Thaùnh Ca Phuïng Vuï

(baøi Il est neù le divin "Messie" trong Seùlection soá thaùng 12.1996 cuûa David Berreby töø trang 67-71)

Taùc phaåm sieâu vieät naøy : "Ñaáng Meâ-si-a" (The Messiah, Le Messie) ñaõ cöùu nhaïc só Haendel ñaïi taøi khoûi phaù saûn vaø thaát voïng.

Nhöõng caùnh buoàm trô truïi ñang ñung ñöa theo gioù doïc theo beán taøu muø söông cuûa Chester, moät caûng ôû bôø bieån taây nöôùc Anh. Ñöùng tröôùc cöûa soå cuûa quaùn caø pheâ La Bourse, moät ngöôøi beùo luøn baên khoaên nhìn caùc thuûy thuû raûnh roãi giaäm chaân cho aám trong côn laïnh. Ñôït gioù baát lôïi ngaên chaän caùc con taøu ra khôi. Theá maø con ngöôøi aáy laïi phaûi trôû veà Ai-len khoâng ñöôïc trì hoaõn.

Tröôùc kia laø ñöùc con "cöng" cuûa Chaâu AÂu, con ngöôøi aáy ñaõ laø nhaø soaïn nhaïc noåi tieáng nhaát. Nhöng trong moät ngaøy aâm u cuûa thaùng 11.1741, Georg Friedrich Haendel ñang treân bôø phaù saûn taøi chính, thaäm chí caû ngheä thuaät nöõa : caùc chuû nôï ñaõ röôït ñuoåi oâng vaø coâng chuùng cuõng boû rôi oâng. OÂng luøi xa cöûa soå, ñeán ngoài treân moät chieác gheá baèng goã soài khoâng maáy deã chòu vaø huùt oáng ñieáu. Chaéc haún ngaøy naøy phaûi laøm cho oâng buoàn raàu suy nghó.

AÂm nhaïc ñaõ ñöôïc duøng laøm giaáy thoâng haønh cho Haendel töø caùi ngaøy thaân phuï oâng, moät baùc só phaãu thuaät trong thaønh phoá Halle beân Ñöùc, ñöa oâng, baáy giôø laø moät caäu beù tí hon ñeán nhaø coâng töôùc Johann Adolf taïi Weissenfels. OÂng döï tính cho con trai mình laøm ngheà luaät sö.

Trong khi thaân phuï oâng baän bòu ôû trieàu ñình, Georg Friedrich thô thaån ñi vaøo nhaø nguyeän cuûa laâu ñaøi, vaø ñeå giaûi khuaây, ngaãu höùng tra tay chôi ñaøn oáng. Caäu quay laïi nhìn khi nghe coù tieáng böôùc chaân tôùi. Ñoù laø coâng töôùc Johann Adolf ñích thaân ñeán nghe caäu chôi ñaøn.

Nhaø quyù toäc hoûi : "Caäu beù coù khieáu laï luøng naøy laø ai vaäy?" Nhaø quyù toäc môøi thaân phuï cuûa Haendel ñeán vaø noùi vôùi oâng raèng ñeå cho caäu beù thieân taøi naøy laøm luaät sö laø moät "troïng toäi".

Khi coøn laø thanh nieân, Georg Friedrich hoïc raát nhanh, caäu ñaõ rôøi Halle ñi Hambourg, tröôùc khi qua YÙ ñeå hoïc soaïn nhaïc kòch. Naêm 25 tuoåi, Haendel nhaém qua Luaân ñoân, vì cöôøng ñoä ñôøi soáng aâm nhaïc vaø ñieàu kieän thuaän lôïi kieám tieàn taïi ñaây seõ cho pheùp oâng saùng taùc nhöõng nhaïc phaåm coù taàm côõ lôùn.

Naêm 1711, Rinaldo, nhaïc kòch ñaàu tieân haùt baèng tieáng YÙ cuûa oâng daønh cho coâng chuùng Anh ñaõ ñöôïc trình dieãn 15 laàn - moät kyû luïc vaøo thôøi aáy - vaø laøm cho nhaø haùt môùi Haymarket chaät ních ngöôøi thaønh coâng voâ tieàn khoaùng haäu naøy trong giôùi aâm nhaïc Luaân ñoân ñaõ ñaåy Haendel vaøo xaõ hoäi thöôïng löu. Caùc oâng hoaøng baø chuùa töø caùc vuøng queâ ñaõ leân thaønh phoá ñeå xem nhaïc kòch. Nhöõng ai khoâng may maén kieám ñöôïc veù, ñaõ huyùt saùo giai ñieäu Rinaldo treân caùc ñöôøng phoá.

Sau khi baûn Te Deum ñöôïc trình taáu trong nhaø thôø chính toøa thaùnh Phao-loâ ñeå möøng hoøa öôùc Utrecht naêm 1713, nöõ hoaøng An-na caáp cho Haendel 200 baûng Anh moãi naêm. Soá tieàn naøy vaø caùc khoaûn tieàn trình dieãn khaùc, ñaõ laøm cho oâng trôû neân nhaø soaïn nhaïc ñöôïc traû giaù cao nhaát theá giôùi luùc baáy giôø.

Ñeå theâm uy tín, vua George I, keá vò nöõ hoaøng An-na, taêng gaáp ñoâi khoaûn trôï caáp cho nhaïc só. Nhaø vua coøn tham gia khoâng tính toaùn ñaàu tö vôùi nhöõng nhaø quyeàn quyù Luaân ñoân vaøo coâng ty nhaïc kòch cuûa Haendel, vôùi teân goïi Haøn laâm vieän aâm nhaïc Hoaøng gia.

Ñoái vôùi nhaø soaïn nhaïc, Haøn laâm vieän naøy laø moät vieäc laøm cuï theå hoùa giaác moäng xa xöa cuûa oâng. Phaàn lôùn caùc nhaïc só vaøo thôøi baáy giôø ñeàu tuøy thuoäc vaøo caùc maïnh thöôøng quaân thuoäc giôùi quyù toäc. Nhöng Haendel khoâng phaûi chæ coù taøi naêng veà aâm nhaïc. OÂng cuõng coøn laø moät nhaø doanh thöông cöø khoâi nöõa. Ñang khi vaãn saùng taùc, oâng coøn tuyeån moä caùc nhaø ñaàu tö, thueâ ca só vaø ñaûm traùch caùc coâng vieäc quaûn trò khaùc. Bao laâu nhöõng ngöôøi meâ nhaïc öa thích nhaïc kòch cuûa oâng mua veù ñi xem thì baáy laâu Haøn laâm vieän cuûa oâng coøn ruùt ra ñöôïc nhöõng lôïi nhuaän beùo bôû.

Ñaàu tö vaøo caùc coâng vieäc kinh doanh cuûa Haendel khoâng sôï ruûi ro nhieàu. Trong caùc buoåi trình dieãn vôû Amadigi di Gaula naêm 1715, coâng chuùng la heùt ñoøi dieãn laïi caùc aria, ñeán noãi giaùm ñoác nhaø haùt sôï buoåi trình dieãn keùo daøi ñeán raïng ñoâng, ñaõ caám caùc ca só haùt laïi laàn thöù hai. Trong laàn trình dieãn ñaàu tieân vôû Radamisto, naêm 1720, ngöôøi ta ñaõ gaây loän vôùi nhau ñeå giaønh giaät veù.

Vaøo thôøi kyø naøy, Haendel khoâng chòu cho baát kyø ai ñe doïa mình caû. Caû Luaân ñoân laáy laøm thích thuù vì vôùi caùc lôøi öùng ñoái yù nhò cuûa oâng vôùi ngöôøi haùt gioïng nam cao ñe doïa seõ laø ngöôøi thöù nhaát ñaäp ñaàu vaøo chieác ñaøn "La-vô-xin" (Clavecin), neáu Haendel khoâng söûa laïi moät giai ñieäu, oâng ñaõ traû lôøi : "Neáu theá laïi coøn giaûi trí hôn laø loái haùt cuûa baïn ñoù."

Khi moät gioïng nöõ cao muoán dieãn taû vai ñoùng cuûa mình maø khoâng quan taâm ñeán chæ ñaïo cuûa oâng, oâng ra leänh laø phaûi vaâng lôøi, neáu khoâng, oâng seõ neùm nöõ danh ca qua cöûa soå. Noùi laø laøm neân oâng lieàn naém ngöôøi coâ vaø daãn ñeán cöûa soå gaàn nhaát.

Nhöng töø naêm 1725, tieáng taêm cuûa oâng baét ñaàu giaûm daàn. Coâng chuùng ít ñeán xem haùt vaø Haøn laâm vieän phaù saûn naêm 1728. Cuõng naêm ñoù, thi só John Gay ñeà nghò "nhaïc kòch cuûa ngöôøi ngheøo", trình dieãn nhaïc kòch YÙ trong ngoân ngöõ cuûa Shakespeare. Coâng thöùc naøy ñem laïi thaønh coâng vó ñaïi vaø taïo ra söï haâm moä aâm nhaïc deã thuoäc vaø haùt baèng tieáng Anh. YÙ thích môùi laï choùng qua naøy ñaåy caùc tieát muïc cuûa Haendel vaøo choã thaát baïi.

Nhöng Haendel vaãn cöù saùng taùc, döïng caùc vôû nhaïc kòch. Naêm 1737, söï caêng thaúng vaø lao löïc ñaõ khieán oâng bò côn teâ lieät laøm oâng khoâng duøng ñöôïc boán ngoùn tay phaûi. Nhöõng thö töø qua laïi phaûn aûnh noãi lo laéng do côn xuoáng doác cuûa oâng gaây ra. Thaùi töû töông lai Freùdeùric, Ñaïi ñeá nöôùc Phoå vieát thö cho caùc anh em hoï thuoäc hoaøng toäc mình : "Thôøi ñaïi noåi tieáng cuûa Haendel ñaõ heát, nguoàn höùng cuûa oâng ñaõ caïn vaø nhaïc oâng ñaõ loãi thôøi"

Thaát voïng ñeán toät ñoä, nhaø soaïn nhaïc rôøi nöôùc Anh vaøo muøa heø ñi chöõa beänh taïi traïm nöôùc khoaùng noùng ôû Aix-la-cha-pelle beân Ñöùc. Khung caûnh deã chòu khieán söùc khoûe oâng mau ñöôïc phuïc hoài. OÂng ôû ñoù ít laâu, roài vaøo moät buoåi chieàu kia, oâng ra khoûi hoà taém vaø nhanh nheïn maëc quaàn aùo. OÂng khoâng ñeán taém vaøo giôø bôi tieáp ñöôïc döï lieäu vaøi giôø sau ñoù. Caùc nöõ tu phuïc vuï traïm nöôùc khoaùng lo laéng. Roài töø nhaø thôø ñan vieän, vang leân aâm ñieäu cuûa moät thöù aâm nhaïc tuyeät vôøi. Ñoù chính laø Haendel, vôùi baøn tay ñöôïc laønh beänh caùch laï luøng, ñaõ ngaãu höùng chôi treân caây ñaøn oáng.

Nhaïc só trôû veà Luaân ñoân, nhöng coâng chuùng khoâng maøng chi ñeán caùc taùc phaåm nhaïc kòch cuûa oâng. OÂng caøng theâm nôï naàn, vaø vieäc daøn döïng nhaïc kòch ñaõ laøm tieâu taùn soá tieàn daønh duïm cuûa oâng.

Trong nhieàu naêm trôøi, oâng chæ taïm caàm cöï ñöôïc nhôø toå chöùc caùc buoåi hoøa nhaïc, vì caùc nhaïc kòch cuûa oâng laàn löôït thaát baïi. Muøa heø naêm 1741, Haendel 56 tuoåi, oâng töï hoûi lieäu giôø boû cuoäc ñaõ ñieåm chöa.

Moät buoåi saùng kia, moät ngöôøi haàu ñöa cho oâng moät boù taøi lieäu boïc trong giaáy da cöøu. Ñoù laø moät baûn vaên maø Carl Jennens, moät thi só nghieäp dö, moät trong caùc ngöôøi haâm moä oâng göûi ñeán. Töø nhieàu naêm, Jennens vaãn coá thuyeát phuïc Haendel phoå nhaïc caùc baøi thô cuûa mình. Nhaø thô ñaõ göûi cho nhaïc só baûn phoùng taùc caùc ñoaïn vaên Kinh Thaùnh keå chuyeän vua Sao-loâ vaø Ña-vít. Haendel ñaõ duøng baøi thô ñoù soaïn ra moät oratorio, moät nhaïc kòch toân giaùo ñöôïc dieãn taû ñôn giaûn nhaát, do caùc ca só aên maëc thöôøng phuïc trình dieãn treân saân khaáu khoâng baøi trí. Vôû naøy khoâng maáy thaønh coâng.

Cuõng nhö caùc kòch baûn tröôùc cuûa Jennens, coát truyeän môùi naøy cuõng ruùt ra töø saùch Thaùnh, nhöng laàn naøy, baûn vaên thaät söï laø cuûa Kinh Thaùnh. Khi goùp nhaët kheùo leùo caùc trích daãn cuûa Cöïu vaø Taân öôùc, Jennens ñöa ra moät trình thuaät caûm ñoäng veà cuoäc Giaùng sinh, Thöông khoù vaø Phuïc sinh cuûa Chuùa Ki-toâ. OÂng ñaët teân laø "Ñaáng Meâ-si-a" (The Messiah)

Taùc phaåm baét ñaàu vôùi lôøi ngoân söù I-sai-a höùa ôn giaûi thoaùt : "Haõy an uûi, an uûi daân Ta". (Is 40,1) Caùc lôøi an uûi naøy raát ñôn giaûn vaø quen thuoäc, ñeán ñoä chuùng nhö ñoïc giai ñieäu cho Haendel vieát. OÂng thaáy mình ñöôïc caûm höùng saâu saéc. 

Phoù vöông Ai-len môøi nhaø soaïn kòch ñeán Dublin ñeå trình dieãn moät vôû nhaïc kòch laáy tieàn laøm vieäc töø thieän. Haendel baét tay vaøo vieäc saùng taùc vôùi loøng vöõng tin, oâng baét ñaàu The Messiah ngaøy 22.8 vaø hoaøn taát 23 ngaøy sau. AÂm nhaïc ñaõ ban cho oâng moät ñieàu gì ñoù coøn quyù hôn caû nhöõng moái thieän caûm cuûa coâng chuùng ; noù ñaõ traû laïi cho oâng nieàm hy voïng.

Taïi Chester, Haendel ñöùng leân, traû tieàn vaø rôøi quaùn caø pheâ La Bourse. OÂng trôû veà quaùn troï "Chim caét maøu vaøng". Ngoâi nhaø naøy khoâng coù gì gioáng nhö caùc laâu ñaøi vaø caùc traïm nöôùc khoaùng noùng maø oâng voán quen. Khi vaøo caên phoøng nhoû cuûa mình, oâng ñaõ phaûi chieán ñaáu theâm moät laàn nöõa vôùi söï thaát voïng. Sau moät coá gaéng lôùn lao nhö vaäy, lieäu thôøi tieát baát thöôøng cuûa gioù, vaø thuûy trieàu coù "khoùa mieäng" aâm nhaïc cuûa oâng laïi khoâng ? OÂng ñi nguû, tinh thaàn dao ñoäng, nhöng vaãn coá khôi laïi ngoïn löûa ñaõ thoåi vaøo oâng, khi oâng saùng taùc baûn nhaïc kyø dieäu ñoù.

Vaø saùng hoâm sau, gioù ñaõ ñoåi chieàu !

Nhöõng ngöôøi yeâu nhaïc ôû Dublin chôø ñôïi moät ñieàu gì phi thöôøng. Haendel cho taäp döôït saùng taùc môùi trong nhieàu thaùng. Tôø baùo lôùn nhaát cuûa thaønh phoá ñaõ yeâu caàu caùc meänh phuï trong buoåi ñaàu tieân ñöøng mang vaùy phoàng vaø caùc oâng ñöøng mang kieám, haàu coù theâm 100 choã phuï troäi trong nhaø haùt Fishamble Street.

Ngaøy 13.4.1742, Haendel ngoài vaøo ñaøn "la-vô-xin" tröôùc moät cöû toïa noân noùng vaø oàn aøo. OÂng ñöa maét nhìn caùc nhaïc coâng trong daøn nhaïc hoøa taáu beù nhoû cuûa mình vaø gaät ñaàu. Khoâng coù nghi thöùc naøo khaùc, The Messiah sinh ñoäng ngay ôû caùc nhòp ñieäu eâm aû cuûa phaàn môû ñaàu. Chaúng caàn laâu tröôùc khi aâm nhaïc laøm cho coâng chuùng Dublin rôi leä vì xuùc ñoäng. Caùc lôøi pheâ bình thaät laø cuoàng nhieät.

Buoåi trình dieãn tieáp theo ñoù ñöôïc ñoùn nhaän vôùi caû söï nhieät tình, ñeán noãi ngöôøi ta phaûi caát caùc oâ kính cöûa soå, ñeå ngaên cho caên phoøng khoûi quaù noùng. Ñeå kieám tieàn cho vieäc töø thieän, oratorio chöùng toû laø moät cô may thöïc söï. Boán traêm baûng Anh ñöôïc phaân phoái cho caùc beänh vieän vaø traïm xaù, chöa keå 142 tuø nhaân ñöôïc traû töï do sau khi The Messiah traû tieàn nôï cho hoï.

Traùi laïi, buoåi trình dieãn The Messiah laàn ñaàu taïi Luaân ñoân ngaøy 27.3.1743 laø moät chuyeän hoaøn toaøn khaùc. Moät soá baøi giaûng ñaû kích nguyeân taéc cuûa taùc phaåm. Caùc baûn vaên Kinh Thaùnh coù theå ñeå cho caùc dieãn vieân haùt nhö troø tieâu khieån ñôn thuaàn khoâng ? Coøn veà khaùn giaû tìm giaûi trí, hoï thaát voïng vì thieáu haønh ñoäng vaø aria hoaønh traùng. Sau ñoù, nhöõng ngöôøi aùi moä nhaïc kòch tuyeån moä thuoäc haï ñeå laøm khoù deã cho nhöõng ngöôøi ñi nghe aâm nhaïc cuûa Haendel.

Nhöng nhaø soaïn nhaïc ít baän taâm ñeán ñieàu aáy. Nhieàu taùc phaåm khaùc ra ñôøi do thôøi kyø taùi caûm höùng naøy. Sam-son, Giu-ña Ma-ca-beâ, "AÂm nhaïc cho phaùo boâng hoaøng gia" laø nhöõng taùc phaåm thaønh coâng. Haendel coøn chòu moät vaøi thaát baïi, nhöng vaãn tieáp tuïc vieát loaïi aâm nhaïc toát nhaát maø oâng coù khaû naêng. Traû lôøi cho baïn beø lo laéng khi thaáy nhieàu gheá troáng luùc dieãn vôû Theùodora, oâng giaûi thích : "AÂm nhaïc seõ vang doäi toát hôn."

Duø thieân nan vaïn khoù, Haendel vaãn baùm chaéc vaøo taùc phaåm The Messiah yeâu quyù cuûa oâng vaø trình dieãn haøng naêm, laáy tieàn laøm vieäc töø thieän trong 10 naêm cuoái ñôøi mình. Chaúng bao laâu, coâng chuùng Luaân ñoân keùo ñeán xem caùc buoåi trình dieãn. Khi vua Georg II nghe The Messiah laàn ñaàu vua khoâng laøm chuû ñöôïc nhö ngöôøi ta noùi, söï höùng khôûi cuûa mình. Khi keøn trompette vang leân nhöõng caâu Ha-leâ-lui-a cuûa ñaïi ca ñoaøn, nhaø vua ñöùng baät daäy. Söï lao xao lan ra khaép cöû toïa, vaø trong tieáng soät soaït cuûa quaàn aùo vaø tieáng göôm laùch caùch, moïi ngöôøi ñöùng daäy. Ngaøy nay cuõng theá, coâng chuùng caùc nöôùc noùi tieáng Anh ñöùng leân theo caùc hôïp aâm töng böøng cuûa ñoaïn nhaïc Ha-leâ-lui-a naøy.

Caûm höùng maïnh meõ vaø nhieäm maàu khai sinh ra baûn The Messiah ñaõ phuïc hoài nieàm troâng caäy suy yeáu cuûa Haendel vaø giuùp cöùu oâng khoûi saït nghieäp vaø mai moät teân tuoåi.

Maëc duø maát thò löïc vaøo cuoái ñôøi mình, oâng vaãn tieáp tuïc saùng taùc vaø chôi ñaøn oáng. Sau moät laàn ñieàu khieån trình dieãn vôû The Messiah, nhaïc só baát tænh vaø ñöôïc ñöa veà nhaø. OÂng chieán ñaáu choáng laïi töû thaàn suoát ñeâm thöù saùu tuaàn thaùnh, ngaøy 13.4.1759 - ñuùng 17 naêm sau buoåi trình dieãn laàn ñaàu The Messiah taïi Dublin. Georg Friedrich Haendel taét thôû saùng hoâm sau, luùc raïng ñoâng. Nhöng The Messiah vaãn soáng maõi, ñeå laøm say meâ nhöõng ngöôøi yeâu nhaïc treân khaép hoaøn caàu.

Haøng naêm, daøn nhaïc giao höôûng Montreùal, Canada, trình dieãn The Messiah cuûa Georg Friedrich Haendel taïi nhaø thôø Chaùnh toøa Ñöùc Baø ngaøy 17 vaø 18.12.

Nguyeãn Troïng Ña dòch

This site was created by Communio From Viet Nam
©1998-2000 , All Rights Reserved.