7. Lyù Qua Ñeøo  

8.1. LÔØI CA :

"Chieàu chieàu daét meï qua ñeøo

Chim keâu beân nôù, vöôïn treøo beân ni." (beân nôù = beân kia ; beân ni = beân naày)

Hai caâu 6-8 treân ñaõ ñöôïc bieán caûi nhö sau :

Chieàu chieàu daét meï (daét meï) (taø laø) (ñeøo) qua ñeøo, (taø laø) (ñeøo) qua ñeøo.

Chim keâu (chim keâu) (tình nhö) beân nôù  (uyù, oaù, chi röùa, chi röùa, ôi hôõi) vöôïn treøo / (vöôïn treøo) (taø laø) (ni) beân ni  (taø laø) (ni) beân ni (ôi hôõi) vöôïn treøo (taø laø) (ni) beân ni.

Coù dò baûn haùt laø "Chieàu chieàu daét baïn qua ñeøo..." vaø ñaët teân baøi haùt laø Lyù Hoaøi Nam (X. Daân ca Vieät Nam, NXB Vaên Hoùa, HN 1976, tr.166). Chuùng toâi thaáy baøi Lyù Qua Ñeøo phong phuù hôn, neân choïn phaân tích baøi naøy.

Hai tieáng ñeäm loùt ñaëc bieät trong baøi naøy laø : taø laø. Tieáng ñeäm loùt naøy khoâng thaáy ôû daân ca caùc mieàn khaùc.

Ngoaøi ra, laø nhöõng tieáng phuï nghóa ñöôïc theâm vaøo (tình nhö, uyù, oaù, chi röùa, ôi hôõi), hoaëc ñöôïc laëp laïi töø chöõ saün coù trong baøi (ñieäp ngöõ : chim keâu, vöôïn treøo... ; ñaûo töø : ni beân ni).

Nhö vaäy, daân ca mieàn Trung cuõng söû duïng nhöõng kyõ thuaät bieán caûi lôøi ca khaù phoå bieán ôû caùc mieàn khaùc,  nhö :

Ñieäp  ngöõ : daét  meï..., daét meï  ; chim keâu, vöôïn treøo, vöôïn treøo

Ñaûo ngöõ : qua ñeøo ->  (ñeøo) qua ñeøo ; beân ni -> (ni) beân ni

9.2 AÂM NHAÏC

a) Thang aâm vaø heä  thoáng : baøi naøy ôû thang nguõ aâm thoâng thöôøng, khôûi ñaàu ôû vò trí Fa, heä thoáng Xang :

FA - xon - la - ÑOÂ - reâ - (FA)

[Xang - xeâ - coâng - líu - u - (Xang)]

Ñeán cuoái oâ nhòp 4,  coù daáu "mi" xuaát hieän, taïo pycnon môùi "Ñoâ  - reâ - mi", neùt nhaïc chuyeån sang vò trí Ñoâ, heä thoáng Xang :

Ñoâ - reâ - MI - XON - la - (ÑOÂ)

[Xang - xeâ - coâng - líu - u - (Xang)]

Ñeán cuoái oâ nhòp 6, neùt nhaïc trôû veà vò trí cuõ ( Vt FA), heä thoáng Xang.

Ñeán cuoái oâ nhòp 16, coù daáu "Xib" xuaát  hieän, hình thaønh pycnon môùi "Xib - ñoâ - reâ", ñöa neùt nhaïc chuyeån sang vò trí Xib, heä thoáng Xeâ :

Vt Xib : Xib - ñoâ - reâ - fa - xon - (Xib)

Ht Xeâ : ÑOÂ - reâ - fa - XON - xib - (ÑOÂ)

Trong baøi "Lyù Qua Ñeøo" naày, ta thaáy, töø Vt Fa khôûi ñaàu, neùt nhaïc chuyeån vò qua Ñoâ (chuyeån leân moät quaõng 5 töùc 1 côõ), sau ñoù trôû laïi Vt Fa, roài laïi chuyeån vò qua Xib (chuyeån xuoáng 1 côõ). Töø  vò trí naày (Vt Xib) ngöôøi ta döøng ôû heä thoáng Xeâ (ht 3) ñeå vaøo laïi vò trí  Fa töø ñaàu baøi moät caùch raát töï nhieân. Chuyeån vò thì deã, nhöng luùc naøo neân chuyeån, vaø chuyeån theá naøo ñeå noái keát caùc phaàn, caùc ñoaïn cuûa baøi haùt moät caùch töï nhieân, ñoù môùi laø ñieàu ta caàn quan taâm.

Nhö ñaõ noùi trong baøi tröôùc, thoâng thöôøng, trong nguõ aâm, coù theå chuyeån leân 2 côõ vaø chuyeån xuoáng 2 côõ. Caøng chuyeån  leân, neùt nhaïc caøng saùng. Caøng chuyeån xuoáng, neùt nhaïc caøng toái. Sau ñaây laø sô ñoà chuyeån vò khôûi ñaàu töø Vt Fa :

b) Dieãn aâm : Baøi daân ca Bình Trò Thieân naày coù moät soá cung baäc phaûi dieãn aâm ñaëc bieät :

- Rung ñaäm ( µ ) caùc baäc hoø (líu) vaø xang

- Voã (taéc gioïng)  ( v ) caùc baäc xöï vaø xeâ.  Voã laø möôïn töø duøng trong caùc ngoùn ñaøn tranh, ñaøn baàu, khi haùt, tieáng haùt nhö laëp laïi cung baäc ñoù 2 laàn lieân tieáp raát mau.

Nhôø caùc  caùch dieãn aâm ñaëc  bieät treân, baøi lyù  coù moät aâm höôûng  khaùc, tröõ tình hôn, chöù  khoâng khoûe khoaén vui  töôi nhö caùc baøi  thuoäc hôi Baéc, vôùi  cung baäc chaân phöông, vöõng chaéc. Phaûi chaêng coù theå goïi ñaây laø moät loaïi hôi Trung ?

c) Caáu truùc

Vôùi 2 caâu 6-8, nhôø kyõ thuaät bieán caûi lôøi ca, ta coù 1 baøi lyù vôùi caáu truùc 1 ñoaïn, caân baèng.

XUAÂN THAÛO