc khuûng hoaûng veà caùc giaù trò, söï ñaùnh maát yù nghiaõ cho cuoäc soáng vaø hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi. Haäu quaû laø con ngöôøi sinh ra hoang mang, lo aâu, baát oån trong khi vaãn coù nhöõng lyù do ñeå hy voïng. Lao ñoäng, saûn xuaát, chinh phuïc, höôûng thuï… nhöng roài ñeå laøm gì ? Cuoäc soáng coù yù nghóa gì ? Ñaâu laø haïnh phuùc ? Nhöõng caâu hoûi nhö theá laø khoâng theå traùnh ñöôïc. Ngöôøi ta coù coá gaéng ñeø neùn noù xuoáng, noù cuõng seõ troãi daäy, khoâng sôùm thì muoän, khoâng nhöõng treân bình dieän caù nhaân maø coøn caû treân bình dieän xaõ hoäi nöõa. Nhöõng cuoäc khuûng hoaûng cuûa giôùi treû Taây phöông trong thaäp nieân 70 laø moät baèng chöùng.  Vaø naïn thaát nghieäp traøn lan hieän  nay cuõng ñang  laøm cho caâu hoûi veà yù nghóa cuûa neàn vaên minh kyõ thuaät hieän  ñaïi trôû neân khaån thieát.

2.     NHU CAÀU VEÀ TÍNH NHÖNG KHOÂNG (GRATUITEÙ)

Con ngöôøi sinh ra, töï nhieân laø coù tính vuï lôïi. Caùi gì ta cuõng muoán qui veà mình vaø xem xeùt noù coù ích gì cho mình ; ta coù khuynh höôùng chieám ñoaït, ñaët daáu aán cuûa mình leân treân moïi söï. Nhìn moät caây xanh, ta coù theå  nghó trong loøng : caây naøy coù theå laøm goã, laøm cuûi ñoát, noù cho toâi boùng maùt, maøu xanh, döôõng khí ; noù che gioù, che möa cho toâi ; noù laøm ñeïp moâi tröôøng töï nhieân … Taát nhieân khoâng phaûi ta nghó taát caû nhöõng ñieàu aáy luoân luoân hay cuøng moät luùc, nhöng heã ñeå yù tôùi goác caây aáy, ta thöôøng nhìn noù trong quan heä coâng duïng cuûa noù ñoái vôùi  ta. Theo Heidegger, khuynh höôùng töï nhieân naøy coøn ñöôïc gia taêng trong neàn vaên minh kyõ thuaät hieän ñaïi. Moïi vaät ñöôïc caùi nhìn kyõ thuaät xem xeùt döôùi khía caïnh coâng duïng cuûa noù.

Cuõng may laø nôi chính con ngöôøi vaãn toàn taïi nhu caàu veà tính nhöng-khoâng (voâ vuï lôïi) ñoái vôùi  vaïn vaät, ñöôïc bieåu loä ra trong nhu caàu veà hoäi heø, vui chôi vaø chieâm ngaém chaúng haïn. Troø chôi theo ñuùng nghóa laø moät thöù phoâ dieãn (repreùsentation) trong ñoù ngöôøi chôi bò thu huùt vaøo ñeán ñoä hoøa nhaäp thaønh moät, vaø khoâng coøn bieát ñeán moät muïc ñích naøo khaùc ngoaøi vieäc chôi. Haõy nhìn vaøo hai ñöùa treû ñang chôi, hoaëc moät con meøo ñang ñuøa vôùi moät traùi banh tennis. Troø chôi mang laïi moät cöï ly vôùi thöïc taïi vaø giuùp cho ngöôøi ta ñöôïc thö giaõn. Trong chieâm ngaém cuõng vaäy, khoâng phaûi chuû theå qui söï vaät veà mình, traùi laïi chuû theå bò huùt maát vaøo trong ñoái töôïng chieâm ngaém ñeå khoâng coøn phaân bieät chuû teå vaø ñoái töôïng naøo nöõa. Vaø nhö theá hoaït ñoäng suy luaän cuõng khoâng coøn nöõa. Ñoái laäp vôùi thöïc tieãn, chieâm ngaém trong toân giaùo hay ngheä thuaät laø moät hoaït ñoäng baát vuï lôïi.

Ngaøy nay ngöôøi ta khaùm phaù laïi yù nghóa  cuûa leã hoäi ( la feâte) : “ Ngöôøi ta nhaán maïnh tôùi tính boäc phaùt, tính coäng ñoaøn vaø chöùc naêng laøm nôi chia seû cuûa leã hoäi (…) Ñoù laø moät cô hoäi ñeå böùt ra khoûi söï raøng buoäc keát dính cuûa thöïc teá, cuûa baûn thaân vaø caû cuûa theá giôùi nöõa. Moái quan taâm môùi naøy ñoái vôùi leã hoäi laø moät söï phaûn khaùng choáng laïi moät theá giôùi quaù thieân veà toå chöùc vaø quan lieâu, ñoàng thôøi laø moät söï chaáp nhaän Thaàn Khí, Ngöôøi muoán thoåi ñaâu tuøy yù…vaø coi thöôøng caùc yù thöùc heä”. ( Theùo. Nouvelle encyclopeùdie catholique, Paris 1989, tr. 909).

Ñieàu noùi treân ñaây toû ra raát ñuùng vôùi xaõ hoäi chuùng ta ngaøy nay. Caùch ñaây ít laâu, moät ngöôøi baïn ñi mieàn Baéc veà nhaän xeùt ngoaøi aáy ngöôøi ta thích tuï taäp aên uoáng vui chôi, ngöôøi ta töï laäp ra hoäi naøy hoäi noï, taát nhieân khoâng coù gì chính thöùc, ñeå roài vôùi baát cöù lyù do gì cuõng “vui veû” vôùi nhau ñöôïc. Chaúng bieát nhaän ñònh naøy coù ñuùng khoâng, nhöng neáu coù thì töôûng cuõng khoâng khoù giaûi thích.

3.     NHU CAÀU VEÀ CAÙI ÑEÏP

Con ngöôøi coù nhöõng nhu caàu cô baûn maø thieáu chuùng, noù seõ khoâng theå soáng ñöôïc, chaúng haïn nhu caàu aên uoáng. Nhöng vì con ngöôøi coù lyù trí vaø töï do, neân noù laø “con vaät coù vaên hoùa”, khoâng bò chi phoái duy bôûi baûn naêng nhö loaøi vaät. Noùi caùch khaùc, tuy laø thaønh phaàn cuûa thieân nhieân, noù luoân “sieâu vieät” leân khoûi thieân nhieân. Chính vì theá maø moät khi nhöõng nhu caàu caên baûn vaø thieát yeáu nhaát cuûa noù ñöôïc thoûa maõn ôû möùc toái thieåu roài, noù “nghó” tôùi söï “thi vò hoùa” , “myõ thuaät hoùa” ngay caû caùc nhu caàu ñoù. AÊn no roài  aên ngon, maëc aám roài thì tìm caùch maëc ñeïp. Ngaøy xöa con ngöôøi tieàn söû  soáng trong hang hoác vaãn bieát trang söùc mình vaø toâ ñieåm nôi ôû cuûa mình baèng nhöõng böùc veõ, vöøa coù yù nghóa toân giaùo (ma thuaät thì ñuùng hôn) vöøa coù yù nghóa “myõ thuaät”.

Caùi ñeïp laø gì, khoù maø ñònh nghóa. Ta deã caûm nghieäm ñöôïc noù hôn laø duøng lyù trí xaùc ñònh noù. Vaû laïi noù khoâng thuoäc phaïm vi cuûa ‘lyù trí”. Ngheä thuaät nhaém tôùi caùi ñeïp. Caùi ñeïp coù theå ñi vôùi caùi höõu ích, song ñoù laø möùc thaáp cuûa ngheä thuaät. Luùc ñoù noù seõ ñem  laïi cho ta thuù vò (agreùment). Nhöng ngheä thuaät ñích thöïc khoâng thieát yeáu gaén lieàn vôùi caùi höõu ích, maø vöôït leân treân caùi höõu ích vaø ñem laïi cho ta moät caûm xuùc thaåm myõ (eùmotion estheùtique), cao hôn tình caûm thuù vò.

Chaân, Thieän, Myõ, caû ba ñeàu laø lyù töôûng cao caû maø con ngöôøi nhaém tôùi. Neàn giaùo duïc ngaøy nay thieân veà khoa hoïc, kyõ thuaät, thöôøng coi nheï caùi Thieän vaø nhaát laø caùi Myõ. Nhaïc laø moät phaàn coát yeáu trong giaùo duïc cuûa Khoång Töû ngaøy xöa. Beân Taây phöông cuõng theá, chaúng haïn nôi Platon ( 427-347) hay thaùnh Aâu-Tinh (354-430). Thôøi Trung coå ngöôøi ta cuõng döïa theo ngaøi, chia chöông trình hoïc trong nhaø tröôøng thaønh 2 caáp. ÔÛ caáp thöù nhaát coù 3 moân: Vaên phaïm, Khoa Tu töø vaø Luaän lyù ; ôû caáp sau coù 4 moân : Soá hoïc, Hình hoïc, Thieân vaên vaø nhaïc. Caùi ñeïp coù theå ñöa ngöôøi ta ñeán vôùi caùi thaät vaø caùi toát, vì theá xöa nay caùi ñeïp thöôøng ñöôïc caùc toân giaùo ñaëc bieät quan taâm. Trieát hoïc cuûa Platon voán gaàn guõi vôùi toân giaùo hôn trieát hoïc Aristote ( 384-322) chuû tröông duøng nhöõng caùi ñeïp töông ñoái (theå chaát vaø tinh thaàn) ñeå vöôn tôùi caùi ÑEÏP töï taïi cuõng laø caùi Thieän toái cao, sieâu vieät. ÔÛ Vieät Nam hieän nay coù leõ ca nhaïc ñöôïc trau doài trong giôùi coâng giaùo hôn caùc toå chöùc xaõ hoäi khaùc. Giaùo duïc thaåm myõ raát caàn thieát cho söï phaùt trieån nhaân caùch ñaày ñuû, haøi hoøa, nhöng hieän vaãn bò coi nheï, caû trong caùc nhaø ñaøo taïo tu só vaø linh muïc.

ÑEÅ KEÁT LUAÄN

Ñeå keát luaän , taùc giaû xin ñöa ra vaøi nhaän xeùt trong phaïm vi phuïng vuï : Phuïng vuï Giaùo hoäi phöông Taây (la tinh) saùng suûa, giaûn dò hôn phuïng vuï Giaùo hoäi phöông Ñoâng nhöng vì nhaán maïnh khía caïnh lyù tính (rationaliteù) quaù, neân khoâ khan hôn vaø ít gôïi caûm hôn. Moät soá linh muïc chuùng ta chòu aûnh höôûng Taây phöông saâu ñaäm coøn coá söùc laøm cho noù “hôïp lyù” hôn nöõa khi laáy caùi hieåu traán aùp caùi caûm. Trong luùc ñoù moät soá vò khaùc, ngöôïc laïi, chieàu theo khuynh höôùng töï nhieân cuûa quaàn chuùng laïi rôi vaøo vieäc ñeà cao tình caûm söôùt möôùt.

Phuïng vuï phaûi gaàn vôùi cuoäc soáng, nhöng ñieàu ñoù khoâng coù nghiaõ laø “ngoaøi ñôøi” ta noùi naêng hay coù cöû ñieäu nhö theá naøo thì trong phuïng vuï cuõng phaûi giöõ nguyeân nhö theá. Ñoù laø queân ñi raèng moät cuoäc cöû haønh phuïng vuï luoân mang tính leã hoäi vaø bieåu töôïng, gioáng nhö trong moät vôû dieãn ngheä thuaät . Toâi nhôù ñaõ coù laàn nghe vaøi ngöôøi cheâ cheøo, caûi löông, haùt boäi laø giaû taïo vì  ngaân nga, muùa maùy khoâng gioáng nhö trong cuoäc soáng thöôøng. Thaät laø noâng caïn, hôøi hôït !

Phuïng vuï phaûi thaät khoâng coù nghóa laø phaûi beâ nguyeân ñôøi soáng “traàn truïi”, thöïc teá vaøo ñoù.

Phuïng vuï cuõng mang tính ngheä thuaät, khoâng chæ trong kieán truùc, trang trí, caùc ñoà thôø phöôïng hay thaùnh nhaïc, maø caû trong hình thöùc laãn noäi dung cuûa cuoäc cöû haønh nöõa. Taát nhieân ngheä thuaät laø phöông tieän, khoâng phaûi laø cuøng ñích. Ngaøy nay ngöôøi ta coù khuynh höôùng “taàm thöôøng hoùa” phuïng vuï. Thieån nghó ñoù cuõng laø moät ñieàu caàn xem xeùt laïi…