13. Lyù Dóa Baùnh boø (Daân ca Nam boä)

13.1. Lôøi ca :

Hai tay böng dóa baùnh boø

Daáu cha daáu meï cho troø ñi thi

Caâu thô luïc baùt treân ñaõ ñöôïc "ca töø hoùa" nhö sau :

Hai tay böng dóa baùnh (lyù toàn) boø

Daáu cha daáu meï, (chaân ñi kheù neù, toái trôøi sôï teù, leùn ñem) cho troø (y y y y y troø laø troø) ñi thi (y troø, toàn tang tòch tòch toàn, troø laø troø) ñi thi (y ...)

ÔÛ ñaây taùc giaû daân gian ñaõ theâm moät soá cuïm töø phuï nghóa nhö : "chaân ñi kheù neù, toái trôøi sôï teù", hieäp vaän vôùi "meï", ñeå cuï theå hoùa hoaøn caûnh daáu cha meï leùn böng baùnh boø cho troø vaøo luùc trôøi toái. Chuùng ta nhôù laïi baøi lyù qua caàu cuõng keå laïi moät cuoäc tình hoàn nhieân giöõa nam nöõ, "baát chaáp" leã nghóa nho giaùo döôùi thôøi phong kieán :

Yeâu nhau côûi aùo cho nhau

Veà nhaø doái meï qua caàu gioù bay (xem HLMC25 trang 16)

 

13.2. AÂm nhaïc

a) Thang aâm : Baøi "lyù dóa baùnh boø" ôû thang nguõ aâm thoâng thöôøng, vò trí Ñoâ

Ñoâ - reâ - mi - xon - la - (ñoâ)

b) Heä thoáng vaø hôi nhaïc :

Baøi naøy thuoäc heä thoáng Xang (H.t 1) döïa treân caùc daáu truï ÑOÂ - MI - XON :

Ñoâ - reâ - Mi - XON - la - (ÑOÂ)

Trong daân ca Nam boä, caùc baøi thuoäc heä thoáng Xang, ñeàu ñöôïc goïi laø HÔI BAÉC hay ñieäu Baéc. Coù nhöõng baøi daân ca, tuy coù hieän töôïng pha troän vôùi heä thoáng Xöï vaø Xeâ, nhöng chuû yeáu vaãn laø heä thoáng Xang, nhö baøi ñoàng dao Baéc kim thang chaúng haïn.

Laïi coù baøi ôû heä thoáng Xeâ phaàn traàm nhö  Lyù ngöïa oâ (hôi Baéc)

Theo caùc taùc giaû Lö Nhaát Vuõ - Leâ Giang trong chuyeân khaûo Tìm hieåu Daân ca Nam boä thì Hôi Baéc (ñieäu Baéc) coù "saéc thaùi khoûe khoaén, saùng suûa, vui töôi ..." (Lö Nhaát Vuõ - Leâ Giang, Tìm hieåu daân ca Nam boä, NXB TpHCM, 1983, trang 268)

Theo taùc giaû Buøi Troïng Hieàn [vaán ñeà CUNG, GIOÏNG, ÑIEÄU, HÔI töø thöïc tieãn ñeán lyù thuyeát, Nguyeät san VAÊN HOÙA NGHEÄ THUAÄT (156) 1997, trang 82], "Hôi laø moät heä thoáng caùc yeáu toá bieåu caûm cuûa nhaïc thanh mang tính quy luaät ñaëc thuø. Moãi loaïi Hôi ñeàu taïo neân nhöõng caûm giaùc coù tính chaát rieâng bieät vaø ñoäc ñaùo. Nhôø ñoù, ngöôøi ta coù theå nhaän thöùc ñöôïc caùc maàu saéc aâm nhaïc khaùc nhau". Theo oâng, Hôi ñöôïc taïo neân bôûi ba thaønh toá cô baûn laø :

- thang aâm

- Xoang ñieäu (chuùng toâi thöôøng goïi laø heä thoáng)

- Chöõ ñaøn (chuùng toâi thöôøng goïi laø caùch dieãn aâm)

"Thang aâm laø moái töông quan mang tính qui luaät veà cao ñoä cuûa caùc aâm baäc trong giai ñieäu." Thang nguõ aâm thoâng thöôøng ôû vò trí Ñoâ seõ laø Ñoâ-reâ-mi-xon-la, coøn ôû vò trí FA seõ laø Fa-xon-la-ñoâ-reâ ...

"Xoang ñieäu (heä thoáng) laø qui luaät caáu taïo vaø vaän haønh cuûa giai ñieäu, theå hieän caùc moái quan heä chính phuï, chuû khaùch cuûa caùc baäc trong thang aâm". Chaúng haïn heä thoáng Xang trong thang nguõ aâm vò trí Ñoâ goàm caùc daáu : ÑOÂ-reâ-Mi-XON-la_(ÑOÂ), trong ñoù ÑOÂ, MI, XON laø nhöõng daáu truï, baäc chính, baäc oån ñònh. Coøn reâ, la laø nhöõng daáu phuï, baäc phuï, baäc khoâng oån ñònh.

"Chöõ ñaøn (caùch dieãn aâm) ñöôïc hieåu nhö moät toång theå bao goàm caùc caùch rung, nhaán, vuoát, moå... Noù theå hieän söï trang ñieåm mang tính qui luaät cuûa caùc baäc trong thang aâm." Trong thanh nhaïc, chuùng ta noùi ñeán rung, taéc gioïng (töông ñöông vôùi moå hoaëc voã ôû treân ñaøn), thaû gioïng, nhaán gioïng ...

Vaäy chuùng ta taïm ñöa ra moät baûng toùm keát veà caùc hôi trong daân ca Nam boä nhö sau :