Keå töø khi baét ñaàu coù trí khoân ñeå nhôù vaø hieåu ñöôïc moät soá ñieàu caên baûn  toái thieåu cuûa baát cöù vaán ñeà gì trong cuoäc soáng thì toâi cuõng baét ñaàu thöôøng xuyeân coù caûm giaùc lo aâu veà moät choã ngoài, hay ñöùng hoaëc thaäm chí nhö moät choã döôùi haàm taøu ñi vöôït bieân, cuûa mình trong ñòa nguïc ñeå phaûi soáng vôùi ma quyû. Caûm giaùc naøy thöïc ra cuõng raát mô hoà song laïi gioáng nhö moät boùng ma cöù laûng vaûng ñaâu ñoù trong taâm hoàn  toâi, ñeán ñoä ngay khi chöa hieåu heát ñöôïc toäi loãi laø  gì vaø cuõng chöa ñuû yù thöùc ñeå kieåm soaùt heát ñöôïc möùc ñoä vaáp phaïm cuûa mình thì mieäng toâi vaãn thöôøng xuyeân noùi nhöõng caâu ngon laønh theo kieåu nhö "laøm nhö vaäy toäi cheát ; coù toäi ñaáy ; con aáy, thaèng aáy toäi loãi ñaày ñaàu" hoaëc thaúng thaén theà thoát "toâi maø noùi hay laøm nhö theá thì toâi coù toäi, Chuùa phaït toâi ñi". Vaân vaân vaø vaân vaân... Vaø toâi trôû thaønh ñeà taøi ñeå boá meï toâi tranh luaän, ñoâi khi haêng haùi quaù roài vaêng mieång qua caùc laõnh vöïc khaùc maø thaønh caõi nhau thaät voâ toäi vaï.

Boá toâi laø ngöôøi hay ñaët vaán ñeà ñeå lyù giaûi moïi vieäc theo chieàu höôùng ñôn giaûn nhöng laïi raát nhaïy caûm vôùi caùc loái dieãn taû cuûa ngöôøi khaùc. Meï toâi ngöôïc laïi chæ raêm raép tuaân theo nhöõng ñònh cheá,  nhöõng qui öôùc vaø theo baø thì "khoâng roãi hôi maø lyù luaän doâng daøi nhö boá maøy".  Thaønh ra hieän töôïng toâi luoân luoân duøng yù nieäm veà toäi caùch böøa baõi nhö vaäy ñoái vôùi boá toâi thì laø haäu quaû cuûa nhöõng ngöôøi chæ bieát daïy giaùo lyù cho treû con nhö con veït, trong khi chính hoï cuõng khoâng coù chuùt gì xaùc tín hay thaâm tín ñeå dieãn giaûi cho ñuû vaø cho ñuùng vôùi Tin Möøng cuûa Ñöùc Ki-toâ ; song vôùi meï toâi thì laïi laø quaù toát vaø con mình bieát phaân bieät toäi, phuùc vaø bieát nhaän xeùt hay dôû cuûa ngöôøi khaùc thì seõ bieát traùnh cho mình.

Boá toâi giöõ ñaïo moät caùch chöøng möïc, chöa heà ñöôïc ai khen laø ngoan ñaïo caû neáu khoâng muoán noùi laø coøn bò baø noäi vaø meï toâi cheâ laø khoâ khan, nguoäi laïnh ; laø hôi hôi coù toäi nöõa. Meï toâi ít khi daùm ñoái ñieàu nhieàu vôùi boá toâi veà vaán ñeà naøy vì baø bieát boá toâi laø cöïu hoïc sinh tröôøng doøng thaùnh Toâ-ma ôû Nam Ñònh vaø xeùm chuùt nöõa thì  thaønh oâng cha ôû nhaø thôø, nhaát laø oâng hay duøng Kinh  thaùnh ñeå chöùng minh, coøn meï toâi thì gaàn nhö chaúng coù yù nieäm gì veà Kinh thaùnh. Baø chæ thuoäc nhieàu kinh vaø caùc caâu boån. Coù moät soá vò linh muïc cao nieân ôû nhaø thôø Ba Chuoâng hay ñeán nhaø thaêm boá toâi vaø ruû oâng ñi thaêm baïn beø xöa cuõ hoaøi, thaønh ra ñaáy chính laø giaáy baûo keâ cho oâng tröôùc maët  meï toâi vaø nhaát laø ñoái vôùi baø noäi toâi nöõa. Toâi coøn nhôù moät buoåi chieàu ngaøy thöôøng, boá toâi ñeán thaêm moät ngöôøi baïn linh muïc, sau ñoù vò naøy ñeán giôø daâng leã chieàu, giöõ boá toâi laïi thoâng coâng vaø chaéc neå oâng cha baïn neân oâng sang nhaø thôø vaø quyø ngay ôû gheá tröôùc maët baø noäi toâi. Chieàu ñoù, vöøa veà ñeán nhaø laø baø toâi ñaõ noùi vôùi caû nhaø : "Hoâm nay tao thaáy thaèng lu-xi-phe noù quyø ngay tröôùc maët". Tuy toâi khoâng daùm nghó boá toâi gioáng hình aûnh ñen ñuùa, laïi coù ñuoâi, coù ngaø nhö trong tranh daùn treân töôøng lôùp hoïc boån ôû nhaø xöù, nhöng toâi vaãn thaáy meï toâi ñuùng laø hình aûnh con chieân hieàn laønh vaø boá toâi laø con chieân chöa ñi laïc nhöng cöùng ñaàu vaø khoâ khan nguoäi laïnh, nhö maáy ngöôøi daïy giaùo lyù cho toâi hay noùi.

Khi toâi ñeán tuoåi böôùc vaøo baäc Trung hoïc ñeä nhò caáp, töùc laø lôùp Möôøi sau naøy thì boá toâi ra leänh phaûi chuyeån tröôøng, sang hoïc ôû tröôøng Nguyeãn Baù Toøng. Toâi thaät tình khoâng muoán xa tröôøng Vaên Lang ñang hoïc vì ôû ñoù coù bao baïn beø thaân thieát, ñaõ hoïc vôùi nhau töø lôùp ñeä Thaát, sau naøy  laø lôùp Saùu. Thaáy toâi phuïng phòu, vuøng vaèng vaø khoùc loùc, meï toâi leân tieáng giuùp :

- Tröôøng naøo chaû tröôøng, vaû laïi Vaên Lang  cuõng laø tröôøng coù uy tín thì oâng baét noù ñi nôi khaùc laøm gì. Noù hoïc ôû ñaáy ñaõ boán naêm nay roài, coù sao ñaâu.

Boá toâi cöông quyeát :

- Baø khoâng bieát gì caû. Con gaùi lôùn roài, phaûi veà hoïc ôû Nguyeãn Baù Toøng. ÔÛ ñaáy coù caùc oâng cha  vaø baø sô cai quaûn thì  ngoaøi kyû luaät ra hoï coøn  chuù yù ñeán ñaïo ñöùc nhieàu hôn.

Roài boá toâi khoâng ñeå cho meï con  toâi laèng nhaèng theâm. Ngay ngaøy hoâm sau, ñích thaân oâng daãn toâi ñeán noäp ñôn vaø ñoùng tieàn hoïc tröôùc cho toâi taïi trung hoïc Nguyeãn Baù Toøng. Maáy nhaân vieân vaên phoøng nhìn boá con toâi roài mæm cöôøi vaø xì xeøo vôùi nhau vì chaéc chaén hoï cho boá toâi laø moät kieåu oâng giaø Ba tri, vì ai ñôøi con gaùi cuõng ñaõ lôùn roài maø coøn giong ñi nhö vaäy.

Ñaàu naêm hoïc, toâi ñöôïc xeáp ngoài chung baøn vôùi ba chò doøng Trinh Vöông maø giôø naøy ñeàu ñaõ thaønh caùc ñaáng beà treân caû roài. Baøn sau löng toâi cuõng  toaøn caùc sô doøng Ña Minh, Meán Thaùnh giaù Caùi Nhum vaø Phaùt Dieäm. Toâi hoïc ban C vaø laáy Phaùp vaên laøm sinh ngöõ chính neân ít hoïc sinh, vì vaäy toaøn tröôøng chæ coù caùc lôùp ban C laø hoïc chung caû nam laãn nöõ. Maáy baøn toaøn caùc sô ngoài ñöôïc caû lôùp goïi laø "laõnh ñòa Ñöùc baø". Caùc nöõ sinh coù thoùi quen khoâi haøi goïi hoï laø caùc chò thaùnh, coøn nam sinh laïi goïi laø nhöõng nhaø tu haønh. Caùc giaùo sö coù leõ thaáy loái khoâi haøi naøy voâ haïi neân ñoâi khi cuõng duøng cho vui. Khi toâi laø daân traàn tuïc chen vaøo thì lieàn ñöôïc caû lôùp phong ngay cho laøm aù thaùnh. Toâi vöøa queâ vöøa khoù chòu vôùi loái ñuøa naøy, naøy leân Vaên phoøng xin ñoåi choã nhöng khoâng ñöôïc vì toâi khoâng daùm noùi lyù do neân ñaønh phaûi chaáp nhaän.

ÔÛ tröôøng naøy coù leä laø tröôùc moãi giôø hoïc, sau khi giaùo sö ñaõ vaøo lôùp, taát caû hoïc taïi caùc lôùp ñeàu  ñöùng leân nghieâm chænh ñoïc lôøi taâm nieäm nhö sau : "Laïy Chuùa, xin cho chuùng con bieát chaêm chæ hoïc haønh, reøn luyeän tö caùch chuùng con, trau gioài taâm hoàn chuùng con baèng nhöõng ñöùc tính, ñeå chuùng con coù ñuû khaû naêng giuùp ích cho chính baûn thaân chuùng con, cho gia ñình vaø cho Toå quoác chuùng con. Amen". Lôøi nguyeän naøy ñöôïc dòch sang hai  ngoaïi ngöõ Anh, Phaùp ñeå ñoïc tröôùc caùc giôø sinh ngöõ, vôùi chöõ môû ñaàu laø "O Lord" hoaëc "Seigneur".

Tröôùc khi ñeán ñaây hoïc, toâi ñaõ ñöôïc nghe nhieàu dö luaän quaù khích chæ trích caùi leä naøy cuûa tröôøng Nguyeãn Baù Toøng laø töï quyeàn ñoàng hoùa nieàm tin toân giaùo cuûa hoï vaøo taâm  tö hoïc sinh thuoäc ñuû moïi toân giaùo khaùc ; thaäm chí coù nhieàu ngöôøi Coâng giaùo khi nghe nhö vaäy cuõng khoâng moät lôøi giaûi thích hay bieän minh nöõa, neân vôùi ñaàu oùc non nôùt cuûa toâi hoài ñoù deã bò nhieãm vaø bò aán töôïng xaáu. Sau buoåi hoïc veà nhaø, toâi ñöa vaán ñeà ra trong böõa côm ñeå hoûi boá  toâi, moät ngöôøi maø theo ñaàu oùc toâi luùc ñoù laø quaù khích. Meï toâi noùi lieàn khoâng caàn suy nghó :

- Laøm vaäy cuõng hôi quaù vì hoïc sinh Coâng giaùo ôû ñaáy ñaâu coù nhieàu baèng hoïc sinh ngoaøi Coâng giaùo.

Boá toâi laéc ñaàu khoâng baèng loøng vôùi yù kieán mau maén cuûa meï toâi :

- Hoï laøm vaäy cuõng toát thoâi, ñoïc moät lôøi taâm nieäm vôùi yù nghóa nhö theá coù gì laø thieân leäch ñaâu. Theo boá nghó, neáu coù moät vò Chuùa hay Thöôïng Ñeá naøo maø cho caùc con ñaït ñöôïc baèng ñoù ñieàu thì chaéc cha meï naøo cuõng xin caû. Chaúng leõ caùc toân giaùo khaùc khoâng chuû tröông cho con ngöôøi nhö vaäy. Coøn chöõ Chuùa ôû ñaây thì tuøy vaøo nieàm tin cuûa moãi ngöôøi maø hieåu thoâi. Chöõ chuùa hay laø chuû cuõng laø moät. Ngöôøi ta coù theå noùi chuû teå hay chuùa teå ; chuû nhaø hay chuùa nhaø cuõng vaäy thoâi. Noùi roäng ra, vôùi meï con thì Chuùa teân laø Ki-toâ ; vôùi Phaät töû thì teân laø Thích Ca ; vôùi ngöôøi theo ñaïo Hoài thì laø A-la... Song chaân lyù thì chæ coù moät. Boá baét con veà tröôøng naøy hoïc cuõng laø ñeå coù dòp töï tieáp xuùc vaø tìm hieåu veà vaán ñeà naøy cho tröôûng thaønh hôn moät chuùt. Ñöøng coù chæ thuoäc daêm ba caâu kinh, caâu boån roài ñaàu oùc cöù chai cöùng trong caùi hình thöùc ngheøo naøn ñoù nhöng laïi roài veânh vaùo cho mình laø thaám nhuaàn chaân lyù. Boá heát lôøi.

Boá toâi laø vaäy ñoù. Ngay luùc aáy, toâi thöïc khoâng hieåu heát yù oâng noùi song cuõng cuùi ñaàu daï moät tieáng  thaät ngoan vaø töø ñoù toâi laïi loay  hoay tìm hieåu nhöõng lôøi boá toâi noùi trong böõa côm hoâm ñoù.

Toâi baét ñaàu nhö  boá toâi baûo laø "tieáp xuùc vaø tìm  hieåu". Toâi khoâng ngaïi caùc chò thaùnh, caùc nhaø tu haønh nöõa. Toâi thaáy hoï cuõng nhö moïi hoïc sinh khaùc trong lôùp, hoïc haønh bình thöôøng, giao thieäp vui veû vôùi  moïi baïn beø caû nam laãn nöõ, song hoï aên noùi chöõng chaïc hôn, caån troïng hôn khi söû duïng ngoân töø, khoâng oàn aøo hay quaù trôùn nhö  tuïi toâi vaø tuyeät nhieân khoâng bao giôø thuyeát giaûng giaùo lyù cho tuïi toâi, tröø khi coù ai hoûi ñeán. Roài chò tröôûng lôùp ruû toâi ñi döï thaùnh leã taïi tröôøng vôùi nhoùm Thanh sinh coâng moãi saùng Chuùa nhaät. Toâi ñem giaáy pheùp veà nhaø ñeå boá toâi kyù chaáp thuaän cho ñeán tröôøng sinh hoaït moãi saùng Chuùa nhaät, sau giôø leã. Toâi coù bao nhieâu ñieàu ñeå hoûi, ñeå caõi, nhieàu khi laø caõi böøa caõi böùa, song cha tuyeân uyù nhö khoâng bao giôø bieát meät ñeå chaïy theo caùi ñaùm treû phöùc taïp kieåu nhö tuïi toâi. Toâi baét ñaàu hieåu Ñöùc Khoång Töû hôn veà ñieàu goïi laø "hoái nhaân baát quyeän" (daïy ngöôøi khoâng bieát meät).

Laâu daàn, toâi quen vôùi loái ñaët vaán ñeà, hay noùi theo kieåu ngaøy nay laø chòu "ñoäng naõo", veà caùc lieân quan giöõa ñöùc tin vôùi ñôøi soáng thöïc teá maø theo lyù thuyeát cuûa caùc phong traøo Coâng giaùo tieán  haønh laø ñem Phuùc aâm vaøo ñôøi soáng. Haøng tuaàn, chuùng toâi caõi nhau chí choùe veà caùc töø ngöõ "quan saùt, phaùn ñoaùn vaø haønh ñoäng" dòch töø beân caùc chöõ Phaùp "voir, juger,  agir" cuûa cuoán caên baûn chung cuûa Phong traøo Thanh sinh coâng quoác teá. Trong taän cuøng taâm thöùc toâi daàn daàn hieän ra thaät roõ neùt moät chaân dung khaùc cuûa Ñöùc Ki-toâ, khoâng phaûi moät hình aûnh ñöôïc toâ maøu loäng laãy trong khung kính ñaét giaù vôùi ñaày quyeàn naêng ñeå tröøng phaït nhöõng keû toäi loãi, nhaát laø nhöõng keû coù aân oaùn giang hoà hay laøm maát loøng toâi ; maø laø hình aûnh cuûa moät con ngöôøi soáng ñoäng nhö moät ngöôøi cha, moät ngöôøi thaày, moät ngöôøi anh vaø thaäm chí laø moät ngöôøi baïn, luoân ñeå maét ñeán toâi vaø saün saøng laéng nghe baát cöù luùc naøo toâi coù ñieàu caàn noùi. Toâi coù moät ñoaøn theå vôùi nhieàu baïn beø cuøng trang löùa ñeå sinh hoaït laønh maïnh trong tình huynh ñeä. Töø ñoù, toâi phaûi coá gaéng hoïc cho ñöôïc nhieàu ñieàu hay, ñieàu ích lôïi qua töøng caùch aên, neát ôû hôïp leõ coâng baèng, baùc aùi vaø chính tröïc nôi chính nhöõng ngöôøi chung quanh toâi hoaëc ñeå laøm göông cho baïn beø chung quanh. Toâi baét ñaàu taäp bôùt noùi chuyeän trong giôø hoïc, bôùt cuùp cua ñi chôi, bôùt löôøi laøm baøi vaø noäp baøi treã haïn roài tìm caùch noùi doái, bôùt noùi haønh noùi toûi baïn beø, bôùt ñanh ñaù, khoâng ñoïc saùch baùo nhaûm... nghóa laø neáu chöa ñöôïc laø ngöôøi hoïc sinh toát thì cuõng khoâng ñeán noãi laø hoïc sinh quaù teä.

Boá toâi ít khi maøu meø, xum xeo vôùi caùc chöùc saéc trong Giaùo hoäi. Chaúng nhöõng theá, ñoâi khi oâng coøn chæ trích moät vaøi caù nhaân baát xöùng nöõa ; song treân heát moïi söï, oâng vaãn vöõng moät nieàm tin vaøo giaù trò nhaân baûn cuûa Ki-toâ giaùo vaø toân troïng yù thöùc veà nhieäm vuï caên baûn cuûa ngöôøi Ki-toâ höõu : laø men trong boät, laø ñeøn treân nuùi vaø laø muoái öôùp cho maën ñôøi. Toâi nghó neáu khoâng tu ñöôïc thaønh thaùnh thì ít ra cuõng baét ñöôïc moät ñieåm caên baûn naøo ñoù maø höôùng daãn con caùi nhö boá toâi cuõng ñöôïc roài. Nhieàu khi toâi töï nhuû, giaù nhö boá toâi laø moät tröôûng doøng ba, doøng boán gì ñoù, suoát ngaøy ôû nhaø thôø, song caùc anh chò em  toâi aên ôû roái tuøng xeøng caû leân maø oâng cöù laø ngô, laïi coøn tieáp tay cho chuùng  toâi theo ñuoåi caùc dòch vuï nhö khi soáng ôû nöôùc ngoaøi thì vôï choàng taùch ra ñeå aên tieàn sinh-goà (tieàn trôï caáp cho ngöôøi meï ñoäc thaân phaûi nuoâi con), ñi giaû vôø laøm hoân thuù roài baûo laõnh cho ngöôøi muoán ñi nöôùc ngoaøi ñeå aên tieàn coâng khoaùn ít ngaøn ñoâ-la, sau ñoù ñöa ra toøa ly dò thaät laøm oá danh söï ñaïo ...  thì naém boät chuùng toâi leân men kieåu naøo ñaây. Bieát ñaâu ngaøy nay toâi ñaõ chaúng baùn Chuùa baèng moïi giaù : reû nhaát thì cuõng laø moät muõi chích xì-ke, moät vaøi moùn tieàn trôï caáp gian laän vaø nhieàu hôn nöõa thì giaät huïi, löôøng gaït, buoân ma tuùy, ...

Ngöôøi Vieät Nam coù caâu thaønh ngöõ "aên maën noùi ngay coøn hôn aên chay noùi doái". Chöõ "hôn" ôû  ñaây hieån nhieân laø möùc coâng vaø toäi. Trong boä phim Bao Coâng coù moät caâu "tri phaùp phaïm phaùp" luoân ñöôïc Bao Thanh Thieân duøng ñeå nghieâm khaéc keát toäi ñaùm tham quan oâ laïi naëng hôn laø ñaùm daân  thöôøng. Vaäy ñoái vôùi ngöôøi coù ñaïo cuõng ñaâu coù khaùc gì khi cöù ñoïc kinh rang rang suoát ngaøy, ñi leã quanh naêm, ñöôïc nghe giaûng Lôøi Chuùa lieân tu baát taän. Vaø nhö vaäy thì hieån nhieân laø khoâng ôû ñaâu coù choã cho toäi loãi ñöôïc vinh danh caû, tröø nôi choán cuûa ma quyû. Nhöng ngaøy nay thöïc ñaõ coù  khoâng ít ngöôøi Coâng giaùo thaûn nhieân phaïm nhöõng ñieàu ñaõ ghi trong luaät, ñaõ ñöôïc aùnh saùng Phuïc sinh soi toû qua Tín lyù, qua Giaùo lyù laáy ra töø Lôøi Haèng Soáng maø vaãn mang aûnh Chuùa, vaãn noùi laø tin Chuùa thì thaät laø chính con caùi Ngöôøi laø nhöõng Giu-ña baùn Ngöôøi baèng kinh haït, laø quaân döõ ñoùng ñinh Ngöôøi baèng chính loøng daï khoâng thaúng ngay.

Nhieàu baø meï Coâng giaùo giôø naøy vaãn ñang duøng moïi hình thöùc ngöøa thai maø Giaùo hoäi chöa cho pheùp, thaäm chí coøn ñi phaù thai böøa baõi vì döïa vaøo lyù laø luaät phaùp coâng nhaän. Nhieàu baäc cha meï, tröôûng thöôïng trong caùc gia ñình Coâng giaùo thaät thoaûi maùi nhìn con chaùu hoï ñöa nhau ra toøa ly dò, chia con, tranh tuïng veà tieàn caáp döôõng loaïn caû leân, ñeán ñoä khoâng coøn choã naøo ñeå gheùp ñöôïc vôùi hai chöõ Coâng giaùo nöõa thì Chuùa coøn giaù trò gì trong taâm hoàn hoï. Hoï laøm nhö ñaõ coù nhöõng moùn tieàn xin leã, nhöõng hoäi ñoaøn, nhöõng coâng taùc trong nhaø thôø, nhöõng chöùc truøm, chöùc quaûn laø ñuû ñöôïc tuyeân coâng giaûi aùn roài.

Toâi tin lôøi thaùnh Phao-loâ khi noùi raèng "ngöôøi coâng chính soáng bôûi ñöùc tin" vaø oâng AÙp-ra-ham xöa cuõng vì tin maø neân coâng chính, tin ñeán ñoä Chuùa baûo sao thì laøm vaäy. Thaäm chí Chuùa thöû loøng oâng, baét ñem con moät cuûa mình ñi teá saùt, oâng cuõng vaâng. Toâi khoâng nghó laø oâng AÙp-ra-ham  vaâng lôøi toái maët, maø laø vöõng tin vaøo yù Ngöôøi nhieäm maàu. Toâi vaø bao nhieâu  anh em toâi thöïc chöa ñaùng  goïi laø coù ñöùc tin neáu nhìn vaøo göông cuûa oâng vì leõ Chuùa môùi chôø ñôïi ôû toâi vaøi chuyeän nhoû maø toâi coøn chöa theøm laøm kia maø !

Tröôùc maët Chuùa, aùn cuûa toâi thì thaät laø nhieàu, song coâng cuûa toâi thì haàu nhö khoâng coù. Vaäy nhöng sau khi Ñöùc Ki-toâ töï hieán teá laøm giaù chuoäc muoân daân vaø ñaõ phuïc sinh ñeå toâi ñöôïc giaûi aùn tuyeân coâng thì toâi vaãn chöa maûy may coá gaéng soáng trong bình an vôùi Ngöôøi (Rm 5,1) ; ñoâi khi coøn khoâng caàn bieát ñeán Ngöôøi laø ai nöõa. Toâi thaät khoâng muoán laøm uoång phí coâng boá toâi ñaõ daét toâi ñi choïn tröôøng ñeå hoïc vì chuù taâm ñeán ñôøi soáng ñaïo ñöùc cuûa toâi.