14. Baøi "Hoø caáy" (Dc Kieân Giang)

14.1. Lôøi ca :

"Ñaát saâu maï uùa

Caáy luùa ngoïc chuøm

Bieát ñaâu nhaân ñaïo chæ giuøm cho tui"

Khi duøng ñeå hoø, ngöôøi ta bieán caûi thaønh :

Hoø hôù ô Ñaát saâu maï uùa (maø toâi) caáy luùa ngoïc chuøm (ô ô)/ (Ô naøy anh Hai ôi) bieát ñaâu nhaân ñaïo (ô ô hoø ô ô hô ô) bieát ñaâu nhaân ñaïo (maø) chæ giuøm (ô ô ...) cho tui (ô ô ô)

Ngöôøi Vieät Nam ta thöôøng noùi "haùt hoø" ñi ñoâi vôùi nhau. Hoø laø moät möùc ñoä dieãn xöôùng trung gian giöõa Noùi vaø Haùt, thöôøng goïi laø keå (recitatif, cantillation), trong ñaïo goïi chung laø ngaâm tuïng gaàn ñoïc kinh, ñoïc saùch, ñoïc vaõn ngaém. Trong ñôøi thöôøng, chuùng ta coù nhöõng möùc ñoä trung gian nhö ñoïc, rao, noùi taïm, noùi loái, ngaâm thô, hoø... Hoø laø möùc ñoä dieãn xöôùng gaàn vôùi haùt nhaát. Ñieåm khaùc bieät cô baûn laø hoø vaãn coøn baùm theo moät heä thoáng coá ñònh veà cao ñoä töông öùng vôùi töøng thanh ñieäu cuûa ngoân ngöõ. Tuy nhieân, so vôùi caùc loaïi keå khaùc, thì Hoø ñaõ coù nhöõng kyõ thuaät bieán caûi lôøi thô nhaát ñònh, khieán Hoø khaù gaàn guõi vôùi haùt.

Hoø thöôøng coù 2 loaïi, xeùt veà maët tieát taáu :

Baøi Hoø caáy treân ñaây thuoäc loaïi tieát taáu khoaùng ñaït, khoâng chia ñeàu, maø döïa treân tieát ñieäu cuûa lôøi ca. Boá cuïc cuûa baøi treân (cuõng thöôøng thaáy trong moät soá baøi hoø mieàn Nam) laø :

Môû ñaàu : Hoø ô hô ...

Veá 1 : toaøn boä caâu luïc (ô ô)

Veá 2 : Nöûa ñaàu caâu baùt (ô ô)

Ô Hoø ô hô ...

Veá 3 : toaøn boä caâu 8 (ô ô)

 

14.2. AÂm nhaïc :

a) Thang aâm : Baøi hoø naøy ôû thang nguõ aâm, vò trí Fa

Fa - xon - la - ñoâ - reâ - (fa)

b) Heä thoáng vaø hôi nhaïc :

Môùi nhìn chuùng ta töôûng laø ôû heä thoáng 2, maø daân ca mieàn Nam goïi laø hôi Nam Ai :

REÂ - Fa - xon - LA - ñoâ - (REÂ)

Quaû thaät, raát nhieàu theå loaïi nhö hoø, haùt, lyù vaø noùi thô Vaân Tieân söû duïng Hôi (Nam) Ai. "Baûn chaát cuûa... Hôi Ai laø chuyeân chôû khi thì noäi dung tröõ tình, chöùa ñöïng noãi buoàn dòu nheï, laâng laâng, duyeân daùng", khi thì "noäi dung traøo loäng, vui veû nheï nhaøng". [Xem Lö Nhaát Vuõ - Leâ Giang, Tìm hieåu DC Nam boä, NXB TPHCM 1983, trang 283-284. Hôi Ai chuû yeáu söû duïng heä thoáng Xöï (ht2) nhöng raát thöôøng pha troän vôùi ht Xeâ, thaäm chí coù nhieàu baøi keát ôû baäc Xeâ (xem baøi Lyù caây boâng chaúng haïn)].

Nhöng ôû ñaây, chuùng gaëp moät baøi hoø ôû HÔI OAÙN. HÔI OAÙN laø nguõ aâm ngoaïi thöôøng, bieán theå töø hôi AI. Lö Nhaát Vuõ - Leâ Giang coù caùch giaûi thích khaùc : Hôi Oaùn naûy sinh töø nhoùm ba aâm döôùi cuûa hôi Nam Ai coäng vôùi nhoùm ba aâm treân cuûa hôi Baéc. Nhöng cuøng ñi ñeán moät keát quaû töông töï (xem, SÑD trang 295). Chuùng ta thöû so saùnh :

                    (Xöï)     (Xang)     (Xeâ)     (Coâng)     (liu)     (Xöï)

Hôi AI :        RE         Fa           xon        LA         ñoâ        (REÂ)

Hôi OAÙN :    RE    [fa-fa#]     XON       LA  [Xib-Xi-ñoâ] (REÂ)

Hôi OAÙN giöõ laïi caùc baäc Xöïm, xeâ, Coâng cuûa hôi AI, coøn caùc baäc Xang vaø liu bò bieán ñoåi cao ñoä = baäc Xang (fa) coù khi ñöôïc ñaåy leân cao, gaàn vôùi baäc Xeâ (xon), goïi laø Xang cao (fa# cao, taïm kyù aâm laø fa##) ; baäc liu (ñoâ) coù khi ñöôïc haï xuoáng gaàn vôùi baäc coáng (la) goïi laø liu traàm (töông ñöông Xib thaáp, taïm kyù aâm laø Xibb), coù khi ñöôïc haï xuoáng löng chöøng, goïi laø liu trung (töông ñöông Xi (daáu bình) thaáp, taïm kyù aâm laø Xib) coù khi laïi giöõ nguyeân cao ñoä cuûa mình, goïi laø liu thöôøng (töông ñöông ñoâ)

Do söï di ñoäng cuûa baäc xang vaø baäc liu cuûa hôi Ai, maø phaùt sinh ra thang nguõ aâm ngoaïi thöôøng Oaùn vôùi 5 bieán theå sau :

		Baäc Xang di ñoäng				Baäc Líu di ñoäng
Oaùn 1	Reâ	fa		Xon	LA		Xi		Reâ
Oaùn 2	Reâ		fa#	Xon	La		Xi		Reâ
Oaùn 3	Reâ	fa		Xon	La	Xib			Reâ
Oaùn 4	Reâ		fa#	Xon	La	Xib			Reâ
Oaùn 5	Reâ		fa#	Xon	La			ñoâ	Reâ

Caùc daáu fa# thöôøng dieãn taáu cao hôn khoaûng 1/4 cung. Caùc daáu Xib, Xi(bình) thöôøng dieán taáu thaáp hôn khoaûng 1/4 cung.

Oaùn 1 vaø Oaùn 2, Oaùn 3 vaø Oaùn 4 thöôøng ñi caëp vôùi nhau.

Tuy nhieân trong baøi Hoø Caáy naøy chuùng ta thaáy coù söï phoái hôïp giöõa Oaùn 3 (veá 1 vaø ñaàu veá 2 vì coù baäc Xang thöôøng (fa) vaø baäc liu traàm (Xib) ôû chöõ "chuøm") vôùi Oaùn 1 (nöûa sau cuûa veá 2 vôùi söï xuaát hieän cuûa Xi(bình) ôû chöõ "hô"), sau ñoù trôû laïi Oaùn 1 vôùi daáu Xib ôû chöõ "giuøm". Cuõng nhö hôi Ai, hôi Oaùn thöôøng duøng caùc daáu tuïc Xöï (reâ) - Coáng (la) cuûa ht Xöï pha troän vôùi caùc daáu truï Xeâ (Xon) - Xöï (reâ) cuûa ht Xeâ. Thaäm chí nhieàu baøi keát ôû baäc Xeâ (xem Lyù chieàu chieàu chaúng haïn).

Hôi Oaùn, theo caùc taùc giaû Lö Nhaát Vuõ - Leâ Giang, laø "heä quaû cuûa moái giao löu vaên hoùa giöõa nhaïc Vieät vaø Chaêm trong tieán trình lòch söû laâu daøi, ñaõ trôû thaønh saéc thaùi ñieäu thöùc ñaëc thuø cuûa aâm nhaïc taøi töû vaø caûi löông sau naøy". (SÑD trang 295)

c) Caùch dieãn aâm : tuy laø nguõ aâm ngoaïi thöôøng, vôùi nhöõng quaõng nhaïc coù khi nhoû hôn 1/2 cung, nhöng khoâng laøm maát veû trong saùng cuûa thanh ñieäu tieáng Vieät, laø vì daân ca duøng caùc baäc di ñoäng phoái hôïp vôùi caùc baäc oån ñònh ñeå ngaân nga, hoaëc ñeå haùt 2 daáu cuøng cao ñoä. Chöõ "chuøm", chöõ "giuøm" coù söï xuaát hieän cuûa baäc di ñoäng, taïo quaõng nhoû hôn 1/2 cung, nhöng chæ ñeå ngaâm nga chöù khoâng duøng ñeå haùt 2 chöõ khaùc nhau. Ñaây laø ñieàu chuùng ta caàn löu yù, khi söû duïng hôi Oaùn cuõng nhö caùc thang aâm ngoaïi thöôøng khaùc (thang nguõ aâm ngoaïi thöôøng Taây Nguyeân chaúng haïn).