Thaùnh Ca Phuïng Vuï

Thaáy gì qua nhöõng baøi daân ca ? (tieáp theo)

10. Lyù ngöïa oâ (Daân ca mieàn Nam)

10.1 Lôøi ca :

Ngöïa oâ anh thaéng kieäu vaøng

Anh tra khôùp baïc ñöa naøng veà dinh

Hai caâu 6-8 treân ñaõ ñöôïc bieán caûi nhö sau trong baøi Lyù ngöïa oâ mieàn Nam :

[Khôùp con ngöïa (ngöïa) oâ (2 laàn)]

Ngöïa oâ anh thaéng (anh thaéng caùi) kieäu vaøng (ö...)

Anh tra khôùp baïc, [luïc laïc ñoàng ñen, buùp sen laù daëm,

daây cöông nhuoäm thaém, caùn roi anh bòt ñoàng thoøa].

[Laø ñöa (i-a) ñöa naøng, ñöa naøng, anh] ñöa naøng veà dinh.

Chuù thích :

Ngöïa oâ laø ngöïa maøu ñen.

Thaéng = ñoùng yeân cöông vaøo ngöïa

Tra = laép ;

Khôùp = caùi thaéng, caùi duøng ñeå haõm ngöïa döøng laïi.

Ñoàng thoøa = ñoàng pha vaøng

Caâu thô naøy do Kho taøng Ca Dao ngöôøi Vieät II trg 1603 trích daãn töø Höông hoa Ñaát Nöôùc trg 187.

Cuøng ñeà taøi ngöïa oâ naøy, coøn coù maáy baøi daân ca khaùc ñeà caäp ñeán, nhöng ñeàu bieán caûi lôøi thô theo nhieàu caùch khaùc nhau. Chaúng haïn, trong baøi Lyù ngöïa oâ (DC Bình Trò Thieân), ta thaáy ca töø nhö sau :

1. Ngöïa (ha) oâ, (a ha i a ha) ngöïa (ha) oâ, aên chuoái döôùi hoà, baét leân maø thaéng (Tình tang non tang tính, tính tang non tang tình a) thieáp ñöa chaøng dinh (a) laïi leân dinh (a) thieáp ñöa chaøng dinh (a) laïi leân dinh.

2. Ngöïa (ha) oâ, (a ha i a ha) ngöïa (ha) oâ, oâng thaéng kieäu vaøng, oâng tra khôùp baïc, moät boä luïc laïc ñoàng ñen, moät boä daây cöông tím traéng (Tình tang non tang tính, tính tang non tang tình a) thieáp ñöa chaøng dinh (a) laïi leân dinh (a) thieáp ñöa chaøng dinh (a) laïi leân dinh.

Noøng coát lôøi ca coù theå laø :

"Ngöïa oâ oâng thaéng kieäu vaøng

OÂng tra khôùp baïc ñöa chaøng leân dinh"

So saùnh 2 baøi lyù ngöïa oâ naøy, baøi treân tuy bieán caûi ít hôn, nhöng cuõng khoâng theå thieáu nhöõng kyõ thuaät bieán caûi cô baûn nhö ñieäp töø, ñieäp ngöõ (anh thaéng, ñöa naøng...), theâm tieáng ñeäm loùt (i a) hoaëc theâm nhöõng tieáng phuï nghóa khaùc (caùi, laø)...

10.2 AÂm nhaïc :

a) Thang aâm vaø heä thoáng :

Baøi Lyù ngöïa oâ mieàn Nam ôû thang nguõ aâm thoâng thöôøng, vò trí Fa, heä thoáng Xeâ (heä thoáng 3) :

XON - la - Ñoâ - REÂ - fa - (XON) vôùi caùc daáu truï XON, REÂ, Ñoâ.

Phaàn I (töø oâ nhòp 1-23) chuû yeáu duøng phaàn traàm cuûa ht Xeâ. ÔÛ ñaây coù pha troän vôùi heä thoáng Hoø (ÑOÂ - reâ - fa - XON - la - ÑOÂ) laø 1 heä thoáng ít khi duøng ñoäc laäp.

Phaàn II (töø oâ nhòp 24 ñeán heát) duøng phaàn cao cuûa heä thoáng Xeâ, coù chuyeån sang vò trí Xib ôû oâ nhòp 30 vaø döøng laïi cuõng ôû ht Xeâ cuûa VT Xib :

VT Xib : Xib - ñoâ - reâ - fa - xon - Xib

b) Hôi nhaïc :

Trong daân ca mieàn Nam, ngöôøi ta cho raèng phaàn I haùt ôû hôi Baéc vaø phaàn II haùt ôû hôi Nam Xuaân (goïi taét laø hôi xuaân). Caû 2 phaàn ñeàu ôû heä thoáng Xeâ, nhöng ñaëc tröng cuûa heä thoáng Xeâ naèm ôû phaàn cao chöù khoâng naèm ôû phaàn traàm. Vì theá phaàn I ôû ht Xeâ phaàn traàm, trong tröôøng hôïp naøy, khoâng coù neùt ñaëc saéc rieâng bieät, neân ñöôïc goïi laø hôi Baéc, moät hôi nhaïc vôùi loái dieãn aâm chaân phöông, khoûe maïnh, chaéc chaén.

Trong daân ca mieàn Nam, ta thaáy ht Xeâ thöôøng ñi keøm vôùi ht Xang, ht Xöï hoaëc hôi oaùn, ít khi ñi moät mình suoát caû baøi nhö ôû ñaây. Vaø moãi laàn chuyeån sang ht Xeâ, thì ngöôøi ta ñeàu goïi ñoù laø chuyeån sang hôi Xuaân (chaúng haïn xem baøi Lyù con saùo Goø coâng). Vôùi ht Xeâ laøm neàn taûng, hôi Xuaân thöôøng cho caûm giaùc vui möøng, khaûi hoaøn. ÔÛ ñaây, cuøng vôùi tieát taáu baát thöôøng lieân hoaøn, vôùi tieáng ñeäm loùt i a nhö tieáng ngöïa hí, hôi Xuaân ñaõ taïo ñöôïc moät khung caûnh leân ñöôøng "ñöa naøng veà dinh" raát phaán khôûi, ñaéc thaéng.

(coøn tieáp)

Xuaân Thaûo