ÑI TÌM THÔØI GIAN ÑAÕ MAÁT 

Cho ñeán nay, trong suy nghó rieâng tö, thuù thaät toâi vaãn chöa lyù giaûi ñöôïc, laø taïi sao nhöõng teân tuoåi lôùn veà aâm nhaïc cuûa ngöôøi mình - trong boái caûnh giaùo duïc ñaøo taïo vaø ñaõ thaønh danh ôû nöôùc  ngoaøi vaãn luoân naëng loøng vôùi kho taøng ngoân ngöõ vaø aâm nhaïc cuûa daân toäc. Ñoù laø chuyeän "ruùt ruoät nhaû tô" maø Giaùo sö Tieán só Traàn Vaên Kheâ caû ñôøi uû aáp treân suoát cuoäc haønh trình giao löu, chu du thieân haï. Ñoù laø taâm söï "daï coå hoaøi lang" cuûa Ea Sola, coâ ñaïo dieãn treû ngöôøi Phaùp goác Vieät - taùc giaû hai vôû kòch muùa "Haïn  haùn vaø côn möa, Ngaøy xöûa ngaøy xöa" – muoán toû baøy :  "Toâi luoân nhôù ôn nhöõng giai ñieäu taøi töû maø oâng baø mình ñaõ saùng taïo ra, ñeå laïi. Toâi chæ laø con traâu, moät con traâu bieát thieát keá caùi caøy, caùi böøa cho mình vaø ñaõ bieát traàm mình vaøo buøn ñaát, ao hoà Vieät Nam ñeå coù theå caát leân lôøi hoan ca, thoáng thieát hoaëc khaùt voïng nhaân sinh". Vaø ñoù cuõng laø ñieàu traên trôû maø ta nghe hoaëc ñoïc ñöôïc taûn maïn ñoù ñaây treân suoát doøng daøi lòch söû  aâm nhaïc cuûa nhaø ñaïo mình : Töø nhöõng baøi ca vaõn - kinh saùch leã nhaïc mang tính truyeàn khaåu daân gian cho ñeán haøng loaït ca khuùc ñöôïc kyù aâm, bieân taäp coù-baøi-baûn sau naøy cuûa JM. Nguyeãn Vaên Thích, Dom. Hoà Ngoïc Caån, cha giaø Vöôïng, thaày Maùc-coâ Khanh, cha Phao-loâ Ñaït, Haûi Linh, Huøng Laân, Hoaøng Kim, Vinh Haïnh, Vieát Chung, Kim Long v.v... Chæ caàn tinh yù vaø nhaïy caûm laø ngöôøi ta coù theå gaëp gôõ caùi con suoái trong laønh, möôït maø, aám aùp tình töï daân toäc aáy.

Haønh trình tìm kieám nghieân cöùu, bieân taäp maûng ñeà taøi naøy - gaëp gôõ nhöõng ngöôøi "gaùc cöûa quaù khöù" ñeå "ñi tìm thôøi gian ñaõ maát" - voâ cuøng lôùn vaø voâ cuøng gian nan, nhöng khoâng phaûi laø khoâng laøm ñöôïc. Neáu toâi nhôù khoâng laàm thì thuôû sinh thôøi, ñaëc bieät ôû giai ñoaïn sung söùc nhaát (1960 - 1970), coá nhaïc só Huøng Laân ñaõ khôûi thaûo khi oâng daán thaân vaøo con ñöôøng "Tìm hieåu daân nhaïc Vieät Nam". Theá nhöng töø 1975, khoâng coøn nghe thaáy ñoäng tónh gì. Coù nghóa laø ñöôøng ñi... chöa tôùi. Nhaän thaáy ñaây laø moät nguoàn voán quyù ñeå keá thöøa, ñoàng thôøi muoán chæ ra caùi "höôùng môû" trong lónh vöïc aâm nhaïc Phuïng vuï ñeå "Hoäi nhaäp vaên hoùa", Ban Thaùnh Nhaïc Vieät  Nam ñaõ goõ cöûa vaø môøi linh muïc nhaïc só Gio-an Nguyeãn Vaên Minh vôùi buoåi hoäi thaûo laàn naøy, vôùi tö caùch moät dieãn giaû tröôùc coâng chuùng khaù choïn löïa, bao goàm nhöõng nhaø nghieân cöùu giaûng daïy, nhaïc só, ca tröôûng töø khaép caùc giaùo phaän thaønh phoá Hoà Chí Minh, Xuaân Loäc, Phuù Cöôøng, Phan Thieát, Nha Trang, Ñaø Laït, Kontum, Buoân Ma Thuoät. Dieãn giaû, baèng kinh nghieäm vaø voán hieåu bieát chuyeân saâu, ñaõ daãn daét coâng chuùng tieáp caän (baèng lyù thuyeát vaø minh hoïa) moät soá cung gioïng ca vaõn kinh saùch xöa :

- Cung Ca qua caùc baûn vaõn daâng hoa, daâng haït cuûa caùc giaùo phaän Ñaøng Ngoaøi, laø caùc baûn kinh  haùt muøa Voïng, muøa Giaùng  Sinh, muøa Chay, muøa Phuïc  Sinh ñöôïc ghi cheùp thaønh vaên trong saùch Muïc Luïc cuûa caùc giaùo phaän Ñaøng Trong.

- Cung nhaïc ñöôïc theå hieän qua caùc Hoäi  baùt aâm, Hoäi troáng, Phöôøng traéc, ñoäi keøn Taây trong caùc dòp leã hoäi.

- Cung Kinh vui, thöông, möøng (chieàu hoâm ban saùng hoaëc caùc kinh ñaëc bieät nhö kinh caàu Ñöùc Baø, kinh caàu chòu naïn, kinh caàu muøa, caùm ôn chòu leã, pheùp laàn haït Maân Coâi). Cung gioïng vui, thöông, möøng vôùi nhöõng bieán taáu khaùc nhau qua saùch kinh cuûa giaùo phaän Taây Ñaøng Ngoaøi, thuoäc Hoäi Thöøa Sai Truyeàn Giaùo Paris (M.E.P) nhö Haø Noäi, Phaùt Dieäm, Thanh Hoùa, Vinh, Höng Hoùa. Saùch Toaøn nieân kinh nguyeän cuûa caùc giaùo phaän Ñaøng Ngoaøi thuoäc doøng Ña Minh nhö Buøi Chu, Haûi Phoøng, Thaùi Bình, Baéc Ninh, Laïng Sôn vaø saùch Muïc Luïc cuûa caùc giaùo phaän Ñaøng Trong nhö Hueá, Qui Nhôn, Saøi Goøn, Vónh Long.

Cung saùch chuû yeáu laø khi ñoïc saùch E-va, Haïnh caùc thaùnh, Saám truyeàn cuõ vaøsaùch doïn caám phoøng tuaàn ñaïi phuùc...

Phaàn thaûo luaän nhoùm taäp trung ñeà nghò caàn coù vaên thö höôùng daãn Ban Thaùnh Nhaïc caùc giaùo phaän hoaëc coäng ñoaøn, tu hoäi - tuøy ñieàu kieän taïi choã - xuùc tieán coâng vieäc söu taäp, ghi nhaän, kyù aâm, bieân taäp caùc kho taøng kinh saùch coøn löu giöõ. Treân cô sôû aáy, moät tieåu ban chuyeân traùch seõ  heä thoáng hoùa, phaân tích ñeå coù höôùng trieån khai vaø vaän duïng coù choïn  löïa vaøo phuïng vuï.

Nhö vaäy ñeà taøi tuy coù veû cuõ kyõ, nhöng ñaõ thöïc söï ñaùnh thöùc moät quaù khöù bò laõng queân. Caùi  aån mình trong loøng ñaát chöa chaéc ñaõ taàm thöôøng. Ngöôøi ta seõ khai quaät, goät röûa. Bieát ñaâu noù chaúng oùng aùnh, lung linh hôn ?