5. Maáy Khi Khaùch Ñeán Chôi Nhaø (Daân ca Quan Hoï)

5.1 Lôøi thô :

"Maáy khi khaùch ñeán chôi nhaø

Laáy than quaït nöôùc tieán traø ngöôøi xôi

Traø naøy ngon laém ngöôøi ôi

(Ngöôøi xôi moät cheùn cho toâi baèng loøng...)

Ñaây laø moät "caâu" (xem Toâ Ngoïc Thanh - Hoàng Thao, Tìm hieåu aâm nhaïc daân toäc coå truyeàn, NXB Vaên Hoùa, HN 1986, taäp I trang 107), töùc moät baøi haùt Quan Hoï, thuoäc gioïng leà loái, laø nhöõng laøn ñieäu ñöôïc haùt trong phaàn môû ñaàu cuûa moät canh haùt Quan Hoï. Sau gioïng leà loái, coøn goïi gioïng coå, thì ñeán caùc gioïng vaët, goàm nhöõng laøn ñieäu vôùi ñuû moïi ñeà taøi nhö tình yeâu, tình baïn, coâng vieäc...  cuoái cuøng tröôùc khi chia tay, thì chuyeån sang gioïng giaõ, goàm caùc laøn ñieäu ñeå töø giaõ nhau.

So saùnh lôøi thô treân ñaây vôùi ca töø,  töùc lôøi thô ñaõ ñöôïc bieán caûi, chuùng ta seõ thaáy söï saùng taïo cuûa ngheä só daân gian Quan Hoï :

Maáy khi (a la khi) khaùch ñeán

maáy khi (a la khi) khaùch ñeán (ñeán) chôi nhaø

Laáy than (a la than) quaït nöôùc

Laáy than (a la than) quaït nöôùc (ñeå) tieán traø

(tieán traø) ngöôøi xôi (chöù maáy cheùn) traø naøy (a la höû hoâi hö)

ngon laém (a) (ngon laém maø) ngöôøi ôi (a la höû hoâi hö).

Kieåu phong phuù hoùa lôøi thô baèng phöông thöùc ñieäp töø, ñieäp ngöõ laø raát phoå bieán.

Thoâng thöôøng, daân ca coù theå ñieäp töø theo nhöõng caùch sau :

a)     Maáy khi,  khi khaùch ñeán, ñeán chôi nhaø  (ñieäp töø noái tieáp kieåu Coø laû : "Con coø, coø bay laû, laû bay la..." ; hoaëc Hoø Ñaát Gioàng : "Hôõi coâ, coâ gaùnh nöôùc, nöôùc ñöôøng xa...")

b)     Maáy khi (laø khi) khaùch ñeán (laø ñeán) chôi nhaø : ñieäp töø noái tieáp xen vaøo, tieáng ñeäm "laø", gioáng nhö trong baøi haùt Cheøo Thuyeàn : "Choàng chaøi (laø chaøi) vôï löôùi ..." (Xem HLMC 24)

ÔÛ baøi daân ca Quan Hoï naày, coù ñieåm ñaëc bieät hôn :

c)     Maáy khi (a la khi) khaùch ñeán (a ñeán) chôi nhaø : ñieäp töø noái tieáp xen vaøo tieáng ñeäm loùt "a la" hoaëc tieáng ñöa hôi "a". Ngoaøi ra, caùc tieáng ñeäm "höû hoâi hö"  hình nhö chæ gaëp thaáy trong daân ca Quan Hoï, khoâng thaáy ôû caùc loaïi daân ca khaùc. "Chöù maáy" cuõng hieám thaáy hôn laø "aáy maáy" (Troáng côm), hoaëc "oâ maáy" (Haùt ru Vónh Phuù).

Nguyeân thuûy "a  la" coù theå laø söï phoái hôïp cuûa  tieáng ñöa hôi "a" vôùi tieáng ñeäm loùt "laø", daàn  daø laøm thaønh moät caëp "a la" ñi  lieàn nhau, haùt leân nghe raát duyeân daùng, thöôøng gaëp trong Quan Hoï vaø trong moät soá baøi thaùnh ca coå Coâng giaùo : "ÔÛ trong (laø)  trong xaùc thòt (i) töïa  loaøi (a la loaøi) tính  (a la) thieâng" (baøi thaùnh Toâ-ma)

5.2. AÂm nhaïc :

a) Thang aâm : baøi naøy ôû trong thang  nguõ aâm thoâng thöôøng, ñöôïc ghi ra ôû vò trí Xon :

XON - LA - XI - REÂ - MI - (XON)

(xang - xeâ - coâng - líu - xö - (xang)

Chuùng ta nhaän ra ñöôïc vò trí Xon nhôø Pycnon  Xon - la - xi (3 daáu ñi gaàn nhau nhaát trong thang nguõ aâm thoâng thöôøng).

b) Heä thoáng : baøi naøy chuû yeáu duøng heä thoáng Xang (heä thoáng 1), laø heä thoáng döïa treân caùc daáu truï Xon (xang) - Xi (coâng) - Reâ (hoø hoaëc líu) :

XON - la - XI - REÂ - mi - (XON)

Giai ñieäu trôû ñi trôû laïi ôû treân caùc daáu truï ; caùc veá nhaïc, caâu nhaïc, ñoaïn nhaïc ñeàu chuû yeáu döøng laïi ôû treân caùc daáu truï cuûa heä thoáng.

Tuy nhieân, ôû nhòp 8-9, nôi chöõ "traø" (ngöôøi xôi chöù maáy), ta thaáy neùt nhaïc duøng caùc daáu mi, daáu la khaùc vôùi caùch duøng döïa treân xon - xi - reâ cuûa neùt nhaïc tröôùc vaø sau ñoù. Daáu "mi" vaø daáu "la" laø caùc daáu truï cuûa heä thoáng Xeâ (heä thoáng 3) :

LA - xi - REÂ - MI - xon - (LA)

Nhö vaäy, ôû ñaây  coù hieän töôïng thay ñoåi heä thoáng, chuyeån  töø heä thoáng Xang sang heä thoáng Xeâ, goïi laø hieän töôïng CHUYEÅN HEÄ. ÔÛ ñaây hieän töôïng chuyeån heä chæ xaûy ra trong thôøi gian ngaén, chöa coù ñuû yeáu toá ñeå döøng laïi ôû moät giaûi keát trong heä thoáng môùi, neân ta coi ñaây chæ laø chuyeån heä taïm thôøi (trong Bình ca, hieän töôïng di ñoäng ñieäu thöùc [mobiliteù modale]- töùc söï luaân chuyeån töø theå nhaïc naøy sang theå nhaïc kia - laø hieän töôïng khaù phoå bieán). Caùc baøi daân ca thöôøng laø nhöõng baøi chuyeån heä, taïm thôøi hoaëc thöïc thuï. Tuy nhieân, trong moãi baøi thöôøng vaãn xaùc ñònh ñöôïc heä thoáng chuû yeáu, heä thoáng maø caùc daáu truï ñöôïc söû duïng nhieàu hôn caû.

c) Dieãn aâm : caùc cung baäc trong baøi naày ñöôïc dieãn aâm caùch bình thöôøng, chính phöông. Nhöng  caùch xöû lyù ñöa hôi cuûa moät soá vaàn ñoùng ñaùng cho chuùng ta löu taâm :

Caùc chöõ "ñeán", "nöôùc", "laém" laø nhöõng vaàn ñoùng, taän cuøng baèng caùc phuï aâm ñaàu löôõi (n), cuoán  löôõi (c) hoaëc moâi (m). Vaàn "aêm" phaûi ñoùng sôùm ñaõ ñaønh, nhöng caùc vaàn "eân", "öôc" ñeàu coù khaû naêng ñoùng töø töø. Tuy vaäy, trong daân ca, ngöôøi ta vaãn ñoùng sôùm roài duøng aâm "a" ñeå ñöa hôi, ñeå ngaân tieáng : ñeán (a), nöôùc (a), laém (a). AÂm (a) naày ñeå trong ngoaëc ñôn ñeå cho bieát khoâng neân môû ra lôùn nhö nguyeân aâm a bình thöôøng, maø noù chæ laø moät kyù hieäu ñeå môû khaåu hình ngaân tieáng tieáp, sau khi ñaõ ñoùng caùc vaàn chöõ tröôùc ñoù. Ñoù cuõng töông töï nhö ngaân tieáng baèng aâm (ô) vaäy.

d) Caáu truùc : baøi naày goàm moät ñoaïn ñôn khoâng caân phöông. Nhöng caùch caét caâu 8, vaø caùch möôïn tröôùc lôøi cuûa caâu 6 sau ñoù, ñeå taïo neân moät caáu truùc caân baèng, laø ñieàu ñaùng cho chuùng ta löu taâm :

- caâu a (caâu luïc 1) :  Maáy khi (a la khi) khaùch ñeán

                     Maáy khi (a la khi) khaùch ñeán (ñeán) chôi nhaø

- caâu a’ (caâu baùt + 2 chöõ ñaàu caâu luïc 2) : Laáy than (a la than) quaït nöôùc

laáy than (a la than) quaït nöôùc (ñeå) tieán traø

(tieán traø) ngöôøi xôi (chöù maáy cheùn) traø naøy (a la höû hoâi hö)

- caâu b+a’ (phaàn coøn  laïi cuûa caâu luïc 2) : Ngon laém  (a) (ngon laém maø) ngöôøi ôi (a la höû hoâi hö).

Caâu a’ :  laáy laïi nguyeân neùt nhaïc cuûa  caâu a vaø khai trieån theâm maáy oâ nhòp, coù chuyeån heä taïm thôøi.

Caâu b+a1 : laëp laïi maáy oâ nhòp cuoái cuûa caâu a’ nhö moät neùt nhaéc nhôû, aâm höôûng cuûa caâu a’.

Nhìn chung laïi caáu truùc ñoaïn : a, a’, b+a’  chuùng ta thaáy vöøa coù söï thoáng nhaát, vöøa coù söï dò bieät :

                        a

a :        ------------------------------

                                    a'

a’ :      ------------------------------   -----------*****

                                                            b

b :                                ---------------------------------*****

XUAÂN THAÛO