TRAO ÑOÅI TÌM HIEÅU PHUÏNG VUÏ - MUÏC VUÏ

Tröôùc ñaây moät ngöôøi nhö nhaø thô Tuù Xöông ñaõ phaûi than : " Caùi hoïc nhaø nho ñaõ hoûng roài, Möôøi ngöôøi ñi hoïc, chín ngöôøi thoâi". Caùi thôøi cuûa Tuù Xöông, vaên hoùa Taây Phöông ñang lan traøn cuøng vôùi söï thaéng theá cuûa cheá ñoä thöïc daân Phaùp. Vì vaäy môùi coù caûnh : "Treân gheá baø ñaàm ngoi ñít vòt. Döôùi saân oâng cöû ngoång ñaàu roàng". Heát roài ñòa vò toân quí cuûa nhaø nho, nay ñeán thôøi cuûa nhöõng ngöôøi buoân baùn : "Phen naøy oâng quyeát ñi buoân coái. Thieân haï bao nhieâu ñöùa giaõ traàu". Trong thôøi môû cöûa, nhöõng ngöôøi coù quan taâm ñeán ñaïo ñöùc ñeàu nhaän thaáy nhieàu giaù trò luaân lyù truyeàn thoáng khoâng coøn ñöôïc toân troïng. Caùc thaày coâ giaùo boû ngheà hoaëc laø moät caùch naøo ñoù chaáp nhaän buoân baùn voán tri thöùc vaø vaên hoùa cuûa mình.

Trong thôøi kinh teá môû cöûa, nhöõng ngöôøi coù quan taâm ñeán ñaïo ñöùc, trong soá ñoù coù nhöõng ngöôøi coâng giaùo chuùng ta, ñeàu nhaän thaáy nhieàu giaù trò luaân lyù truyeàn thoáng khoâng coøn ñöôïc toân troïng. Trong söï thay ñoåi aáy, khoâng phaûi taát caû ñeàu coù tính chaát tieâu cöïc. ÔÛ nhaø queâ, ngöôøi ta deã daøng giuùp nhau maø khoâng tính tieàn coâng. Nhö vaäy môùi laø tình laøng nghóa xoùm. ÔÛ thaønh phoá, tieàn baïc soøng phaúng laø ñaïo ñöùc. Moät xaõ hoäi coâng nghieäp coù taùc phong, coù nhöõng caùch suy tö, nhöõng caùch caûm xuùc vaø dieãn taû caûm xuùc khaùc vôùi moät xaõ hoäi noâng nghieäp. Cuøng vôùi nhöõng thay ñoåi veà vaên hoùa laø nhöõng thay ñoåi veà baäc thang giaù trò ñaïo ñöùc.

2. Coù nhöõng thay ñoåi toát vaø caàn thieát.

Thôøi caùc nhaø vaên Töï Löïc Vaên Ñoaøn ñaõ coù tranh luaän veà nhöõng giaù trò ñaïo ñöùc cuõ môùi. Töï Löïc Vaên Ñoaøn cöïc löïc beânh vöïc caùi môùi tröôùc nhöõng lôøi chæ trích cho raèng caùi môùi laøm baêng hoaïi vaên hoùa ñaïo ñöùc. Coù ngöôøi cheâ raèng ñaïo ñöùc nhoùm Töï Löïc Vaên Ñoaøn ñeà cao chæ laø ñaïo ñöùc tieåu tö saûn, caù nhaân chuû nghóa theo Taây Phöông. Nhöng khoâng theå phuû nhaän laø nhöõng gì hoï beânh vöïc ngaøy nay ñaõ ñöôïc chaáp nhaän roäng raõi. Tuy nhieân ngoaøi nhöõng thay ñoåi toát vaø caàn thieát coù nhöõng giaù trò ñaïo ñöùc luaân lyù bò baøo moøn khieán cho trong cuoäc soáng xuaát hieän nhieàu teä naïn, nhieàu ñoå vôõ. Nguyeân taéc " Lôïi nhuaän treân heát" ñaùnh baït nguyeân taéc "Tình nghóa laø quí, nghóa lyù gì tieàn baïc"vaø ñieàu naøy ñaõ khieán xaõ hoäi maát ñi nhieàu tình ngöôøi, moái daây lieân keát gia ñình bò söùt meû vôùi nhöõng haäu quaû tai haïi keøm theo.

3, Nhöng laøm theá naøo ñeå duy trì nhöõng giaù trò ñaïo ñöùc maø neàn vaên minh tieâu thuï cuûa kinh teá thò tröôøng ñang phaù hoaïi ?

Theâm nhöõng tieát hoïc ñaïo ñöùc coâng daân chaêng? Moät vieäc laøm chính ñaùng, nhöng ít keát quaû neáu chæ coù moät mình. Nhöõng nguyeân taéc luaân lyù khoâng haáp daãn ñöôïc ai, khoâng loâi cuoán ñöôïc ai thay ñoåi caùch nghó, caùch laøm cuûa hoï. Caùc cuï ngaøy tröôùc ñaõ thaáy "vaên" coù söùc maïnh "taûi" ñöôïc "ñaïo", caùc cuï ñaõ duøng "vaên" maø "taûi ñaïo": "Vaên dó taûi ñaïo". "Vaên" ñaây tröôùc laø "vaên chöông", nhöng coøn laø "vaên hoùa" noùi chung. Ngaøy nay, ngoaøi thô vaên, coøn coù caùc loaïi hình ngheä thuaät nhö haùt, kòch, hoäi hoïa…vaø ñaëc bieät caùc loaïi hình ngheä thuaät söû duïng caùc phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng, nhö ñiaûnh, truyeàn thanh, truyeàn hình.

Muoán coù "vaên" chaát löôïng cao, yeáu toá haøng ñaàu laø nhöõng ngöôøi coù taøi laøm ra "vaên" . Ñoù laø caùc vaên só, thi só, nhaïc só, hoïa só… Noùi chung laø caùc ngheä só coù söùc saùng taïo. Ngoaøi ra coøn phaûi keå ñeán nhöõng nhaø hoïc thuaät trong moïi laõnh vöïc, moïi boä moân. Moät hoïc giaû nhö Leâ Quí Ñoân laø moät nhaø vaên hoùa lôùn.

Nhö vaäy, treân phöông dieän coäng ñoàng tín höõu :

1. caàn phaùt hieän, khuyeán khích caùc taøi naêng hoïc thuaät vaø ngheä thuaät trong soá caùc tín höõu (ñaëc bieät caùc tín höõu treû), giuùp hoï coù ñieàu kieän toát nhaát ñeå phaùt huy taøi naêng cuûa mình. ÔÛ ñaây, chuùng ta coù theå nghó ñeán nhöõng ngöôøi nhö Nguyeãn Tröôøng Toä, Huyønh Tònh Paulus Cuûa.

2. aân caàn ñoùn nhaän nhöõng nhaân taøi ñöôïc söù ñieäp Phuùc AÂm caûm hoùa, taïo ñieàu kieän ñeå cho hoï saùng taùc thaønh coâng nhöõng taùc phaåm mang giaù trò thaåm myõ cao, ñoàng thôøi laïi coù tính höôùng thöôïng, gioáng nhö Haøn Maïc Töû vaø nhöõng baøi thô hình thaønh töø caûm höùng Ki-toâ giaùo cuûa oâng. Khoâng nhaát thieát phaûi laø nhöõng taùc phaåm mang tính chaát toân giaùo caùch minh nhieân. Nhöõng coâng trình nghieân cöùu môû roäng kieáùn thöùc con ngöôøi, hay nhöõng saùng taùc laøm cho cuoäc ñôøi ñeïp hôn, duø khoâng noùi ñeán Chuùa vaø Ñöùc Meï, vaãn toân vinh Chuùa laø Ñaáng Chaân Thieän Myõ. (Nhöõng ngheä só lôùn, nhöõng nhaân taøi trong hoïc thuaät khoâng phaûi luùc naøo cuõng coù. Moät ngheä só cheát ñi, hoaëc caïn nguoàn saùng taùc, laø maát ñi moät nguoàn saùng taïo khoâng theå thay theá. Ngheä nhaân coù theå thay theá baèng moät ngheä nhaân khaùc maø vaãn coù moät taùc phaåm töông ñöông. Ngheä só thì khoâng).

a. Moät taùc phaåm coù giaù trò ngheä thuaät, ñöôïc caùc nhaø pheâ bình ñaùnh giaù cao, chöa chaéc ñaõ ñi ñöôïc vaøo loøng quaûng ñaïi quaàn chuùng. Maø moät yeâu caàu lôùn cuûa nhöõng ngöôøi muoán duïng vaên ñeå taûi ñaïo laø laøm sao ñeå cho vaên cuûa mình ñeán ñöôïc vôùi nhieàu ngöôøi. Khoâng theå chæ ñeán nhöng coøn thaám vaøo ñöôïc taâm tö tình caûm cuûa hoï. Vì vaäy ngöôøi laøm vaên hoùa - ngheä thuaät vôùi muïc ñích toân giaùo ñaïo ñöùc caàn phaûi "hoäi nhaäp vaên hoùa",ø thích nghi vôùi vaên hoùa cuûa töøng coäng ñoàng, theo töøng thôøi ñaïi.

b. Coù vaên hoùa cuûa töøng daân toäc. Beân trong moät daân toäc laïi coù vaên hoùa cuûa töøng mieàn, töøng nhoùm ngöôøi taïo neân daân toäc aáy. Ngöôøi ta goïi ñaây laø nhöõng "tieåu vuøng vaên hoùa" (sub-cultures). Daân ca thì coù daân ca ba mieàn Baéc Trung Nam.Taïi mieàn Baéc, daân ca Baéc Ninh khaùc vôùi daân ca Vónh Phuù. Vaên hoùa cuûa ngöôøi Vieät daân toäc Kinh ngaøy nay khaùc vôùi cuõng moät vaên hoùa aáy caùch ñaây naêm möôi hay moät traêm naêm. Hieän nay caùch dieãn taû vaø caûm thuï cuûa lôùp ngöôøi lôùn tuoåi khaùc vôùi lôùp treû. Coù nhöõng caùi, theá heä naøo cuõng thích. Nhöng coù nhöõng caùi giôùi treû raát thích, giôùi ngöôøi lôùn laïi khoâng chòu noåi.

c. Vì vaäy "hoäi nhaäp vaên hoùa" khoâng phaûi laø "phuïc coå", duøng laïi nguyeân traïng nhöõng kieåu caùch suy tö hay nhöõng hình thöùc dieãn ñaït ñaõ töøng phoå bieán trong quaù khöù cuûa moät daân toäc. Truyeàn thoáng vaên hoùa laø moät thöïc theå soáng ñoäng, hình thaønh bôûi nhöõng thaønh töïu trong quaù khöù nhöng vaãn coøn chuyeån bieán do tieáp thu nhöõng yeáu toá môùi, hoaëc do töï mình taïo ra nhöõng hình thöùc dieãn taû môùi ñeå bieåu loä nhöõng suy tö môùi, nhöõng caûm xuùc môùi. Ngoân ngöõ, neáu laø moät sinh ngöõ, khoâng ngöøng bieán ñoåi, trong voán töø vöïng, trong cuù phaùp, trong caùch phaùt aâm. Noù vaãn laø noù, nhöng khoâng gioáng vôùi noù caùch ñaây moät traêm naêm. Ngay caû trong voøng naêm möôi naêm cuõng ñaõ coù nhieàu bieán ñoåi. Coù moät ñieàu nhöõng ngöôøi quan taâm ñeán "hoäi nhaäp vaên hoùa" ñaõ sôùm nhaän ra, ñoù laø khoâng theå cöû haønh caùc nghi thöùc phuïng töï, nhaát laø thaùnh leã, baèng caùch laáy laïi y nguyeân caùc nghi leã cuùng ñình hay teá Nam Giao. Caùc nghi leã aáy ñoái vôùi nhieàu ngöôøi Vieät Nam ngaøy nay hình nhö mang nhieàu tính chaát folklore (daân gian) thu huùt söï hieáu kyø hôn laø chuyeån taûi moät caûm thöùc toân giaùo ñích thöïc. Ngöôøi laøm vaên hoùa noùi ñeán söï caàn thieát phaûi "tieáp bieán". Muoán laøm ñöôïc vieäc naøy ngöôøi ngheä só caàn tieáp thu nhuaàn nhuyeãn vaø vaän duïng saùng taïo vaên hoùa truyeàn thoáng daân toäc. Trong laõnh vöïc ngheä thuaät toân giaùo, ngöôøi ngheä só laïi caàn thaám nhuaàn tinh thaàn ñaïo lyù. Moät trong nhöõng thaønh töïu ñaùng keå, ñoù laø caùc nhaø sö ñôøi Lyù-Traàn nhö Maõn Giaùc hay Traàn Nhaân Toâng ñaõ laøm nhöõng baøi thô thaám ñöôïm giaùo lyù nhaø Phaät maø laïi hay veà vaên chöông.

d. Ñi tìm baûn saéc daân toäc laø chaét loïc trong di saûn vaên hoùa cuûa tieàn nhaân nhöõng gì laø tinh hoa cuûa daân toäc mình, nhöõng gì toát ñeïp nhaát cuûa rieâng mình. Vieäc laøm naøy ñoøi hoûi phaûi coù nhöõng ngöôøi vöøa coù taâm hoàn cuûa moät ngheä só taøi ba vöøa coù söï hoïc uyeân baùc cuûa moät hoïc giaû lôùn. Trong laõnh vöïc aâm nhaïc daân toäc, may thay chuùng ta coù nhöõng ngöôøi nhö giaùo sö Traàn Vaên Kheâ giuùp cho quaûng ñaïi quaàn chuùng nhaän ra caùi hay caùi ñoäc ñaùo cuûa aâm nhaïc Vieät Nam ôû choã naøo. Noùi coâng vieäc "hoäi nhaäp vaên hoùa" chæ coù theå ñi sau coâng vieäc nghieân cöùu vaø thaåm ñònh cuûa nhöõng ngöôøi chuyeân moân laø khoâng ñuùng, vì coù nhöõng ngheä só khoâng qua tröôøng lôùp nhöng vaãn saùng taïo ñöôïc nhöõng taùc phaåm coù giaù trò thaåm myõ cao vaø ñaäm ñaø tính daân toäc. Nhöng ñoái vôùi chính ngöôøi ngheä só daân gian, vieäc hoïc hoûi vaø hieåu bieát roõ hôn veà vaên hoùa cuõng caàn ñeå naâng trình ñoä saùng taùc leân moät möùc cao hôn nöõa. Coøn ñoái vôùi ngöôøi khoâng phaûi laø ngheä só daân gian, neáu khoâng ñöôïc chæ daãn töôøng taän, seõ deã rôi vaøo tình traïng tieáp thu hôøi hôït, vay möôïn chaép vaù. Ví duï nhö döøng laïi ôû vieäc caûi bieân caùc laøn ñieäu daân ca, theo nghóa laø theâm lôøi hoaëc ñoåi lôøi, ñeå coù moät baøi thaùnh ca mang maàu saéc daân toäc, trong luùc ñaùng leõ phaûi saùng taùc theo höôùng "daân ca phaùt trieån" (xem Thoâng caùo soá 2/94 soá 3a, HLMC 6 trang 4)

6."Hoäi nhaäp vaên hoùa" coøn laø thích nghi vôùi töøng "tieåu vuøng vaên hoùa"neân khoâng nhaát thieát phaûi laø aùo daøi khaên ñoùng, ñaøn coø, ñaøn nhò, môùi laø hoäi nhaäp vaên hoùa. Vì söï phaùt trieån vuõ baõo cuûa caùc phöông tieän truyeàn thoâng, ngöôøi treû ngaøy nay khaép nôi treân theá giôùi coù caùch aên maëc, noùi naêng, suy nghó vaø caûm thuï gaàn gioáng nhö nhau. AÂm nhaïc cuûa hoï laø "nhaïc treû". Nhaïc pop Anh-Myõ, pop Phaùp, Canto-pop (pop Quaûng Ñoâng-Hoàng Koâng), hay pop AÁn Ñoä, giôùi treû Vieät Nam tuy khoâng hieåu lôøi vaãn coù theå thích, thaäm chí say meâ. Ñaõ coù nhieàu ngöôøi coá gaéng trình baøy söù ñieäp toân giaùo ñaïo ñöùc baèng ngoân ngöõ / aâm nhaïc treû. Trong soá ñoù coù nhöõng tieáp thu coøn söôïng vaø moät soá chieàu theo thò hieáu taàm thöôøng. Nhöng taïi sao laïi goïi ñoù laø lai caêng? Taïi sao laïi khoâng theå goïi laø hoäi nhaäp vaên hoùa cuûa theá heä treû? Vaø neáu hình thaønh ñöôïc moät doøng nhaïc pop Vieät Nam, vaãn laø pop, nhöng mang saéc thaùi Vieät Nam, thì sao? Dó nhieân, aâm nhaïc trong Phuïng vuï coøn coù nhöõng tieâu chuaån khaùc khoâng keùm phaàn quan troïng, nhö tính thaùnh thieän, tính ngheä thuaät, tính thoâng ñaït... Nhöõng baøi haùt duøng ñöôïc trong sinh hoaït toân giaùo nhö hoäi hoïp, giaùo lyù... chöa chaéc coù theå ñem vaøo duøng trong phuïng vuï ñöôïc.