6. HAÙT TROÁNG QUAÂN (moät hình thöùc vaên ngheä daân gian ôû mieàn Baéc)

Caùc dòp leã hoäi, thanh nieân nam nöõ tuï hoïp ôû ñaàu xoùm, hoaëc ñình laøng, chia thaønh 2 phe nam nöõ  haùt ñoái ñaùp nhau. Ñeå taïo tieát ñieäu cho buoåi haùt, ngöôøi ta duøng caùi que cöùng, daøi khoaûng gang tay, goõ vaøo sôïi daây, caêng treân moät caùi thuøng goã uùp ngöôïc xuoáng moät caùi hoá ñaát, taïo neân nhöõng aâm thanh "thuøng thình,  thuøng thình"... töông töï nhö ñaùnh vaøo maët troáng vaäy. (teân goïi Troáng Quaân, coù ngöôøi lyù giaûi laø do loaïi "troáng" ñoù ñaõ ñöôïc binh lính cheá taïo ra ñeå duøng trong caùc sinh hoaït taäp theå cuûa mình ?)

Hình thöùc haùt thoâng thöôøng laø moät beân hoûi, moät beân ñaùp. Tröôùc tieân laø haùt chaøo, haùt möøng, roài môùi haùt ñoái ñaùp. Khi haùt ñoái ñaùp thöôøng duøng ca dao, hoaëc caùc baøi haùt coù saün, hoaëc coù khi phaûi töï öùng taùc. Chaúng haïn :

Xöôùng :           Ñeâm traêng anh môùi hoûi naøng

                        Tre non ñuû laù ñan saøng neân chaêng ?

Ñaùp :               Ñan saøng thieáp cuõng xin vaâng

Tre vöøa ñuû laù neân chaêng hôõi chaøng ?

Hoaëc :

Xöôùng :           Gaëp ñaây maän môùi hoûi ñaøo

                        Vöôøn hoàng ñaõ coù ai vaøo hay chöa ?

Ñaùp :               Maän hoûi thì ñaøo xin thöa

                        Vöôøn hoàng coù loái nhöng chöa ai vaøo.

Xöôùng :           ÔÛ ñaây ñaát thaáp trôøi cao

ngoïn ñeøn saùng toû hôn sao treân trôøi

Chung :           Möøng ñaøn ta laïi möøng giaây

                        Möøng chim loan phöôïng möøng caây ngoâ ñoàng

                        Möøng ngöôøi xöù Baéc xöù Ñoâng

                        Möøng chim loan phöông ngoâ ñoàng saùnh vai...

Coù khi moät caâu haùt Troáng Quaân laø moät baøi ca dao troïn veïn, khoâng coù hoûi ñaùp, neân hình thöùc dieãn xöôùng cuõng chæ daønh cho moät beân haùt thoâi, chöù khoâng ñoái ñaùp lieàn nhau nhö thöôøng  thaáy. Chaúng haïn baøi "Coù ñaùm maây xanh" hình nhö chæ daønh rieâng cho beân nam xöôùng leân, roài töï keát laáy :

Treân trôøi coù ñaùm maây xanh

ÔÛ giöõa maây traéng chung quanh maây vaøng

Öôùc gì anh laáy ñöôïc naøng

Thì anh mua gaïch Baùt Traøng veà xaây

Xaây doïc, anh laïi xaây ngang

Xaây hoà baùn nguyeät cho naøng röûa chaân

Neân chaêng tình aùi nghóa aân

Chaúng neân, phuù giaû veà daân Baùt Traøng.

Chuùng toâi laáy baøi haùt Troáng Quaân "Coù ñaùm  maây xanh" ñeå phaân tích, vì thaáy ôû ñoù nhieàu neùt hay ñeïp hôn caùc baøi khaùc.

6.1. Lôøi thô : Laø nhöõng caâu ca dao luïc baùt nhö chuùng ta vöøa ñoïc ôû treân. Nhöng ngheä nhaân daân gian ñaõ bieán caûi thaønh ca töø nhö sau :

Coù ñaùm maây xanh

Treân trôøi (thôøi) coù ñaùm maây xanh

ÔÛ giöõa (naøy) maây traéng (aáy)

Chung quanh (beân vaøng) maây vaøng

Öôùc gì (thôøi) anh laáy ñöôïc naøng

Thì anh (naøy) mua gaïch (aáy)

Baùt Traøng (ñem) veà xaây

Xaây doïc (thôøi) anh laïi xaây ngang

(chöù) xaây hoà (naøy) baùn nguyeät (aáy)

cho naøng (chaân) röûa chaân

Neân chaêng (thôøi) tình aùi nghóa aân

Chaúng neân (naøy) phuù giaû (aáy)

veà daân (Traøng) Baùt Traøng.

Trong caùch bieán caûi lôøi thô cuûa baøi daân ca naøy, chuùng ta thaáy moät soá ñieåm sau ñaây :

a) Daïo ñaàu baèng ñaûo ngöõ : Thay vì haùt ngay vaøo ñaàu caâu luïc, thì ngöôøi ta thöôøng möôïn tröôùc 4 chöõ cuoái cuûa caâu luïc ñeå môû ñaàu, taïo cho ngöôøi nghe moät söï chôø ñôïi, kích thích ngöôøi ta laéng nghe tieáp ñeå bieát noäi dung toaøn boä cuûa caâu thô laø gì. Noùi caùch khaùc, ngöôøi ta ñaûo boán chöõ cuoái caâu luïc leân tröôùc, taïm goïi laø ñaûo ngöõ, ñeå taïo baát ngôø cho ngöôøi nghe. Ñaây laø moät kyõ thuaät  khaù phoå bieán trong daân ca.

b) Ñaûo töø : thay vì noùi "maây vaøng" thì  ñaûo töø "vaøng" leân tröôùc thaønh "vaøng maây vaøng", cuõng vaäy : "röûa chaân" thaønh "chaân röûa chaân", "Baùt Traøng" thaønh "Traøng Baùt Traøng". Ñaây cuõng laø moät kyõ thuaät raát phoå bieán trong daân ca.

c) Ñieåm ñaëc bieät nhaát trong baøi naày laø heä thoáng caùc tieáng ñeäm "thôøi, naøy, aáy" coù maët ôû nhöõng choã coá ñònh trong toaøn baøi haùt, taïo neân caùi khung, caùi söôøn cho baøi Troáng Quaân naøy. Khi muoán duøng ñieäu Troáng Quaân naøy ñeå haùt nhöõng baøi ca dao khaùc, caàn chuù yù söû lyù boä ba tieáng ñeäm loùt ñoù, môùi coù hieäu quaû.

6.2. AÂm nhaïc (baøi Troáng Quaân "Coù ñaùm maây xanh")

a) Thang aâm : Nguõ aâm thoâng thöôøng, vò trí Fa

Fa - xon - la - do - reâ - (fa)

Xang - xeâ - coâng - liu - xö - (xang)

Chuùng ta nhaän ra ñöôïc vò trí Fa, nhôø pycnon fa - xon - la.

b) Heä thoáng  : Baøi naøy chuû yeáu duøng  heä thoáng XEÂ (heä thoáng 3)  pha troän vôùi heä thoáng Xang (ht1) vaø heä thoáng Xöï (ht2).

Ht XEÂ : XON - la - ÑOÂ - REÂ - fa (XON)

Xeâ coâng liu xö xang (Xeâ)

Hieän töôïng pha troän heä thoáng, coøn goïi laø di ñoäng ñieäu thöùc, laø hieän töôïng khaù phoå bieán trong daân  ca. Caùc baøi thuaàn tuùy trong moät heä thoáng raát hieám. Vaán ñeà laø phaûi xaùc ñònh ñöôïc heä thoáng chuû yeáu ñeå töø ñoù tìm caùch ñeäm hoøa aâm xöùng hôïp cho baøi haùt. Khi pha troän heä thoáng nhö vaäy, chuùng  ta goïi laø coù hieän töôïng chuyeån heä taïm thôøi.

c) Dieãn aâm :  Caùc cung baäc ñöôïc dieãn aâm caùch bình thöôøng, chính phöông. Nhöng caùch ngaân nga  ôû heä thoáng XEÂ, coù ñieåm ñaëc bieät : caùc daáu xon daáu reâ cuoái caâu thöôøng ñöôïc ngaân nga leân hoaëc xuoáng moät baät.

Xon Xon (fa) xon (fa) xon

Xon Xon (la) xon (la) xon

Reâ Reâ (ñoâ) reâ (ñoâ) reâ

Khi ngaân tieáng nhö vaäy thì ñoùng chöõ tröôùc roài môùi möôïn aâm "ö" ñeå ngaân tieáp. Ngoaøi ra, caùc chöõ khaùc cuõng neân ñoùng sôùm roài môùi luyeán laùy, nhö chöõ "ñaùm, laáy, ñöôïc, xaây, Baùt".

d) Caáu truùc baøi naøy goàm moät ñoaïn ñôn, caân baèng.

Heä thoáng boä ba tieáng ñeäm loùt "thôøi, naøy, aáy", coäng theâm caùc vaàn thô, taïo neân söï thuaàn nhaát trong ña daïng, thu huùt ngöôøi nghe töø ñaàu ñeán cuoái. Ñaëc bieät, söï thay ñoåi trong tieát taáu khi theâm chöõ "chöù" vaøo caâu "xaây doïc (thôøi) anh laïi xaây ngang (chöù) xaây hoà  (naøy)..." ñaõ goùp phaàn laøm cho baøi haùt sinh ñoäng, thay ñoåi maø vaãn khoâng phaù maát tính nhaát quaùn cuûa noù. 

XUAÂN THAÛO