VAÁN ÑEÀ THAÙNH NHAÏC

ÑI TÌM CUNG GIOÏNG COÅ TRUYEÀN 

cuûa "Ca vaõn ÑÖÙC MEÏ MAÂN COÂI"

Leâ Ñình Baûng

Leã roài, con laïc, Meï tìm con,

Loøng Meï, ba ngaøy raát heùo hon.

Ñoaïn trôû vaøo ñeàn, tìm laïi thaáy,

Con veà, thaûo kính ñeán khi khoân.

Laïy ôn Ñöùc Meï nhaân thay,

Xin vì söï nhieäm maøu naøy, xuoáng ôn

Cho con loøng thaät aên naên,

Soi göông phuùc ñöùc, sieâng naêng, vaâng lôøi.

(Vaên coâi thaùnh nguyeät taùn tuïng thi ca, 73-80)

1. Treân ñaây laø ñoaïn "dieãn ca" veà Ngaém thöù Naêm Muøa Vui - Ñöùc Baø tìm ñöôïc Ñöùc Chuùa Gieâsu trong ñeàn thaùnh, ta haõy xin cho ñöôïc giöõ nghóa cuøng Chuùa luoân - ñöôïc trích daãn töø 253 caâu thô cuûa baøi tröôøng thieân "VAÊN COÂI THAÙNH NGUYEÄT TAÙN TUÏNG THI CA" maø daân gian nhaø ñaïo quen mieäng goïi laø "Pheùp Ngaém ROSA ÑÖÙC BAØ". Ñoïc, roài ngaâm ngôïi theo cung gioïng xöa, töï döng toâi lieân töôûng tôùi nguyeân nhaân vaø tröôøng hôïp phaùt sinh cuûa nhöõng Thaùnh vònh, Nhaõ ca, cuûa saùch Job, Caùch ngoân, Huaán ca, Dieäu ca trong Cöïu öôùc. Nhôù khi thaùnh vöông Ña-vít ñi chaân traàn maëc aùo nhaëm, oâm caây ñôøn Cithara maø ca lieân khuùc Septem Psalmi, poenitentiales. Laïi caøng khoâng theå naøo khoâng nhaéc tôùi moät boä phaän bao goàm nhöõng taùc phaåm ñöôïc vieát theo theå loaïi "töø, khuùc, vaõn, ca ngaâm" trong doøng vaên hoïc coå ñieån nöôùc nhaø. Taïi sao, kinh khoâng laø kinh vaø thô chaúng maõi maõi laø thô, maø phaûi "dieãn ra" thaønh töø, khuùc, vaõn ñeå ngaâm, ñeå ca, ñeå haùt ? Phaûi chaêng, vaên xuoâi - vaên vaàn, tôùi moät thôøi ñieåm naøo ñoù, ñaõ khoâng coøn caùi khaû naêng chuyeân chôû yù vaø tình ? Hay laø, do bò raøng buoäc bôûi haøng raøo cuûa vaàn - luaät - nieâm - ñoái maø hoàn thô roäng rinh kia khoâng theå phôi baøy, khoâng theå chaép caùnh bay leân tôùi "vuøng trôøi ñaâu xuaát" ? Thì ra, tôùi moät khoaûnh khaéc thaàn thieâng cuûa taàng baäc naøo ñoù, döôøng nhö thi phuù "hoùa voâi" moät caùch xô cöùng, khieán cho bao nhieâu yù tình daøo daït vaø töôûng töôïng voâ bôø cuûa loøng ngöôøi bò giam haõm, khoâng höông saéc khoâng muøi vò, khoâng thoát leân thaønh tieáng ñöôïc ? Cho neân, cuøng vôùi Nhaõ nhaïc vaø Ñoàng vaên cuûa ñôøi Hoàng Ñöùc (1470 - 1497), söï ra ñôøi cuûa Coân Sôn ca, Quyønh Uyeån cöûu ca, vaø töø Sô Kính Taân Trang ñeán Chinh phuï, Cung oaùn, Töï tình, Ai tö vaõn v.v... phaûi ñöôïc quan nieäm nhö laø moät noã löïc muoán vöôït ra ngoaøi voøng kieàm toûa cuûa nguoàn vaên chöông hoïc thuaät cuõ ñaõ vay möôïn cuûa Trung Hoa ñeå bay boång, vang reàn neàn naûy hôn.

Cuõng vaäy. Neáu kinh saùch chæ laø moät môù töø ngöõ suoâng, khoâng keát dính vôùi leã nhaïc, khoâng hoøa hôïp nhuaàn nhaõ theo cung gioïng, khoâng ñöôïc cöû haønh trong khung caûnh ñòa phöông hoùa cuûa moät coâng chuùng thuaàn thaønh, thì vieäc phuïng töï kia, aét seõ mau choùng rôi vaøo thuaàn lyù, ñôn ñieäu vaø nhaøm chaùn. Chuùt "höông xa" chaép vaù pha taïp cho duø coù loäng laãy, cuõng khoâng theå so saùnh vôùi saéc muøi cuûa boâng hueä vöôøn nhaø. Cuõng may, ngöôøi Vieät mình ñöôïc trôøi phuù cho caùi tính öa ca thích haùt, ví von hay, ngaâm vònh gioûi. Vaø tieáng Vieät cuûa mình laïi laø moät ngoân ngöõ giaøu aâm nhaïc, giaøu hình töôïng trong dieãn ñaït. Cho neân, coù ñoïc laïi kinh saùch cuõ, môùi thaáy vieäc bieân soaïn vaø taäp taønh cuûa cha oâng ta xöa - töø chöõ Haùn chöõ Noâm ñeán Quoác ngöõ - ñaõ khôi maïch baét nguoàn töø voán lieáng ñaõ chaét loïc cuûa kho taøng quyù baùu aáy. Töø ñoïc kinh, xöôùng kinh, nguyeän kinh ñeán vaõn kinh, haùt kinh. Töø cung kinh ñeán cung saùch. Töø cung ngaém leã, ñoùc Evan, daãn saùch phaàn, than thaùnh giaù, giuùp beänh nhaân khi laâm maïnh cho ñeán nhöõng veø vaõn, ca ngaâm coù baøi baûn, chöông khuùc, vaàn ñieäu möøng sinh nhaät, kính Ñöùc Meï v.v... Toùm laïi, taát caû loaïi kinh vaên treân vöøa thaám ñaãm hoàn nhaïc vaø lôøi thô coå truyeàn cuûa daân toäc veà maët hình thöùc, laïi vöøa "taûi" ñöôïc noäi dung laø nhöõng maàu nhieäm, tín ñieàu veà thaàn hoïc, baèng moät taâm tình ñaïo haïnh Vieät Nam. Neáu phaûi döïa vaøo söû saùch, nhöõng chöùng cöù coøn ñeå laïi khaù roõ raøng. Raèng "Naêm 1622, baø chò cuûa Chuùa Nguyeãn ôû Ñaøng Trong ñaõ xin chòu pheùp röûa. Baø thöôøng nghe nhöõng baûn haùt ñaïo vaø truyeän caùc thaùnh, do moät con haùt ôû Ñaøng Ngoaøi dieãn" (Trích laïi töø lòch söû vaên hoïc coâng giaùo VN, cuoán I, trang 141 cuûa Voõ Long Teâ, nhaø xuaát baûn Tö Duy, Saøi goøn, 1965). ÔÛ Phuû Chuùa Trònh - theo giaùo só Ñaéc Loä - "Coù baø Catarina, em gaùi Chuùa Trònh Traùng ñaõ ñaët thaønh thô vaõn taát caû lòch söû ñaïo coâng giaùo ... Baø laøm raát hay. Ñeán sau, vaãn coøn ñöôïc taát caû ngöôøi coù ñaïo truyeàn tuïng cho nhau. Hoï ngaâm leân luùc laøm vieäc ôû nhaø, luùc laøm vieäc ngoaøi ñoàng hay luùc ñi ñöôøng. Ngöôøi bieát ca nhaïc coøn hoïa nhaïc vaøo. Roài chaúng nhöõng ngöôøi coù ñaïo maø coøn caû nhöõng ngöôøi khoâng coù ñaïo cuõng thích ngaâm vònh. Nhôø nhöõng thô vaên ñoù maø nhieàu ngöôøi ñaõ trôû laïi ñaïo". (Lòch söû truyeàn giaùo ôû Vieät Nam cuûa Lm. Nguyeãn hoàng, taäp I, trang 118, Hieän Taïi xuaát baûn, Saøi Goøn, 1959). Laïi theo baûn dòch Vieät ngöõ cuûa Tröông Böûu Laâm vaø Ñoã Vaên Anh ñaêng treân VN Khaûo coå taäp san, soá 2, Saøi Goøn, 1960 töø thaûo luaän cuûa Gheorg Schurhammer, thì "Ngöôøi VN coù thoùi quen vöøa hoïc vöøa haùt ... Naêm 1626 ôû Cacham (Thanh Chieâm) ; naêm 1634 ôû Hoäi An ; naêm 1648 coù 4.000 giaùo daân ñaõ tuï hoïp taïi Keû Boá (Thanh Hoùa) ñeå xem dieãn laïi söï caûi giaùo cuûa Josaphat. Trong buoåi leã, coù nhöõng cuoäc ñoái thoaïi veà aâm nhaïc baûn xöù ..." Nhö vaäy, roõ raøng laø - ngay töø buoåi saùng theá cuûa Tin Möøng taïi VN, cha oâng ta ñaõ bieát vaän duïng leã nhaïc - thi phuù cuûa daân toäc vaøo kinh saùch nhaø thôø, ñaõ ñöa phuïng töï vaø vieäc giaùo duïc ñöùc tin hoäi nhaäp vaøo phong tuïc taäp quaùn, vaøo ñôøi soáng thôøi vuï cuûa moät noâng thoân VN haõy coøn ñang ôû thôøi kyø thoâ sô thuû coâng theá kyû XVII.

2 Rieâng vieäc suøng kính Ñöùc Meï Maria laïi caøng sung maõn hôn, caû veà ñöùc tin loøng ñaïo laãn hình thöùc sinh hoaït phuïng vuï. Coù maáy ai tính ñöôïc con soá nhöõng giaùo phaän, haït sôû, hoï ñaïo, nhaø thôø, ñoaøn hoäi vaø giaùo daân xin nhaän Ñöùc Meï laøm boån maïng che chôû ñôøi mình ? Nhieàu ngaøy, tuaàn, thaùng trong naêm ñaõ bieán thaønh nhöõng dòp cung hieán vaø leã hoäi soát saéng, trang nghieâm, thu huùt ñoâng ñaûo quaàn chuùng. Chæ nguyeân vieäc laàn haït Maân Coâi vaøo thaùng Möôøi döông lòch, ñaõ coù khoâng bieát bao nhieâu leã nghi, kinh vaên, ca vaõn, trong ñoù xuaát hieän nhieàu taùc phaåm mang giaù trò cao veà ngheä thuaät vaø vaên hoùa daân toäc. Tieác raèng, ñeán nay - cuõng nhö tröôøng hôïp cuûa daân nhaïc VN noùi chung - do truyeàn khaåu hoaëc chuû quan xem thöôøng, moät soá lôùn baøi baûn, cung gioïng vaø theå ñieäu xöa ñaõ rôùt rôi, taøn luïi !

Baùo Coâng giaùo vaø Daân toäc maáy naêm gaàn ñaây ñaõ lieân tieáp trình baøy veà nguoàn goác, hoaøn caûnh phaùt sinh, phaân tích ñaïi yù, boá cuïc cuûa baøi ca vaõn naøy. Nay thöû tìm laïi cung gioïng Pheùp Ngaém Rosa, moät dö vang ñang daàn daàn bò tan loaõng trong nhòp ñôøi soâi noåi, taát baät cuûa vaên minh cô khí. Sôû dó baûn tröôøng ca naøy coøn soáng maõi trong doøng chaûy cuûa leã laïc phuïng vuï, vì noù hoäi ñuû nhöõng nhaân toá laøm neân söï thaønh töïu cuûa moät taùc phaåm vaên hoïc ngheä thuaät : Lôøi hay, yù ñeïp, laïi coù caû cung gioïng ngaân nga luyeán laùy nhö nhöõng hoø lyù cuûa daân ca daân nhaïc. Khi thì khaáp khôûi reo vui nhö sôn nöõ, löu thuûy, haønh vaân ; luùc laïi bi ai saàu tình uû doät nhö laâm khoác, bieät haønh. Ñoù laø chöa noùi ñeán söï daøn döïng cuûa moät nhaïc caûnh maø theo Lm. Cadieøre thì "... Vieäc laàn haït Maân Coâi (ôû caùc giaùo ñoaøn Baéc Boä) ñöôïc chia ra töøng hoài, töøng lôùp, coù ñieåm baèng nhöõng baøi gaãm vaø töøng giai thoaïi cuûa cuoäc ñôøi Chuùa Cöùu Theá, ñeå gôïi cho moïi ngöôøi nhöõng tình caûm thích hôïp" (Trích laïi töø Bieåu nhaát laõm Vaên Hoïc caän ñaïi, trang 56 cuûa Lm. Thanh Laõng). Trong nieàm haân hoan cuûa nhöõng ngaøy xoân xao thaùng 10 Maân Coâi vaø baèng ñieàu kieän haïn cheá cuûa mình, chuùng toâi xin löôïc daãn ra ñaây vaøi doøng kyù aâm theo cung gioïng Haûi Phoøng - Baéc Ninh (trích trong boä söu taäp cuûa taùc giaû Phaïm Huøng Thaéng). Taát nhieân, töø nhöõng chieác noâi Coâng giaùo nhö Phaùt Dieäm, Haø Noäi, Buøi Chu, Thaùi Bình hoaëc töø caùc coäng ñoaøn Trung vaø Nam boä, aét haún coøn tieàm taøng nhieàu cung ñieäu khaùc ñang môøi goïi chuùng ta ñi tìm, ñeå gìn vaøng giöõ ngoïc cho mai ngaøy. Ñaëc bieät, ñoái vôùi caùc nhaïc só Coâng giaùo thì ñaây laø moät ñeà xuaát nghieâm tuùc, nhöng cuõng raát khaû thi. Bôûi vì, moät khi ñaõ coù baûn vaên "vaõn Ñöùc Baø Vaên Coâi", nghóa laø ca töø ñaõ hoaøn chænh thì vieäc phoå nhaïc, deät nhaïc chæ laø moät vieäc laøm ôû trong taàm tay. Ñieàu khoù nhaát, theo thieån nghó, laø caùi khoå coâng nghe ngoùng, ghi nhaän nhöõng cung gioïng truyeàn ñôøi töø cöûa mieäng cuûa lôùp ngöôøi saép qua ñi kia. Baèng caùch rong ruoåi khaép hang cuøng ngoõ heûm aáy, vôï choàng nhaø söu taäp daân ca Nam boä Lö Nhaát Vuõ - Leâ Giang ñaõ kyù aâm ñöôïc 900 ñieäu hoø lyù. Chaúng leõ chuùng ta khoâng laøm ñöôïc ñieàu aáy sao ?