VAÁN ÑEÀ THAÙNH NHAÏC

Taøi lieäu Universa Laus naêm 1980

trong lòch söû aâm nhaïc cuûa Hoäi thaùnh

Felice Rainoldi

(trong Maison-Dieu soá 145, Edition du Cerf, 1981 trang 25-48)

Baûn dòch cuûa Ñoã Xuaân Queá

BOÄ LUAÄT PHAÙP LYÙ ÑAÀU TIEÂN VEÀ THAÙNH NHAÏC

CHAËNG ÑÖÔØNG THÖÙ NHAÁT : AÂM NHAÏC - PHUÏNG VUÏ

1.  Ñoäng cô vaø chöùc naêng cuûa aâm nhaïc trong phuïng vuï

2. Ñaëc tính cuûa aâm nhaïc

CHAËNG ÑÖÔØNG THÖÙ HAI : AÂM NHAÏC - VAÊN HOÙAÏ

1. Ca Gheâ-go-ri-oâ

2. Ña aâm hôïp xöôùng coå ñieån

3. AÂm nhaïc hieän ñaïi

4. Baøi haùt bình daân

5. Khí nhaïc

CHAËNG ÑÖÔØNG THÖÙ BA : PHUÏNG VUÏ - VAÊN HOÙAÏ

1. Töø boû thuyeát coá ñònh

2.  Ñöôøng höôùng môùi veà phuïng vuï vaø aâm nhaïc taïi Coâng Ñoàng Va-ti-ca-noâ II

3. Vaên hoùa - phuïng vuï - aâm nhaïc

Taøi lieäu Universa Laus naêm 1980 chaéc haún ghi daáu moät thôøi ñieåm quan troïng, trong lòch söû ñaõ khaù daøi vaø luoân soâi noåi, lieân quan ñeán cuoäc tranh luaän veà aâm nhaïc cho phuïng vuï vaø trong phuïng vuï. Coù theå noùi ñoù laø ñoaïn keát thuùc cuûa moät con ñöôøng daøi, vaø mang trong mình moät töông lai chöùa ñaày nhöõng ñieàu môùi laï. Taøi lieäu noùi treân thöøa höôûng nhöõng neùt phong phuù cuûa moät Truyeàn thoáng maø khoâng ñoàng hoùa Truyeàn thoáng naøy vôùi caùc truyeàn thoáng khaùc. Noù saùng suoát nhìn vaøo tình theá hieän thôøi vaø can ñaûm böôùc vaøo doøng naêng ñoäng cuûa tình theá ñoù. Noù ñeà nghò moät mô öôùc coù tính tieân tri laøm cho chuùng ta phaûi canh chöøng tröôùc moïi thöù caùm doã uø lì, vaø thuùc ñaåy chuùng ta vöôït qua moïi söï ngöôõng moä quaù ñaùng.

Nhöõng lôøi quaû quyeát treân ñaây khoâng bieåu loä moät söï töï maõn ñôn thuaàn, nhöng baøy toû yù thöùc veà coâng vieäc ñaõ hoaøn thaønh, do nhöõng ngöôøi coù traùch nhieäm vaø trong tinh thaàn phuïc vuï "Hoäi Thaùnh trong tö theá caàu nguyeän" vaø söù meänh cuûa Hoäi Thaùnh treân theá giôùi.

Hieån nhieân ñoù laø moät trong nhöõng neùt ñoåi môùi cuûa Hoäi Thaùnh vaø baøi thuyeát trình naøy nhaèm noùi leân neùt ñoåi môùi ñoù. Noù coá gaéng phaân tích, ñi töø nhöõng thôøi kyø ñaàu cuûa theá kyû chuùng ta, söï suy nghó ñaõ phaùt trieån chung quanh ba truï coät laø aâm nhaïc, phuïng vuï, vaên hoùa. Ñaây chính laø chuû ñeà cuûa hoäi nghò chuùng ta. Chuùng ta seõ khaùm phaù ra nhöõng yeáu toá lieân tuïc vaø nhöõng nhaân toá giaùn ñoaïn, nhöõng thay ñoåi baáp beânh vaø nhöõng ñieàu chænh chính xaùc. Caùch ñeà caäp vaán ñeà khoâng coøn xa laï gì ñoái vôùi nhöõng ai ñaõ bieát coâng vieäc laøm cuûa Universa Laus, nhöng hy voïng raèng caùch thöùc trình baøy vaán ñeà cuõng seõ goùp phaàn ñònh vò roõ hôn taøi lieäu 1980 vaøo toaøn boä dieãn bieán lòch söû vaø thaåm ñònh dieãn bieán ñoù moät caùch coù pheâ phaùn.

Khôûi ñieåm laø taøi lieäu ñaàu tieân cuûa thôøi thaùnh Pi-oâ X laøm giaùo hoaøng, töï saéc "Inter sollicitudines" ñeà ngaøy 22.11.1905. Baûn vaên naøy ngaøy nay vaãn coøn ñöôïc coi nhö moät "moác caên baûn trong lòch söû thaùnh nhaïc cuûa moïi thôøi, taïo thaønh moät tuyeät ñænh cuûa cuoäc tieán hoùa, môû ra moät thôøi kyø môùi meû vaø phong phuù. Noù hoaøn taát vaø cuûng coá cuoäc chieán ñaáu cam go, laâu daøi cuûa phong traøo ca haùt phuïng vuï. Cuoái cuøng moät vò giaùo hoaøng nhìn nhaän caùc yeáu toá taïo thaønh moät neàn thaùnh nhaïc thöïc thuï, vaø duøng uy quyeàn toái cao cuûa mình ñeå toân phong neàn aâm nhaïc ñoù." (V.Donflia : Cento anni di musica liturgia a Verona e in Italia, Verona 1979)

Loaïi ca ngôïi taùn döông ñoù giöõa muoân vaøn lôøi ca ngôïi khaùc laø moät baèng chöùng veà vieäc ngaøy nay ngöôøi ta huyeàn thoaïi hoùa coâng trình cuûa vò Giaùo hoaøng naøy, cuõng nhö xöa ñaõ xaûy ra vaøo thôøi Trung Coå, ñoái vôùi Ñöùc Giaùo hoaøng Gheâ-go-ri-oâ Caû. Nhöng taát caû moïi söï lyù töôûng hoùa quaù ñaùng ñeàu coù haïi : noù coù theå ñöa tôùi choã tuyeät ñoái hoùa moät tö töôûng vaø moät loái thöïc haønh duø sao vaãn töông ñoái, ñoàng thôøi chuyeån taûi nhöõng thöù ñoù maø khoâng coù moät chuùt yù höôùng pheâ bình, roài laïi duøng moät loái vaên cöôøng ñieäu vaø laëp ñi laëp laïi moät caùch hôi cuoàng tín.

Ñaõ haún, ngöôøi ta chæ coøn vieäc taùn thöôûng moät caùch tích cöïc vai troø cuûa saéc leänh Motu proprio trong vieäc thanh luyeän nhaïc kòch tröôøng ñang ngöï trò trong caùc nhaø thôø, nhaát laø ôû YÙ. Nhöng haõm phanh caùc lôïi duïng khoâng phaûi laø ñeà nghò moät lyù thuyeát : ñoù chính laø goùc caïnh maø ngaøy nay ngöôøi ta cho laø yeáu keùm trong Motu proprio, vì noù quaù gaén lieàn vôùi nhöõng quan nieäm moät chieàu. Quaû thöïc, trong khi vöôït quaù vai troø cuûa mình, Motu proprio ñaõ chính thöùc hoùa phong traøo phuïc höng cuûa caùc nhaø caûi toå thaùnh nhaïc trong theá kyû XIX. Phong traøo naøy ñoàng hoùa aâm nhaïc ñích thöïc trong nhaø thôø vôùi aâm nhaïc coå xöa ; noù ñeà cao nhöõng ca muïc nhieãm veû trang troïng phuïc vuï cho loøng suøng kính ; noù choáng laïi nhöõng taùc phaåm phaùt xuaát töø phong caùch saùng taùc cuûa Monteverdi. Nhö vaäy, aâm nhaïc taân thôøi chæ coøn caùch laø bò loaïi ra khoûi caùc nhaø thôø, hay phaûi chòu söï kieåm soaùt do quan nieäm môùi veà söï lyù töôûng hoùa ñieàu thieâng thaùnh. Muïc tieâu naøy cuõng cuøng chung moät laøn soùng nhö toaøn boä caùc lyù töôûng vaø chöông trình cuûa Ñöùc Giaùo hoaøng Pi-oâ X.

Chæ caàn ñoïc vaøi ñoaïn trong chöông cuûa Roger Aubert trong cuoán Lòch söû Hoäi Thaùnh do Hubert Jedin chuû bieân laø ñuû xaùc tín. Ngöôøi ta nhaéc laïi trong chöông ñoù, theo moät nhaân chöùng thôøi baáy giôø, laø Ñöùc Giaùo hoaøng Pi-oâ X "chuaån bò cho Hoäi thaùnh moät neàn cai trò ñoäc taøi vôùi hy voïng cöùu vaõn ñöôïc Hoäi thaùnh, vì xaùc tín raèng vieäc phuïc vuï Thieân Chuùa vaø cöùu roãi caùc linh hoàn ñoøi phaûi coù moät cuoäc chaán chænh nghieâm tuùc veà nhieàu phöông dieän." "Ngaøi cho laø caàn phaûi coù moät söï phaûn öùng naøo ñoù ; bôûi vaäy, trieàu giaùo hoaøng cuûa ngaøi ngay töø ñaàu ñaõ löïa choïn moät theá "coâ laäp laønh maïnh" vaø moät kieåu "baûo veä tính coâng giaùo"... "Khi ñaøo hoá ngaên caùch vôùi neàn vaên hoùa taân thôøi, Hoäi thaùnh ñaõ hoaõn laïi maõi veà sau vieäc giaûi quyeát nhöõng vaán ñeà caên baûn. Ngaøy nay ngöôøi ta thaáy raèng Hoäi thaùnh chaúng ñöôïc gì caû, maø ngöôïc laïi laø khaùc, khi Hoäi thaùnh laøm nhö khoâng bieát ñeán nhöõng vaán ñeà ñoù. Caøng rôøi xa boái caûnh cuûa Motu proprio, ngöôøi ta caøng khoâng nhaän thaáy trong caùc taøi lieäu giaùo hoaøng sau ñoù cuõng nhö trong saùch baùo cuûa caùc nhaø caûi caùch thaùnh ca, coù söï ñaùnh giaù naøo theo lòch söû, hay ñoïc laïi moät caùch coù pheâ bình tö töôûng aâm nhaïc vaø phuïng vuï cuûa Ñöùc Giaùo hoaøng Pi-oâ."(L'Eglise dans les eùtats modernes et les mouvements sociaux) . Tuy nhieân, ñaõ coù moät söï bieán chuyeån ñaùng keå veà phaàn noäi dung, duø vaãn kính troïng Hieán chöông naøy vaø chính thöùc laëp laïi töø ngöõ duøng trong ñoù vôùi muïc ñích toû ra trung thaønh nhö ngöôøi ta noùi. Nhöng ñoù laø moät söï trung thaønh beänh hoaïn : moät söï coá gaéng tieáp tuïc duøng laïi töø ngöõ hôn laø moät noã löïc xaùc ñònh caùc yù nieäm. Ngöôøi ta trích daãn khoâng ngöøng nhöõng ñoaïn vaên baét buoäc trong moät boái caûnh hoä giaùo, vôùi moät gioïng vaên khoa tröông maø keát quaû laø xaùc quyeát moät ñieàu khaùc. Baûn luaän vaên sa laày trong moät con ñöôøng khoâng coù loái thoaùt, vaø coù leõ do ngoaøi yù muoán, ngöôøi ta ñaõ laøm cho toái ñi ñieàu ñaùng leõ caàn phaûi laøm cho saùng toû.

Ñeå traùnh taïo ra caûm nghó nhöõng ñieàu noùi ñaây laø voâ caên cöù vaø khoâng coù neàn taûng, chuùng toâi coù theå ñoái chieáu vôùi nhöõng baûn vaên chính cuûa caùc Ñöùc Giaùo hoaøng, nhö baûn keâ khai taøi lieäu ôû ñaàu baøi thuyeát trình naøy, töø baûn Motu proprio naêm 1903 ñeán Huaán thò veà thaùnh nhaïc naêm 1967.

Chuùng toâi söû duïng boä ba "aâm nhaïc, vaên hoùa, phuïng vuï" laøm maïng löôùi phaân tích ; boä ba naøy soi saùng roõ toaøn boä caùc moái töông quan vaãn luoân hieän höõu trong caùc buoåi cöû haønh Ki-toâ giaùo, döôùi hình thöùc naøy hay hình thöùc khaùc. Ba cöïc naøy lieân heä maät thieát vôùi nhau vaø veõ ra cho chuùng toâi nhöõng tuyeán phaân tích.

Chaëng ñöôøng thöù nhaát :

A. AÂM NHAÏC - PHUÏNG VUÏ

AÂm nhaïc luoân ñöôïc noùi ñeán moät caùch ñaëc bieät tröø ra trong Mediator Dei. Ñoäng cô vaø chöùc naêng cuûa aâm nhaïc ñöôïc moâ taû nhö sau :

a) AÂm nhaïc laø neùt bieåu loä töï nhieân cuûa tình caûm, coù söùc gôïi caûm vaø laøm cho lôøi caàu nguyeän theâm maõnh lieät veà maët taâm lyù. Ñoù laø nieàm caûm xuùc ñöôïc dieãn taû thaønh thô, laø lyù luaän veà caûm xuùc hoa myõ ñöôïc söû duïng trong Motu proprio vaø coøn löu laïi maõi trong nhöõng baûn vaên gaàn ñaây nhaát. Nhöõng chöùc naêng naøy ñöôïc gaùn cho thanh nhaïc cuõng nhö khí nhaïc vaø ñaëc bieät hôn caû cho nhaïc quaûn caàm.

b) AÂm nhaïc taêng theâm veû huy hoaøng cho nghi thöùc. Phuïng vuï ñích thaät vaø ñaày ñuû goàm coù söï long troïng beân ngoaøi vôùi veû röïc rôõ, neùt myõ leä qua caùc nghi thöùc ñeå toân vinh Thieân Chuùa vaø cöùu roãi linh hoàn ngöôøi ta. Hoaït ñoäng phuïng töï cuõng laø moät thaønh coâng cuûa Hoäi thaùnh.

c) AÂm nhaïc taêng cöôøng söùc maïnh cho lôøi noùi. Tuy vai troø naøy quan troïng nhaát nhöng laïi bò coi thöôøng hôn caû. Trong Motu proprio chæ thaáy coù moät ñoaïn duy nhaát : maëc cho baûn vaên phuïng vuï moät giai ñieäu thích hôïp deå taêng veû höõu hieäu. Khoâng thaáy noùi gì veà moái töông quan giöõa baûn vaên, aâm nhaïc vaø bình ca maõi cho tôùi thoâng ñieäp Musicae sacrae disciplina, trong khi giai ñieäu gaén lieàn vôùi lôøi ca laø phaàn ngheä thuaät coù giaù trò hôn caû vaø laø phaåm chaát maãu möïc veà maët phuïng vuï trong kho taøng bình ca tröôùc ñaây.

d) Muoán thaáy nhöõng ñoäng cô vaø chöùc naêng khaùc, phaûi ñôïi nhöõng baûn vaên môùi nhaát döïa vaøo phong traøo canh taân phuïng vuï nhö "taùn trôï söï ñoàng taâm nhaát trí", (SC) "dieãn taû lôøi caàu nguyeän caùch vui töôi", "bieåu loä baûn chaát phaåm traät vaø coäng ñoàng cuûa Hoäi thaùnh", "bieåu hieän cuûa söï ñoàng taâm", "tieân baùo neàn phuïng vuï thieân quoác"

Chính qui cheá cuûa phuïng vuï laøm cho nhöõng ñaëc tính naøy neân caàn thieát. Nhöng laø phuïng vuï long troïng (thaùnh leã, giôø kinh phuïng vuï) cöû haønh baèng tieáng la-tinh, theo caùc baûn vaên ñöôïc chuaån y, do caùc giaùo só hay giaùo daân nam giôùi maëc y phuïc giaùo só haùt. Phuï nöõ hoài ñoù chæ ñöôïc nhaän vaøo ca ñoaøn vôùi raát nhieàu thaän troïng, theo thoâng ñieäp Kyû luaät veà thaùnh nhaïc. Ca haùt laø moät trong nhöõng yeáu toá tham döï beân ngoaøi ; nhöõng ngöôøi ca haùt caàn phaûi hieåu bieát vaø ñöôïc huaán luyeän. Huaán thò De Musica sacra naêm 1958 ñeà nghò vaø nhaéc laïi tæ mæ nhö theá. Laàn ñaàu tieân huaán thò naøy cho pheùp ñöôïc duøng tieáng ñòa phöông ñeå haùt trong thaùnh leã.

Thaät chaúng coù gì ñaùng ngaïc nhieân khi thaáy raèng moät neàn phuïng vuï chæ chuù troïng ñeán chieàu kích toân giaùo - vaên hoùa vaø quaù ñaët naëng khía caïnh phaùp lyù vaø thaåm myõ ñoøi thaùnh nhaïc phaûi nhaán maïnh ñeán ñaëc tính vaø muïc ñích caên baûn cuûa thaùnh nhaïc. Vì theá, thaùnh nhaïc phaûi thaùnh, phaûi laø moät ngheä thuaät ñích thöïc.

a) Söï thaùnh thieän ñöôïc ñònh nghóa caùch tieâu cöïc : thaùnh laø khoâng traàn tuïc, ngay caû trong caùch bieåu dieãn. Tuy vaäy trong thoâng ñieäp Kyû luaät thaùnh nhaïc cuõng coù moät gôïi yù tích cöïc laø noùi ñeán caùch dieãn taû söùc loâi cuoán vaø hieäu löïc cuûa baûn vaên.

Nhöõng ñoaïn vaên khaùc thì noùi ñeán loaïi aâm nhaïc "xöùng hôïp trong caùch bieåu dieãn" hay "phuïc vuï caùc muïc ñích thieâng thaùnh cuûa phuïng vuï", "khoâng baát xöùng vôùi nôi thaùnh", "xöùng hôïp vôùi söï trang troïng cuûa ñeàn thôø" (Huaán thò thaùnh nhaïc). Söï khaùc bieät giöõa thaùnh nhaïc vaø nhaïc ñôøi ñöôïc neâu roõ trong huaán thò veà Thaùnh nhaïc. Nhö theá trong boái caûnh baøn veà nhaïc khí, ngöôøi ta quaû quyeát raèng ñaøn quaûn caàm coå ñieån, do baûn chaát vaø nguoàn goác, ñöôïc tröïc tieáp daønh cho thaùnh nhaïc (HTTN soá 60b).

b) Hình theå toát ñeïp (ngheä thuaät ñích thöïc) nhö Motu proprio ñoøi hoûi, ñöôïc bieän minh bôûi hieäu quaû taâm lyù vaø caûm xuùc cuûa aâm nhaïc. Vì theá, hieäu quaû naøy phaàn lôùn gaén lieàn vôùi caùc sô ñoà tri giaùc cuûa moãi thôøi kyø vaên hoùa. Ngöôøi ta chöa hình dung ñöôïc taùc phaåm ngheä thuaät laø coâng trình ñöôïc saùng taùc do caûm höùng ñaëc bieät hay ñöôïc phuù cho moät soá nhöõng giaù trò caáu truùc vaø boá cuïc. Ñieàu naøy thaáy hieän roõ nôi nhöõng ngöôøi chuû tröông phong traøo Xeâ-xi-li-a thuoäc lôùp môùi ; ngöôøi ta döïa vaøo nhöõng lôøi xaùc quyeát cuûa Ñöùc Pi-oâ X ñeå cuûng coá theâm laäp luaän cuûa mình. Traùi laïi, hình theå toát ñeïp moãi ngaøy moät ít ñöôïc nhaéc tôùi trong caùc taøi lieäu keá tieáp. Ñöùc Pi-oâ XI laáy laøm vui thích khi nhaéc laïi raèng nhôø trung thaønh vôùi Ñöùc Pi-oâ X vaø nhôø coù ñöôïc nhöõng hình theå cao nhaát cuûa ngheä thuaät, ñaõ naåy sinh moät cuoäc canh taân tinh thaàn toân giaùo phaán khôûi, thaám nhuaàn yù thöùc phuïng vuï saâu xa. Ñieàu naøy taïo ra moät caùi nhìn khaù ngaây ngoâ veà tình traïng ñích thöïc cuûa vaán ñeà. Thoâng ñieäp Mediator Dei nhaéc tôùi "söï cao quí cuûa hình theå maø moïi ngheä thuaät chaân chính ñeàu phoûng theo". Thoâng ñieäp Musicae sacrae disciplina ñöa ra moät baøi luaän thuyeát daøi veà ngheä thuaät, vöøa ñeà cao phaåm giaù laïi vöøa choái boû tính ñoäc laäp cuûa ngheä thuaät ; veà thaùnh nhaïc, thoâng ñieäp naøy quaû quyeát thaùnh nhaïc chæ tuaân theo nhöõng qui luaät ñieàu haønh ngheä thuaät noùi chung. Khi noùi ñeán "hình thöùc toát ñeïp", thoâng ñieäp chæ hieåu veà nhaïc Gheâ-go-ri-oâ (töùc bình ca) maø thoâi (MSD, 22)

c) Tính "phoå caäp" coù leõ laø neùt khoa tröông vaø haøm hoà nhaát cuûa Motu proprio. Trong thoâng ñieäp Kyû luaät thaùnh nhaïc, "phoå caäp" laïi ñöôïc coi nhö neùt bieåu döông söï hieäp nhaát coù tính coâng giaùo cuûa Hoäi thaùnh. Trong huaán thò Thaùnh nhaïc, tính phoå caäp cuõng ñöôïc aùp duïng cho "ca bình daân toân giaùo" vì ñöôïc coi laø ñoøi hoûi cuûa baûn tính nhaân loaïi (IDMS, 9)

Veà töông quan giöõa aâm nhaïc vaø phuïng vuï, ngöôøi ta ñöa ra theâm moät vaøi nhaän xeùt sau ñaây : Coù söï ñoái choïi moãi ngaøy moät gia taêng giöõa moät beân laø phong traøo phuïng vuï phaùt trieån vaø moät beân laø tình traïng baát ñoäng cuûa nghi thöùc. Nhöng treân böùc töôøng cuûa thaønh trì phuïng vuï bò bao vaây luoân luoân coù ngöôøi lính canh ñöôïc trang bò laø "thaùnh nhaïc". "Thay ñoåi aâm nhaïc vaø tröôùc heát thay ñoåi caùch quan nieäm thaùnh nhaïc coù nghóa laø ñaàu haøng, moät söï ñaàu haøng loâi keùo theo nhieàu haäu quaû. Tuy nhieân ñaõ coù moät söï chuyeån ñoäng roõ reät (hieåu theo nghóa yù nieäm bò ñôn hoùa vaø trôû neân rôøi raïc) trong khuoân khoå moät cuoäc tieán trieån moãi ngaøy moät ít chaáp nhaän thaùi ñoä kheùp kín vaø baát khoan nhöôïng. Nhöõng neùt ñaëc thuø cuûa thaùnh nhaïc theo Motu proprio moãi ngaøy moät haïn cheá vaø chæ daønh rieâng cho bình ca, trong khi caùc loaïi thaùnh nhaïc moãi ngaøy moät gia taêng nhö seõ noùi döôùi ñaây.

Vieäc nhaéc laïi nhöõng ñaäc tính cuûa thaùnh nhaïc (khôûi ñi töø nhöõng loaïi lòch söû cuûa aâm nhaïc), nhö ngheä thuaät phuïng vuï vaø coâng giaùo. laø döïa vaøo moät caùch quan nieäm vaø moät kieåu löïa choïn vaên hoùa naøo ñoù. Vì theá trong Motu proprio coù noùi :"Nhöõng phaåm tính naøy (söï thaùnh thieän, hình thöùc ngheä thuaät, tính phoå quaùt), ngöôøi ta gaëp thaáy ôû caáp cao nhaát trong ca Gheâ-go-ri-oâ. Caùc baøi ña aâm hôïp xöôùng (cuûa Roâma) cuõng ñaït ñöôïc nhöõng phaåm tính naøy ôû möùc cao." Chính ôû ñaây vaán ñeà töông ñoàng giöõa "thaùnh nhaïc" vaø moät loaïi ca muïc ñaõ coù trong lòch söû nhö thaáy noùi ñeán trong huaán thò Thaùnh nhaïc vaø Phuïng vuï (Musica sacra et sacra liturgia soã 4) vaø caû trong huaán thò Thaùnh nhaïc nöõa (Musica sacra soá 4b)øñöôïc ñaët ra

Vaäy chuùng ta thöû xeùt kyõ hôn xem caùc taøi lieäu noùi veà caùc loaïi thaùnh nhaïc ra sao : thöõ phaân tích xem caùc taøi lieäu ñoù gaùn maãu soá chung laø thaùnh nhaïc cho moät ca muïc raát khaùc nhau, phaùt xuaát töø nhöõng heä thoáng aâm nhaïc khaùc bieät vaø mang nhaõn hieäu saûn xuaát cuõng raát khaùc nhau nhö theá naøo.

Khi taëng cho ca Gheâ-go-ri-oâ ñaëc tính laø "maãu möïc cao nhaát" (Motu proprio) ngöôøi ta ñaõ chaúng thaàn thaùnh hoùa moät neàn tu ñöùc coù moät möùc ñoä raáùt cao, khôûi saéc, coå kính, duø thuoäc loaïi öu tuyeån laø bao (ngöôøi ta vaãn haùt ca gheâ-go-ri-oâ töø nhieàu theá kyû vì noù thuoâc thaønh phaàn nhöõng gì laø phuïng vuï vaø bôûi vì coù ghi trong caùc saùch nghi thöùc). Ngöôøi ta ñaõ chæ muoán daønh öu vò cho moät kieåu nhaän thöùc gaén lieàn vôùi heä thoáng nhaïc ñieäu vaø vôùi nhòp ñieäu töï do (ngöôïc vôùi heä thoáng kích thöôùc) maø ngöôøi ta cho laø yù vò vaø duyeân daùng. Hôn nöõa, chaúng coù loaïi haùt naøo khaùc coù ñöôïc nhöõng danh hieäu cao quí vaø neàn taûng khoa hoïc saùnh vôùi neàn taûng cuûa ca Gheâ-go-ri-oâ : "nhöõng cuoäc nghieân cöùu gaàn ñaây may maén ñaõ ñöa ca gheâ-go-ri-oâ veà tình traïng nguyeân veïn vaø trong saùng cuûa noù". Hoäi thaùnh caàn coù moät ngoân ngöõ rieâng laøm cuûa mình, phaân bieät mình vôùi theá gian neân ñaët ra ca Gheâ-go-ri-oâ vaø theá laø moät mình ca Gheâ-go-ri-oâ laøm neân phuïng vuï vaø laøm neân Hoäi thaùnh. Nieàm phaán khôûi ñoái vôùi loaïi ca naøy laøm cho noù trôû neân nhö moät loaïi ca "ngoït ngaøo, eâm aùi, raát deã hoïc, coù moät veû ñeïp môùi vaø baát ngôø" (Toâng thö "Il desiderio ngaøy 8.12.1903). Chính vì theá ngöôøi ta ñeà nghò "duøng noù nhö phaàn daønh cho daân chuùng, ñeå caùc tín höõu coù theå tích cöïc tham döï caùc leã nghi cuûa Hoäi thaùnh .

Loaïi dieãn taû naøy ñaõõ ñuôïc hieán cheá Divini Cultus (soá 9), thoâng ñieäp Mediator Dei vaø thoâng ñieäp Musicae sacrae disciplina söû duïng lieân tieáp vaø döôøng nhö toaøn dieän (moät caùch nhieät tình). Daân caùc xöù truyeàn giaùo coù theå "haùt moät caùch deã daøng nhöõng cung ñieäu Gheâ-go-ri-oâ, bôûi vì nhöõng cung ñieäu ñoù cuõng gioáng moät phaàn naøo vôùi caùc baøi ca ngaâm ngôïi cuûa hoï ." (Huaán thò Thaùnh nhaïc soá 112b) Lôøi quyeát ñoaùn baáp beânh naøy veà phöông dieän aâm nhaïc daân toäc hoïc thaät höõu ích ñeå giöõ cho soáng ñoäng töø "phoå quaùt", töø nay (nhö chuùng toâi ñaõ noùi) gaén lieàn vôùi hieän töôïng ca haùt toân giaùo cuûa caùc daân toäc.

Coâng ñoàng Va-ti-ca-noâ II ñaõ phaàn naøo laøm giaûm bôùt quan ñieåm naøy khi noùi : ca Gheâ-go-ri-oâ chieám choã nhaát trong caùc loaïi ca haùt khaùc" (hieán cheá Sacrosanctum Concilium vaø huaán thò Musica sacra) Coâng ñoàng nhaïy caûm veà vaán ñeà aâm nhaïc hoïc neân yeâu caàu ñieàu chænh moät aán baûn ñuùng vôùi baûn chính hôn, ñoàng thôøi chuaån bò moät aán baûn goàm nhöõng cung ñieäu ñôn sô hôn". Nhöõng taøi lieäu ít quan troïng hôn veà vaán ñeà naøy thì raát nhieàu tính cho ñeán toâng thö gaàn ñaây göûi cho Hieäp hoäi thaùnh nhaïc quoác teá. Caùc noã löïc ñeå giöõ cho caùc tuyeån taäp ca muïc cuõ sinh ñoäng chöøng naøo coù theå ñöôïc cuõng khaù nhieàu, nhöng veà nhieàu maët chöa chaéc ñaõ ñuùng.

Ñoù laø tuyeån taäp ca muïc cuõ thuoäc loaïi thöù hai cuõng ñaùng ñöôïc goïi laø thaùnh thieâng.Do kieåu caùch cuûa noù, ngöôøi ta baûo loaïi nhaïc naøy laø tuyeät vôøi, trong saùng, chöa bò laây nhieãm bôûi cuoâc caùch maïng hoøa aâm cuûa heä thoáng cung ñieäu. Ngöôøi ta cho noù laø nghieâm trang nghóa laø theo nghi thöùc toân giaùo, moät söï nghieâm trang giuùp cho deã soát saéng, neân ñaùng ñöôïc coi laø moät kieåu caùch coù tính giaùo syõ raát xöùng hôïp. Nhö hoàng y Katschthaler vieát :"Noù ñaùp öùng nhöõng ñoøi hoûi cuûa phuïng vuï hôn baát cöù loaïi ca naøo khaùc, vì hoaøn toaøn khaùch quan hôn heát." Lyù do xem ra khoâng phaûi luùc naøo cuõng nhö nhau, neáu coù theå noùi ñöôïc gaàn ñaây hôn raèng ña aâm hôïp xöôùng "ñem laïi phaàn ñoùng goùp raát tích cöïc laøm cho vieäc thôø phöôïng theâm röïc rôõ vaø khôi daäy nhöõng tình caûm soát saùng trong taâm hoàn caùc tín höõu." (Kyû luaät thaùnh nhaïc soá 27). Ai cuõng bieát raèng döï kieán naøy phaûi chòu traùch nhieäm bieát bao nhieâu keå töø phong traøo ca haùt Xeâ-xi-li-a ôû Ñöùc cho ñeán thôøi kyø gaàn ñaây hôn veà moät neàn vaên chöông aâm nhaïc xô cöùng vaø kinh vieän.

Ñoái vôùi aâm nhaïc hieän ñaïi, taát caû caùc taøi lieäu ñeàu toû ra hôi deø daët nhö caâu noùi sau ñaây trong Motu proprio :"Aâm nhaïc hieän ñaïi chuû yeáu naåy sinh vôùi muïc ñích traàn tuïc." . Thöïc ra trong caùc theá kyû tröôùc, ngöôøi ta ñaõ nhieàu laàn tranh luaän ôû nhöõng giai ñoaïn khaùc nhau trong lòch söû tieán hoùa cuûa ngoân ngöõ aâm nhaïc veà söï xöùng hôïp hay khoâng xöùng hôïp cuûa kieåu thöùc môùi. Ngöôøi ta bình phaåm moät caùch giaûn löôïc maø cho ngoân ngöõ aâm nhaïc hieän ñaïi laø kòch tröôøng vaø nghòch vôùi kieåu caùch nghieâm trang caãn troïng cuûa khoa ñoái aâm xöa. Trong taát caû vaán ñeà naøy, ngöôøi ta phaùt hieän ra söï laán böôùc cuûa quan nieäm thaàn hoïc nhieãm maàu thaàn thoaïi veà ñieàu thaùnh thieâng vaø coi ñoù nhu moät böôùc tuït haäu loãi thôøi ñöôc caùc nhaø luaân lyù yeåm trôï. Thöïc ra. aââm nhaïc haøi thanh ñaõ taïo ra cho kho taøng nhaïc cuûa Hoäi thaùnh raát nhieàu taùc phaåm noåi tieáng, töø thôøi ba-roác vôùi ngoân ngöõ cuûa khoa tu töø cho tôùi ngoân ngöõ ñöôïc nhaân caùch hoùa cuûa caùc baäc thaày nhaïc coå ñieån. Söï thoaùi hoùa laø ñieàu raát coù theå xaåy ra (caû ca gheâ-go-ri-oâ cuõng ñaõ phaûi chòu aûnh höôûng) vaø quaû thöïc ñaõ xaåy ra. Chæ caàn nhôù laïi nhöõng boä leã coùp nhaët phoûng theo caùc bi nhaïc kòch ; chuû tröông qui öôùc hoùa caùc taùc phaåm thaùnh thieâng moâ phoûøng caùch bieåu dieãn cuûa nhaïc kòch ; voâ soá caùc baûn ñaøn soaïn theo kieåu saân khaáu hay nhöõng baûn sao cheùp nguyeân vaên caùc baûn bi nhaïc kòch. Taát caû nhöõng laïm duïng ñoù ñaùng cho ngöôøi ta phaûi gioùng leân moät tieáng chuoâng baùo ñoäng. Moät soá ngöôøi la leân thaät laø kinh khuûng. Vaû laïi, töø laâu caùc nhaø thôø ñaõ bieán thaønh nhöõng phoøng ca nhaïc raát haáp daãn vaø phuïng vuï trôû thaønh cô hoäi ñeå hoøa nhaïc. Ñöùc Beâ-neâ-ñích toâ XIV ñaõ bieát nhö theá khi vieát baûn Annus qui naêm 1749.

Cuoäc tranh ñaáu cuûa phong traøo ca haùt Xeâ-xi-li-a choáng laïi kieåu caùch hoøa nhaïc vaø ñaøn haùt keùm ngheä thuaät trong nhaø thôø thaät ñaùng bieåu döông. Cuoäc can thieäp cuûa thaùnh Pi-oâ X cuûng coá vaø xaùc ñònh nhuõng "Qui luaät" ñaõ ñöôïc coâng boá (naêm 1884) cuøng nhöõng ñieàu qui ñònh trong caùc hoäi nghò caáp giaùo phaän cuûa nhieàu nöôùc cuõng laø do Chuùa quan phoøng. Tuy nhieân, nhaân danh moät Hoäi thaùnh luoân "nhìn nhaän vaø uûng hoä söï tieán trieån cuûa caùc ngheä thuaät", Motu proprio cuõng chaáp nhaän "aâm nhaïc coù tính hieän ñaïi hôn trong nhaø thôø, bôûi vì aâm nhaïc naøy cuõng coù nhöõng baøi nhaïc hay, nghieâm trang, ñöùng ñaén coù theå xöùng ñaùng ñöôïc duøng trong caùc leã nghi phuïng vuï. Qua söï baøy toû laäp tröôøng naøy, ngöôøi ta thaáy roõ söï hieän dieän thaân höõu ñaày aûnh höôûng cuûa Lorenzo Perosi. Söï nghieäp cuûa taùc giaû naøy ñöôïc thaùnh Pi-oâ ngöôõng moä ; noù höùa heïn moät töông lai röïc rôõ trong neàn aâm nhaïc cuûa Hoäi thaùnh, moät thöù taùi xaùc nhaän aâm nhaïc hieän ñaïi ñeå laøm cho noù trôû neân moät toâng ñoà ñích thaät cuûa Vöông quoác Thieân Chuùa.

Nhöng giaác mô naøy ñaõ khoâng ñöôïc thöïc hieän. Cuoäc tieán hoùa mau leï cuûa caùc ngoân ngöõ hieän ñaïi ñöa tôùi thuyeát phi gioïng ñieäu vaø ña nhòïp ñieäu v.v… laøm cho caùc ngoân ngöõ ñoù caùch xa nhöõng ñöùc tính kinh ñieån cuûa "thaùnh nhaïc". Loøng trung thaønh vôùi döï kieán aâm nhaïc trong phuïng vuï laøm cho ngöôøi ta phaûi töø boû nhöõng thí nghieäm veà ngoân ngöõ : moät haøng raøo ngaên caùch phuïng töï vaø vaên hoùa noåi leân ; haøng raøo aáy trôû neân gaàn nhö ñoàng nghóa vôùi vieäc ñaët ra ngoaøi leà (Caù nhaân Perosi ñaõ traûi qua bi kòch ñoù). Ñoàng thôøi, aâm nhaïc trong nhaø thôø nhö thaáy ghi trong caùc tuyeån taäp ca muïc cuûa phong traøo ca haùt Xeâ-xi-lia, vì khoâng bieát ñeân nhöõng thaønh ñaït cuoái cuøng cuûa khoa phuïng vuï neân vaãn naèm lyø trong thuyeát qui öôùc. Tình traïng ño ùkhieán cho caû nhöõng ngöôøi trong phong traøo Xeâ-xi-li-a cuõng phaûi than phieàn.

Trôû laïi caùc taøi lieäu cuûa huaán quyeàn, trong thoâng ñieäp Divini cultus chæ thaáy nhaéc sô qua theo tinh thaàn baûo thuû. Traùi laïi, döôøng nhö Ñöùc Pi-oâ XII ñaõ nhìn thaáysöï traàm troïng cuûa nhöõng gì ñaõ xaåy ra. Khi tröng daãn gaàn nhö nguyeân vaên Motu proprio, ngöôøi xaùc nhaän caàn phaûi môû cöûa caùc nhaø thôø ra (theo ngöôøi nhìn nhaän, caùc cöûa ñoù vaãn coøn ñang ñoùng) cho aâm nhaïc vaø ca haùt hieän ñaïi, mieãn laø nhöõng thöù ñoù khoâng coù gì traàn tuïc hay baát xöùng vaø khoâng nhaèm tìm kieám nhöõng hieäu quaû kyø laï hay khaùc thöôøng (Mediator Dei). Caùc xeáp ñaët trong Musica sacra (soá 7,18) cuõng cuøng moät maïch vaên nhö theá : aâm nhaïc "phaùt xuaát töø söï tieán boä cuûa ngheä thuaät aâm nhaïc" ñoøi phaûi coù moät ca ñoaøn bieát bieåu dieãn theo qui luaät cuûa ngheä thuaät. Noùi khaùc ñi, caàn phaûi vöôït leân treân trình ñoä bieåu dieãn cuûa caùc ca ñoaøn thoâng thöôøng voán ñaõ quen vôùi moïi thöù coâng vieäc khaùc.

Ñaây laø ñieåm yeáu trong phaàn nghieân cöùu cuûa chuùng toâi. Baøi haùt bình daân (khoâng neân laãn voùi baøi haùt cuûa daân chuùng) bò loaïi ra khoûi phuïng vuï chính thöùc. Tröôøng hôïp caùc vuøng noùi tieáng Ñöùc ñöôïc truyeàn thoáng daønh cho qui cheá rieâng laø moät ngoaïi leä. Caùc nhöôïng boä daønh cho caùc ñòa phöông coù nhu caàu thöû nghieäm do phong traøo phuïng vuï ñang phaùt trieån tôùi ñoä chín muøi ñoøi hoûi, thöôøng laø hoaï hieám vaø muoän maøng. Moät vaøi khuynh höôùng trong phong traøo ca haùt Xeâ-xi-li-a coøn ñi tôùi choã ñaû phaù loaïi ca haùt naøy trong nhöõng vuøng vaên hoùa phong traøo ñoù coøn maïnh. Caùc baûng ca muïc bình daân hoaëc baèng thöôøng ngöõ hoaëc baèng tieáng la-tinh bò khinh cheâ reû ruùng vaø cho laø "queâ" (nhö haùt Kinh chieàu theo loái bình daân chaúng haïn) do caùc nhoùm nhieät tình ñöôïc moät neàn vaên hoùa giaû hieäu uûng hoä vôùi danh nghóa toâng ñoà.

Khaåu hieäu tieâu bieåu cuûa phong traøo ca haùt Xeâ-xi-li-a : "Daân chuùng cöù vieäc haùt" khoâng coù moâi tröôøng hoaït ñoäng trong neàn phuïng thôø coâng coäng, tröø ra khi haùt ca Gheâ-go-ri-oâ. Choã daønh cho vaøi kieåu haùt bình daân Kinh ca ngôïi laø choã daønh cho caùc vieäc ñaïo ñöùc, caùc vieäc suøng kính, caùc buoåi cöû haønh leã laïc do phong traøo Coâng giaùo tieán haønh toå chöùc.

Maõi sau naøy khi coù thoâng ñieäp Musicae sacrae disciplina vaø huaán thò De Musica sacra, loaïi baøi ca toân giaùo bình daân môùi ñöôïc ñöa vaøo caùc thaùnh leã cöû haønh döôùi hình thöùc khoâng long troïng vaø trong caùc leã nghi khoâng thuaàn tuùy laø phuïng vuï. Noù cuõng ñuôïc ñöa vaøo haøng "thaùnh nhaïc" (nhöng theo moät kieåu laäp luaän theá naøo ?) vaø ñöôïc noàng nhieät giôùi thieäu ôû ngoaøi nhaø thôø : hoaëc ñeå giaûi trí hay huaán luyeän, hoaëc ñeå ñoái laïi vôùi caùc baøi haùt ñôøi nguy haïi hay coå ñoäng cho coâng giaùo trong caùc mieàn phaûi Phuùc aâm hoùa.

Hieán cheá Phuïng vuï khoâng mang laïi ñieàu gì môùi meû trong vaán deà naøy. Chæ duy coù huaán thò Thaùnh nhaïc trong Phuïng vuï laø nhìn nhaän loaïi ca haùt toân giaùo bình daân coù moät phaåm giaù vaø moät ñòa vò xöùng hôïp, hôn nöõa quan troïng.

Chuùng toâi nhaän thaáy trong taát caû caùc taøi lieäu, thanh nhaïc ñeàu ñöôïc öa chuoäng hôn. Nhöng trong thoâng ñieäp Divini cultus, chuùng toâi thaáy coù moät caùch vieän daãn lyù do hôi laï vaø ñaùng xeùt laïi, ñoù laø yù kieán cho raèng khoâng nhaïc cuï naøo coù theå dieãn taû taâm tình cho baèng tieáng haùt ñöôïc. Khí nhaïc, nhaát laø khi ñeäm theo tieáng haùt, bao giôø cuõng laø thaùnh nhaïc. Neáu phaûi duyeät qua moät laàn nöõa taát caû caùc taøi lieäu thì e raèng quaù daøi, neân chæ caàn nhaéc laïi laø caùc ñieàu caám ñoaùn vaø nhöôøng boä laø do moät moái baên khoaên veà caùc daïng thöùc khaùc nhau ñoái vôùi ñieàu "thaùnh thieâng". Ngoaøi ra, ñieàu luoân luoân ñuôïc laëp laïi, ñoù laø söï caàn thieát phaûi baûo veä tính nghieâm trang choáng laïi taát caû moïi thöù oàn aøo laøm chia trí.

Noùi chung, baøi hoïc cuûa lòch söû laø phaûi coi chöøng moïi thöù coá chaáp vaø moïi thieân kieán ñoái vôùi caùc nhaïc khí cuõ cuõng nhö môùi, nhaát laø trong moät xaõ hoäi ña nguyeân.

Ñaõ haún ñaøn oáng laø nhaïc cuï chieám öu vò nhö lôøi trong thoâng ñieäp Kyû luaät thaùnh nhaïc ca tuïng : "Noù mang laïi veû huy hoaøng traùng leä cho caùc nghi thöùc, noù ñaùnh ñoäng taâm hoàn tín höõu do tieáng traàm boång dòu daøng, noù ñoå traøn vaøo taâm trí moät nieàm vui döôøng nhö ñeán töø thieân giôùi, noù maïnh meõ naâng taâm hoàn leân cuøng Chuùa vaø caùc söï treân trôøi."

Nhöng thoâng ñieäp Divini cultus laïi than phieàn veà "nhöõng söï laãn loän giöõa caùi thaùnh thieâng vôùi caùi traàn tuïc maø do saùng kieán cuûa cuûa moät vaøi thaønh toá vaø nhöõng sö taùo baïo cuûa moät vaøi nhaïc coâng, söï trong saùng cuûa thöøa taùc vuï thaùnh ñöôïc giao cho ñaøn oáâng phaûi laâm nguy." Ngaøy tröôùc, loái haùt theo nhaïc kòch kieåu theá kyû XIX bò keát aùn, coøn ngaøy nay ngöôøi ta laïi sôï aâm nhaïc môùi, sôï thöù ngoân ngöõ taùo baïo. Theá maø trôù treâu thay, ôû nhaø thôø ngöôøi ta laïi thöôøng duøng moät thöù aâm nhaïc voâ vò ñeå chôi cho ñaøn oáng vaø ñaøn ñaïp hôi. Vieäc nhaéc kheùo ñeán söï pha loän giöõa caùi thieâng thaùnh vôùi caùi traàn tuïc, do saùng kieán cuûa moät vaøi thaønh toá ñaøn oáng, thöôøng döïa vaøo cuoäc tranh caõi chung quanh lyù töôûng ñaøn oáng cuûa nhöõng ngöôøi theo phong traøo ca haùt Xeâ-xi-li-a maø ngay trong noäi boä ñaõ coù nhöõng thaåm ñònh khaùc nhau. Nhöng vaán ñeà naøy coù theå ñöa chuùng ta ñi quaù xa.

Öu vò cuûa ñaøn oáng luoân luoân ñöôïc caùc taøi lieäu Coâng ñoàng xaùc nhaän. Tuy nhieân, huaán thò Aâm nhaïc trong Phuïng vuï laïi quan nieäm vaán ñeà toång quaùt veà vieäc duøng nhaïc cuï döôùi moät caùi nhìn môùi meõ (nhôø söï thuùc ñaåy cuûa Coâng ñoàng) vaø ñöa ra nhöõng qui taéc côûi môû vaø phaân quyeàn hôn.

Ñeå keát luaän, toaøn boä caùc loaïi aâm nhaïc daàn daàn ñöôïc chaáp nhaän (vôùi vieäc boû töø "aâm nhaïc toân giaùo ñi", ñöôïc huaán thò Aâm nhaïc trong Phuïng vuï kieåm keâ, nhöng khoâng ñöôïc chaáp nhaän trong caùc cöû haønh phuïng vuï) cho pheùp chuùng ta phoûng ñoaùn, hôn nöõa giaûi thích raèng taïi sao vaø baèng caùch naøo "thaùnh nhaïc" cuûa theá kyû chuùng ta, duø ñöôïc saûn xuaát nhieàu vaø tieâu thuï maïnh, ñaõ ñaït tôùi möùc ñoä dieät tuûy, baát oån vaø baáp beânh nhö theá : quaù cuõ xeùt veà phong caùch ñeå ñöôïc keâu laø môùi meû (coøn baûo laø ñöông thôøi thì haõy khoan noùi ñaõ), nhöng cuõng quaù uyeân baùc ñeå ñöôïc coi laø ñaïi chuùng.

C. CHAËNG ÑÖÔØNG THÖÙ BA : PHUÏNG VUÏ – VAÊN HOÙA

Taát caû nhöõng lôøi xaùc quyeát treân ñöa tôùi khung caûnh roäng raõi hôn cuûa chaëng ñöôøng thöù ba naøy.

Roát cuoäc, phuïng vuï maø phaàn ñoâng ngöôøi coâng giaùo coù kinh nghieäm tröôùc Coâng ñoàng Va-ti-ca-noâ II laø moät thöù ruùt lui vaøo trong moät theá giôùi khaùc : moät hoøn ñaûo trong bieån meânh moâng cuûa lòch söõ, ñeå laáy laïi ñöôïc moät söùc soáng. Nhôø söï hôïp thöùc cuûa vieäc cöû haønh nghi thöùc, phuïng vuï thöïc hieän ñöôïc vinh quang cuûa Thieân Chuùa ; nhôø coâng hieän dieän trong nghi leã, phuïng vuï baûo ñaûm ñöôïc ít nhieàu lôïi ích nhaèm ôn cöùu ñoä muoân ñôøi ; nhôø veû huy hoaøng cuûa caùc nghi thöùc, phuïng vuï nuoâi döôûng nieàm töï haøo thuoäc veà Ky-toâ giôùi ; nhôø qui cheá toå chöùc haøng giaùo só, phuïng vuï duy trì ñöôïc yù thöùc veà moät cô caáu phaåm traät raát chaët cheõ ; nhôø bí quyeát cuûa caùc maàu nhieäm, phuïng vuï naâng ñôõ loøng suøng kính caù nhaân hoaëc laøm cho mô töôûng ñeán nhöõng söï baát ngôø ôû theá giôùi beân kia. Veû huy hoaøng cuûa leã nghi voán daønh söï öu ñaõi cho caùc loaïi thaùnh thieâng coå kính vaø loái truyeàn thoâng cöôøng ñieäu, thöôøng haønh ñoäng theo moät chieán thuaät che giaáu vaø loâi cuoán xuùc caûm. Coâng lao to lôùn cuûa thaùnh Pio X veà maët phuïng vuï chæ taïm boå cöùu cho tình traïng naøy veà ñöôøng thieâng lieâng maø thoâi. Trong thôøi ngaøi laøm giaùo hoaøng, döï kieán cöû haønh vieäc phuïng töï ñaõ ñöôïc taùi xaùc quyeát nhö moät söï phaûn vaên hoùa, moät thaùch ñoá ñoái vôùi theá gian.

Thuyeát coá ñònh veà nghi thöùc ñöôïc coi nhö tích cöïc, nhö moät cuoäcï thaûû neo vaø moät baûo ñaûm cho söï oån ñònh tröôùc nhöõng bieán coá cuûa traàn gian. Tieáng la-tinh vôùi nhöõng aâm höôûng tình caûm laø daáu chæ cuûa moät chaân lyù tröôøng toàn ñoái laïi vôùi nhöõng caïm baãy cuûa tö töôûng hieän ñaïi. Phong traøo phuïng vuï seõ khoâng theå ñeà nghò nhöõng ñoøi hoûi saùng suoát cuõng nhö khoâng theå ñöa ra nhöõng giaûi phaùp canh taân maø khoâng ñuïng phaûi moät söï phuû quyeát beân trong Hoäi thaùnh. Ñöùc Cha G. Bonomelli tuyeân boá naêm 1912 raèng : "Neáu toâi xöû söï nhö toâi muoán vaø toâi phaûi xöû söï, thì toâi ñaõ laø ngöôøi theo thuyeát duy taân roài. Than oâi, trong thôøi buoåi naøy toâi ñaõ phaûi chuoác laáy cho toâi moät côn baõo taùp hay coøn teä hôn theá nöõa !"

Hai möôi laêm naêm sau, Ñöùc Giaùo hoaøng Pio XI tuy than phieàn raèng tín höõu vaãn laø nhöõng khaùn giaû caâm nín, nhöng ñaõ chaúng laøm gì cho ngöôøi ta tham döï caùc leã nghi caùch tích cuïc vaø yù thöùc. Trong thoâng ñieäp Mediator Dei (1947), ngöôøi ta coøn nhaän thaáy veû sôï haõi tröôùc moät cuoäc canh taân cô cheá toå chöùc, nhaát laø khi cuoäc canh taân ñoù coù theå laøm toån thöông ñeán chuû tröông taäp quyeàn phuïng vuï hoaëc ñöa tôùi moät cuoäc ñoái thoaïi vôùi neàn vaên hoùa hieän ñaïi. Duø vaäy, Ñöùc Giaùo hoaøng Pio XII ñaõ theo ñuoåi coâng cuoäc caûi toå baèng caùch ñöa ra nhöõng laäp tröôøng can ñaûm trong khung caûnh moät Giaùo trieàu Roâ-ma toái ö baûo thuû. Cuoán Codex rubricarum naêm 1960 laø moät baèng chöùng. Ñoù laø moät baûn vaên voâ duïng, ñöôïc coâng boá tröôùc thôøi gian hoïp Coâng ñoàng, vôùi hy voïng ngaàm chaën laïi nhöõng böôùc phaùt trieån veà sau, Döôøng nhö ngöôøi ta ñaõ laøm taát caû nhöõng gì caàn thieát vaø coù theå laøm ñöôïc. Nhöng cuoäc caûi toå phuïng vuï toång quaùt do Ñöùc Giaùo Hoaøng Pio XII ñeà xöôùng vaø ñöôïc Coâng ñoàng tieáp noái vaãn hoaøn toaøn roäng môû trong nhöõng naêm sau Coâng ñoàng. Vieäc cöû haønh phuïng vuï hieåu nhö moät neùt bieåu döông cuûa khoa Giaùo hoäi hoïc môùi vaø vaán ñeà duøng ngöõ hoïc nhö trung gian ñeå dieãn taû caùc maàu nhieäm ñöùc tin vaãn coøn laø nhöõng muïc ñích xa xoâi caàn phaûi tieán tôùi..

Ñieàu naøy caøng ñuùng khi caùc chaân trôøi vaên hoùa hieän ñaïi (maø nguoàn goác lui leân maõi taän nhöõng thôøi kyø tröôùc kia) coøn xa môùi hoäi nhaäp vaøo nhöõng giaû ñònh thaàn hoïc vaø vaên hoùa cuûa neàn phuïng vuï canh taân do Coâng ñoàng cuõng nhö moät vaøi döï kieán nghi thöùc ñaët ra. Hieán cheá Sacrum sanctum Concilium caûm thaáy "caàn phaûi thích nghi hôn caùc toå chöùc taäp tuïc coù theå thay ñoåi vôùi caùc nhu caàu cuûa thôøi ñaïi chuùng ta…" (soá 1) Nhöng vaán ñeà naøy khoâng theå giaûi quyeát moät laàn thay cho taát caû, qua vieäc ñôn giaûn hoùa caùc nghi thöùc, duøng moät kieåu noùi gaàn guõi vôùi ngöôøi ta hôn trong caùc chæ daãn chöõ ñoû, dòch caùc baûn vaên cho xuoâi chaûy vaø deã hieåu hôn vaø daønh phaàn cho daân Chuùa tham gia vaøo coâng vieäc phuïng vuï. Coù nhieàu vaán ñeà môùi meû luoân luoân ñoøi hoûi chuùng ta phaûi cöû haønh phuïng vuï cho thöïc vaø ñuùng (thí duï cuoäc caùch maïng trong phaïm vi truyeàn thoâng xaõ hoäi).

Vaø neáu moät giai ñoaïn tuyeät vôøi nghieân cöùu veà lòch söû, ngöõ hoïc vaø khaûo coå ñaõ coù theå giuùp ích raát nhieàu cho coâng cuoäc caûi toå phuïng vuï thì moät soá khoa hoïc nhaân vaên naåy sinh trong theá kyû naøy ñaõ quaù bò lô laø vaø coi laø khoâng thích ñaùng. Ñaõ ñeán luùc nhöõng khoa ñoù coù theå leân tieáng, duø vì vaäy maø phaûi thay ñoåi vaø ñoøi phaûi coù nhöõng thí nghieäm môùi. Thaø thay bình cuõ coøn hôn laø ñeå cho maát röôïu môùi.

Chuùng toâi xin löu yù laø Coâng ñoàng ñaõ ngaäp ngöøng vaø löôõng löï khi saép xeáp caïnh nhau nhöõng quan nieäm vaø töø ngöõ baøn veà phuïng vuï vaø aâm nhaïc. Ñieàu aáy chöùng toû Coâng ñoàng muoán ñöa ra moät thoûa hieäp giöõa caùc ngöôøi mang nhöõng naõo traïng khaùc nhau. Chuùng ta khoâng neân laáy laøm ngaïc nhieân, vì coâng vieäc caûi caùch naøo cuõng ñoøi phaûi deïp boû nhöõng sô ñoà ñaõ quaù aên saâu vaø caàn phaûi nhaãn naïi nhieàu, tröôùc khi ñi tôùi moät söï ñoàng tình hôïp lyù. Sau ñaây laø moät thí duï laáy trong huaán thò Instructio de musica sacra soá 4a :"Thaùnh nhaïc laø loaïi nhaïc ñöôïc saùng taùc ñeå cöû haønh trong vieäc thôø phöôïng Thieân Chuùa. Nhaïc naøy phaûi thaùnh thieän vaø coù ngheä thuaät". Caâu naøy cuõng laø caâu laáy laïi trong hieán cheá Phuïng vuï soá 112 theo yù laø "Thaùnh nhaïc caøng thaùnh khi caøng lieân keát chaët cheõ vôùi haønh ñoäng phuïngvuï…" Döïa vaøo nhöõng xaùc quyeát theo kieåu naøy, ngöôøi ta coù theå ñöa ra nhieàu giaûi thích vaø caõi vaõ voâ ích chaúng giuùp gì cho vieäc giaûi quyeát caùc vaán ñeà ñích thöïc.

Nhöng loøng trung thaønh vôùi Hoäi thaùnh cuûa thôøi Coâng ñoàng trong vaán ñeà nhaïc phuïngvuï khoâng theå döïa vaøo vieäc ñoïc nhöõng baûn vaên coâng khai veà vaán ñeà naøy moät caùch ñôn thuaàn, maø khoâng ñeám xæa gì ñeán boái caûnh chung laøm neàn cho giaùo huaán cuûa Coâng ñoàng vaø söï thaám nhuaàn moãi ngaøy moät saâu ñaäm giaùo huaán ñoù. Vì vaäy, ñeà cao chöông VI veà aâm nhaïc trong hieán cheá Phuïng vuï maø khoâng löu yù ñeán chöông VII veà ngheä thuaät thaùnh vaø nhaát laø quan nieäm thaàn hoïc roäng raõi hôn ôû chöông I laø khoângchænh. Cuõng theá, phaûi ñoïc hieán cheá Phuïng vuï ñoái chieáu vôùi hieán cheá AÙnh saùng muoân daân vaø giaûi thích huaán thò veà Thaùnh nhaïc ñoái chieáu vôùi hieán cheá Vui möøng vaø hy voïng (soá 4-10 vaø nhaát laø chöông II veà vieäc coå voõ vaên hoùa vaø söï tieán boä). Hôn nöõa nhöõng höôùng daãn vaø quy ñònh trong phaàn ñaàu caùc saùch nhö saùch leã, saùch caùc giôø kinh phuïng vuï coù lieân heä ñeán vieäc cöû haønh coøn coù giaù trò hôn maáy baøi dieãn vaên tuøy theo hoaøn caûnh cuûa caùc vò Giaùo hoaøng.

Duø khoù thu toùm laïi trong maáy caâu toaøn boä caùi nhìn cuûa Coâng ñoàng Va-ti-ca-noâ II veà phuïng vuï vaø aâm nhaïc, nhöng cuõng phaûi gôïi laïi ít laø nhöõng neùt noåi baät nhaát.

Khôûi ñieåm khoâng coøn phaûi laø thaùnh nhaïc nöõa maø laø maàu nhieäm phuïng vuï ñöôïc Hoäi thaùnh cöû haønh nhö moät bieán coá vöôït qua. Khoâng phaûi laø nhöõng ñaëc tính noäi taïi cuûa moät ngheä thuaät thaùnh maø laø moät haønh ñoäng phuïng vuï ñöôïc cöû haønh ñích thöïc. Khoâng phaûi laø ca muïc cuõng khoâng phaûi laø nhaïc khí nöõa maø laø nhöõng con ngöôøi haønh ñoäng trong nghi thöùc. Gioïng haùt vaø aâm nhaïc khoâng phaûi laø moät taùc phaåm ñaõ hoaøn thaønh nhöng laø moät cöû chæ. Moät cöû chæ coù tính Hoäi thaùnh ñöôïc coäng ñoaøn daân Thieân Chuùa bieåu loä khi cöû haønh lòch söû cöùu ñoä moät caùch töôïng tröng.

Phuïng vuï laø moät cuoäc cöû haønh : moät cuoäc tham döï tích cöïc vaøyù thöùc cuûa caû coäng ñoaøn vaø cuûa moãi caù nhaân phaûi laø moái baän taâm haøngñaàu. Cuoäc tham döï ñoù ñöôïc thöïc hieän do nhöõng taùc phong töôïng tröng dieãn ra theo hai höôùng, moät laø laéng nghe vaø ñoùn tieáp Thieân Chuùa, Ñaáng giao caûm vôùi loaøi ngöôøi ; hai laø caâu traû lôøi vaø hieán leã cuûa moät daân laø tín ñoà. Gioïng haùt vaø aâm nhaïc ôû beân trong cuoäc ñoái thoaïi naøy laø nhöõng caùch cö xöû ñaëc bieät. Hai thöù ñoù coù moät uy löïc thöïc laø bí tích, khi chuùng noùivaø laøm cho noùi ôû giöõa coäng ñoaøn daân ñöôïc quy tuï laïi.

Caùc thaùi ñoä phaûi coù khi cöû haønh phuïng vuï do caùc caáu truùc caên baûn cuûa vieäc cöû haønh ñoøi hoûi, thaät laø khaùc nhau : hình thöùc aâm nhaïc ñi tröôùc hoaëc theo sau caùc thaùi ñoä ñoù phaûi khaùc nhau ñeå nhieäm vuï naøo rieâng thì cuõng coù moät hình thöùc thích hôïp töông öùng.

Coäng ñoaøn laø moät ñoaøn theå coù caáu truùc ; trong ñoaøn theå naøy, hoaït ñoäng aâm nhaïc ñoøi phaûi coù nhieàu vai troø vaø nhieàu ñaëc suûng xen laãn vôùi nhau.

Caùc ca muïc ñuû loaïi vaø caùc thöù nhaïc khí phaûi ñöôïc phaân chia theo caùi nhìn cuûa nhaø muïc töû. Trong caùc coäng ñoaøn coù moät neàn vaên hoùa sinh ñoäng, khi ngöôøi ta ñaõ quen cöû haønh phuïng vuï moät caùch chaân thöïc thì kho taøng aâm nhaïc chæ caøng theâm phong phuù vaø hôn theá nöõa, coøn chöùng toû Tin Möøng coù nhieàu con ñöôøng khaùc nhau ñeå cuøng ñi tôùi moät muïc ñích.

Caùc tieâu chuaån thaåm ñònh aâm nhaïc phuïng töï seõ khoâng coøn thuoäc phaïm vi thuaàn tuùy phaùp lyù hay thaåm myõ nöõa, nhöng döïa vaøo yù thöùc veà Giaùo hoäi cuûa moãi nhoùm ñöùng ra laõnh traùch nhieäm vaø löïa choïn trong tinh thaàn huynh ñeä.

Nhöõng ñöôøng höôùng chính yeáu naøy ñaõ gôïi höùng cho Universa Lau suy nghó vaø thöïc thi vieäc cöû haønh phuïng vuï. Taøi lieäu 1980 laø böôùc ñieàu chænh ñaàu tieân caùc kinh nghieäm vaø xaùc tín thu löôïm ñöôïc qua nhieàu naêm sau Coâng ñoàng.

Chuùng toâi coá yù chuyeån ñoåi thöù töï ba yeáu toá neâu treân ñeå laøm noåi baät caùi nhìn cuûa Universa Lau. Taøi lieäu naøy nhìn vaán ñeà khaùc vôùi loái nhìn vaãn coù töø thôøi Ñöùc Giaùo hoaøng Pioâ X ñeán Coâng ñoàng Va-ti-ca-noâ II. Caùch phaân tích ôû ñaây cuõng gioáng nhö caùch phaân tích chuùng toâi ñaõ duøng trong phaàn thöù nhaát cuûa baøi thuyeát trình naøy.

Vaán ñeà khoâng phaûi laø baét phuïng vuï phaûi tuøy thuoäc vaên hoùa. Chuùng toâi luoân coi troïng vaø ñaët vieäc cöû haønh ôû vò trí troïng taâm trong baøi thuyeát trình. Xeáp ñaët nhö theá chaúng qua laø vì muoán laøm noåi baët vai troø cuûa moâi tröôøng xaõ hoäi-vaên hoùa. Chính taïi ñaây ñaõ naåy sinh nhöõng cöû chæ vaø nghi thöùc laøm trung gian cho Hoäi thaùnh xöû duïng ñeå dieãn taû maàu nhieäm veà Chuùa Ki-toâ.

Vì khoâng moät trung gian naøo ñöôïc saép xeáp maø khoâng coù chuû yù, traùi laïi luoân chöùa ñöïng nhieàu duïng yù ña daïng vaø khoù kieåm soaùt, neân vieäc laéng nghe vaø phaân bieät caùc chuyeån ñoåi vaên hoùa chaúng nhöõng khoâng phaûi laø moät xa xæ phaåm maø laïi laø moät boån phaän ñoái vôùi phuïng vuï, cuõng gioáng nhö boån phaän phaûi trung thaønh vôùi lôøi leõ hay leänh truyeàn mình ñaõ nhaän ñöôïc ñeå truyeàn thoâng.

Duø ñöôïc xaây döïng vöõng vaøng treân neàn taûng thaàn hoïc (nhaát laø hai chöông 1 vaø 10), taøi lieäu Universa Lau vaãn phaûi laéng nghe caùc phong traøo vaên hoùa, nhaát laø trong phaïm vi aâm nhaïc.

Caùch ñeà taøi naøy ñöôïc ñeà caäp ñeán trong taøi lieäu Universa Lau coù theå giaûi gôõ cho cuoäc tranh luaän beân trong Hoäi thaùnh moät vaøi beá taéc vaø moät soá ñieåm loãi thôøi. Phöông phaùp vaän haønh lyù luaän vöøa coù söùc tranh caõi, vöøa coù söùc giaûi phoùng ñoái vôùi neàn vaên hoùa theá tuïc hay ít ra ñoái vôùi caùc khuvöïc khaù baûo thuû, nhaát laø veà vaán ñeà caùc lieân laïc giöõa aâm nhaïc vôùi xaõ hoäi.

Moät vaøi xaùc quyeát cuûa taøi lieäu mang ñeán moät luoàng döôõng khí : Giaûi gôõ vaø thuùc ñaåy ngöôøi ta laøm taát caû nhöõng gì phaûi laøm ñeå aâm nhaïc, moùn quaø taëng cuûa Thieân Chuùa, thöïc söï laø ñieàu thieän haûo cho moïi ngöôøi.

Ñaây laø vaán ñeà rieâng bieät cuûa vieäc cöû haønh phuïng töï trong Ki-toâ giaùo ; vaán ñeà naøy tröïc tieáp lieân heä ñeán muïc vuï cuõng nhö sö phaïm aâm nhaïc vaø phuïng vuï. ÔÛ ñaây môùi thaáy roõ caùc thay ñoåi quan troïng sau cuoäc canh taân phuïng töï, trong ñoù lôøi noùi, tieáng haùt vaø aâm nhaïc ñoùng moät vai troø phuïc vuï raát ñaéc löïc.

Trong boái caûnh ñoù, ngöôøi ta laïi gaëp nhöõng söï kieän caàn thieát ñeå duøng nhöõng töø ngöõ hôïp lyù maø xaùc ñònh theâm maët tích cöïc cuûa quan nieäm veà tính thaùnh thieâng cuûa loaïi aâm nhaïc daønh cho vieäc thôø phöôïng. Moái töông quan giöõa phuïng vuï vaø aâm nhaïc khoâng coøn phaûi laø hai thöïc theå ñaët beân caïnh nhau maø thöïc söï hoøa nhaäp vaøo nhau. Duøng aâm nhaïc nghi thöùc chính laø ñeå cöû haønh caùc leã nghi qua vieäc xöû duïng coù yù thöùc caùc thöù tieáng vang, caùc duïng cuï aâm thanh, caùc cöû chæ gaén lieàn vôùi caùc yeáu toá aâm nhaïc, haàu laøm cho buoåi cöû haønh ñöôïc ñaày ñuû yù nghóa.

Ngöôøi ta khoâng coøn theo giai ñieäu Gheâ-go-ri-oâ nöõa maø döïa vaøo toaøn boä caùc yeáu toá töôïng tröng maàu nhieäm ñang cöû haønh, ñöôïc minh hoïa nhôø caùc hình theå trong saùng cuûa aâm nhaïc, nhö bình ca ñaõ laøm vôùi doøng nhaïc ñôn ñieäu cuûa mình.

Veû huy hoaøng traùng leä cuûa vieäc thôø phöôïng laø lyù töôûng cuûa thaàn hoïc vaø phuïng vuï töø thôøi Coâng ñoàng Tren-toâ ñeán nay ñaõ nhöôøng böôùc cho loái tham döï trang nghieâm vaø traät töï, cho nieàm haân hoan leã hoäi cuûa moät daân ñöôïc giaûi phoùng. Khoâng coøn hoøa nhaïc hay trình dieãn nöõa maø laø hieán leã baèng aâm nhaïc beân trong cuõng nhö beân ngoaøi cuûa moïi ngöôøi, keå caû nhöõng ngöôøi nhö baø goùa trong Tin Möøng, chæ coù moät ñoàng xu ñeå daâng.

Töïu trung, ngheä thuaät, aâm thanh, tieáng haùt, ca muïc khoâng phaûi laø nhöõng söï vaät maø phaûi laø moät coâng vieäc, moät taùc phaåm cuûa con ngöôøi. Nhaïc keøm theo nghi thöùc khoâng phaûi laø moät oâng thaày phaûi phuïc vuï nhöng laø moät phöông tieän thaêng tieán vaø giaûi phoùng.