7. Lyù Caây Ña  

8.1. LÔØI CA :

Khoù maø truy tìm  ñöôïc lôøi thô nguyeân thuûy cuûa baøi daân  ca naày. YÙ nghóa chuû yeáu coù theå laø :

" - Treøo leân quaùn doác ; ngoài goác caây ña

Cho ñoâi mình gaëp caùi ñeâm traêng raèm

- Cheû tre ñan noùn ba taàm

Cho ñoâi mình ñoäi ñeâm raèm gieâng.

- Vaûi naâu may aùo (vieàn) naêm taø

Cho anh chaøng maëc ñeâm raèm saùng traêng" ?...

Trong Daân ca Quan Hoï coù moät baøi khaùc vôùi lôøi thô sau :

"Ai leân quaùn doác, ngoài goác caây ña

Thaáy coâ baùn röôïu, maëc aùo voû giaø naâu non

Khaên thôm ñaàu dí ñoäi ñaàu

Nöûa thöông beân noï, nöûa saàu beân kia..." (Daân Ca VN, NXB Vaên Hoùa 1976, tr.98)

Trong KHO TAØNG CA DAO NGÖÔØI VIEÄT, taäp III (NXB Vaên Hoùa 1995, tr.2203), cuõng ghi laïi  moät ñoaïn ca dao trích laïi Daân ca Quan Hoï Baéc Ninh (NXB Vaên Hoùa 1962) nhö sau :

" - Treøo leân quaùn doác ; Ngoài goác caây ña

Gaëp coâ haøng röôïu maëc aùo voû giaø naâu non

- Khaên xanh coù dí ; Coâ lyù ñoäi ñaàu

Ai mua cho quan hoï ñoäi, hay laø toâi mua ?

- AÙo the naêm caéc ; Toâi lyù vieàn baàu

Ai mua cho quan hoï maëc, hay laø toâi mua."

Baøi daân ca cuûa mieàn Baéc thoâng duïng vaø ñôn giaûn hôn baøi daân ca Quan Hoï, moâ taû moät cuoäc gaëp gôõ cuûa ñoâi nam nöõ nhaân chuyeán ñi leã hoäi, khi döøng chaân leân quaùn doác, ngoài döôùi goác caây ña. ÔÛ ñaây khoâng xaùc ñònh ngöôøi con gaùi laø coâ baùn röôïu, hay baùn nöôùc, hay laø moät coâ thieáu nöõ cuøng ñi döï leã hoäi...

Duø khoâng deã xaùc ñònh ñöôïc lôøi thô nguyeân thuûy, nhöng ta vaãn thaáy ñöôïc moät soá tieáng ñeäm loùt  nhö "ôi a" hay tieáng phuï nghóa nhö "tính tang, tính raèng, toâi lyù... toâi lôùi ".

"Lyù" chæ moät baøi daân ca ngaén baøn veà moät ñeà taøi, hoaëc nhaân moät caùi gì ñoù ñeå baøn veà moät chuyeän khaùc (thöôøng laø tình yeâu). Do ñoù "toâi lyù" coù theå hieåu laø "toâi haùt", vaø "toâi lôùi" coù theå laø daïng laùy cuûa "toâi lyù".

8.2. AÂM NHAÏC :

a) Thang aâm vaø heä  thoáng : Baøi naøy ôû thang nguõ aâm thoâng  thöôøng, khôûi ñaàu ôû vò trí Ñoâ, heä thoáng Xang : ÑOÂ - reâ -  MI - XON - la - (Ñoâ)  ; ñeán oâ nhòp 16 thì chuyeån  qua vò trí FA, heä thoáng Xeâ cho ñeán heát baøi :

Vò trí Fa : Fa - xon - la - ñoâ - reâ - (Fa)

Heä thoáng Xeâ : XON - la - ÑOÂ - REÂ - fa - (XON)

Hieän töôïng chuyeån töø vò trí naøy qua  vò trí khaùc, goïi laø CHUYEÅN VÒ (Meùtabole), cuõng laø moät hieän  töôïng khaù phoå bieán trong daân ca VN.  Chuyeån vò töông töï nhö chuyeån cung, chuyeån gioïng ôû nhaïc thaát aâm. Baøi naày vöøa chuyeån vò vöøa chuyeån heä :

VT ÑOÂ - chuyeån vò (CV) VT FA

heä thoáng Xang - chuyeån heä (CH) heä thoáng Xeâ

Töø VT Ñoâ qua VT  Fa laø chuyeån xuoáng moät quaõng 5, goïi laø chuyeån vò xuoáng 1 côõ. Thoâng thöôøng, trong nguõ aâm, coù theå chuyeån xuoáng  töø 1 ñeán 2 côõ. Vaø cuõng coù theå chuyeån leân töø 1-2 côõ.

Trong VT Ñoâ, daáu Fa ñöôïc coi laø daáu laï ñoái vôùi thang aâm. Khi daáu laï xuaát hieän, taïo neân pycnon môùi (fa-xon-la), vaø daáu Mi - laø daáu taïo 1/2 cung vôùi daáu Fa - khoâng xuaát hieän nöõa, ta môùi coù hieän  töôïng chuyeån vò. Coù nhöõng tröôøng hôïp coù daáu laï xuaát hieän, nhöng khoâng coù chuyeån vò, maø chæ laø daáu laï hoa myõ, hoaëc chæ laø daáu laï do möôïn cung.

Tröôùc khi chuyeån vò, thöôøng phaûi chuaån bò neùt nhaïc baèng nhöõng daáu nhaïc chung cho caû hai vò trí. ÔÛ ñaây laø caùc daáu "ñoâ, la, xon" :

VT Ñoâ : Ñoâ - reâ - mi xon la (Ñoâ) reâ

VT Fa : Fa xon la Ñoâ reâ (Fa)

So saùnh caùc daáu nhaïc cuûa 2 VT, chuùng ta thaáy "Xon la ñoâ reâ" laø 4 daáu chung (daáu quen), coøn mi vaø fa laø 2 daáu xung khaéc nhau.

b) Dieãn aâm : Khoâng coù gì ñaëc bieät. Caùc cung baäc ñöôïc dieãn taáu moät caùch chính phöông, nhö  haàu heát caùc baøi daân ca mieàn Baéc. Cuõng vì vaäy maø caùc baøi daân ca mieàn Nam,  khi haùt moät caùch chính phöông, khoûe maïnh, khoâng rung, khoâng voã... ñöôïc goïi laø thuoäc ñieäu Baéc.

c) Caáu truùc : baøi naày goàm 1 ñoaïn ñôn, caân baèng.

Ñoaïn goàm 2 caâu daøi ab+a

Caâu a töø oâ nhòp 1b-10a

Caâu b+a töø oâ  nhòp 10b-21a, caâu naày coù phaàn cuoái caâu  phoûng dieãn neùt nhaïc cuoái cuûa caâu a (raèng toâi lyù ôi a... raèng toâi lôùi ôi a...)

XUAÂN THAÛO