JOHANN SEBASTIAN BACH

1685-1750

Trong lòch söû aâm nhaïc, khi noùi veà caùc nhaïc só haøng ñaàu, ngöôøi ta thöôøng nhaéc ñeán "3 chöõ B" vó ñaïi, ñoù laø : BACH, BEETHOVEN vaø BRAHMS. BACH ñöôïc coi laø ñænh cao cuûa thôøi kyø aâm nhaïc Baroque (töø 1600 ñeán 1750, ñaây laø thôøi kyø aâm nhaïc mang tính caùch hoaønh traùng nhö trong caùc loaïi hình ngheä thuaät khaùc nhö hoäi hoïa vaø kieán truùc – ñaëc ñieåm lôùn cuûa aâm nhaïc Baroque laø söï keát noái giöõa lôøi ca vaø phaàn nhaïc khí – ngöôøi ta coøn goïi ñaây laø thôøi kyø aâm nhaïc vôùi phaàn beø traàm lieân tuïc – basse continue) beân caïnh George Freùdeùric HANDEL. Caû hai ñeåu laø ngöôøi Ñöùc, nhöng aâm nhaïc cuûa hoï laø caû moät söï hôïp nhaát ñaùng kinh ngaïc cuûa caùc tröôøng phaùi vaø phong caùch ña quoác gia. Trong phaàn döôùi ñaây, chuùng ta tìn hieåu moät vaøi neùt chính yeáu veà cuoäc ñôøi vaø taùc phaåm cuûa BACH.

 

I - TIEÅU SÖÛ

J. S. BACH sinh ngaøy 26 thaùng 3 naêm 1685 taïi EIsenach, moät thaønh phoá nhoû cuûa tieåu bang Thringen Ñöùc . OÂng laø con trai cuûa nhaïc só Johahn Ambrosius BACH (1645-1695). Voán xuaát thaân töø moät doøng hoï coù truyeàn thoáng aâm nhaïc laâu ñôøi, J. S. BACH ñöôïc hoïc nhaïc vôùi cha töø hoài coøn raát nhoû vaø vôùi caäu laø J. Christoph BACH, cuõng laø moät nhaø soaïn nhaïc vaø nhaïc coâng orgue taïi Eisenach.

9 tuoåi : oâng moà coâi cha meï, ñeán ôû vôùi anh caû laø nhaïc só ñaøn orgue (ñaïi phong caàm) ôû Ohrdruf ñeå hoïc ñaøn clavecin nôi anh mình (laø moät loaïi ñaøn phím vôùi daây ñaøn, tieàn thaân cuûa piano sau naøy - thaät ra, noù thuoäc hoï ñaøn gaûy coù töø theá kyû 14 coù teân goïi laø Virginal hình chöõ nhaät hay Spinett neáu laø hình thang - noù chieám vai troø troïng yeáu trong caùc saùng taùc thuoäc thôøi kyø aâm nhaïc baroque - moät ñaøn clavecin thöôøng goàm khoaûng 4,5 ñeán 5 baùt ñoä – octave – vôùi töø 56 ñeán 61 phím). ÔÛ ñoù oâng cuõng hoïc saùng taùc vaø trôû thaønh ca xöôùng vieân cho nhaø thôø.

15 tuoåi : hoïc saùng taùc vôùi nhaïc só Georg BUHM (1661-1733) taïi Saint Michel de Lunebourg.

18 tuoåi : chôi orgue cho nhaø thôø taïi Arnstadt, vieát Cantate ñaàu tieân naêm 1704 (Cantate – töø ñoäng töø La tinh Cantare : ca haùt – ñaây laø moät hình theå thanh nhaïc haùt ñôn ca phoái hôïp vôùi hôïp xöôùng coù phaàn ñeäm cuûa nhaïc khí, trong ñoù coù söï thay ñoåi luaân phieân giöõa caùc baøi hôïp xöôùng vôùi caùc ñoaïn keå – recitativo, arie – caùc hình theå cantate thay ñoåi tuøy theo töøng quoác gia nhö YÙ, Phaùp, Ñöùc). Chòu aûnh höôûng cuûa caùc baäc thaày ñaùng kính nhö Louis Marchand (1669-1732), Dietrich Buxtehude (1637-1707, nhaø soaïn nhaïc ngöôøi Ñan Maïch, baäc thaày trong aâm nhaïc baroque thôøi tröôùc Bach cuûa vuøng Baéc Ñöùc). Bach ñaõ loäi boä ñi moät ñoaïn ñöôøng gaàn 200 km ñeå nghe trình dieãn orgue, ñeå roài khi trôû veà bò maát vieäc laøm.

23 tuoåi : tìm ñöôïc vieäc laøm môùi laø nhaïc coâng ñaøn orgue cho nhaø thôø Saint Blaise ôû Muhlhausen (1707). OÂng laäp gia ñình vôùi Maria Barbara Bach vaø coù vôùi baø 7 ngöôøi con. Naêm 1708, Bach boû Muhlhausen ñeå nhaän chöùc vuï môùi taïi Weimar laø nhaïc só ñaøn orgue, ñoäc taáu violin vaø saùng taùc (1708-1717). Naêm 1717, Bach boû Weimar vaøo laøm vieäc trong cung ñình. ÔÛ ñoù tình baïn giöõa oâng vaø hoaøng töû Leopold von Anhaltkonthen naåy nôû, taïo ñieàu kieän cho nhieàu tuyeät taùc phaåm khaùc ra ñôøi.

Naêm 1721, sau caùi cheát cuûa Maria Barbara, oâng tuïc huyeàn vôùi Anna Magdalena Bach, moät nöõ ngheä só keøn trompette vaø laø ca só cung ñình. Vôùi baø, Bach coù theâm 13 ngöôøi con.

Naêm 1723, Bach boû vieäc ôû cung ñình, nhaän nhieäm vuï ca xöôùng vieân cho nhaø thôø Saint Thomas ôû Leipzig (Ñoâng Ñöùc). Taïi ñaây, traùch nhieäm cuûa oâng laø soaïn baøi cho 4 nhaø thôø chính trong thaønh phoá vaøo nhöõng Chuùa Nhaät vaø caùc ngaøy leã. Ngoaøi ra, oâng coøn soaïn nhaïc, daïy hoïc, chæ huy Collegium Musicum Leipzig.

Vaøo nhöõng naêm cuoái ñôøi (töø naêm 1740), thò giaùc cuûa oâng yeáu haún, nhöng oâng vaãn tieáp tuïc laøm vieäc. Ñeán naêm 1750, Bach muø hoaøn toaøn vaø qua ñôøi ngaøy 28 thaùng 7 naêm 1750.

 

II – TAÙC PHAÅM

BACH laø moät ngöôøi ngoan ñaïo. Baét ñaàu moãi taùc phaåm, oâng thöôøng ghi J. J., vieát taét cuûa "Jesu Juva" nghóa laø "Chuùa Gieâ-su phuø trôï" vaø cuoái baøi oâng ghi S. D. G., vieát taét cuûa "Soli Deo Gloria" nghóa laø "Chæ vì vinh danh Thieân Chuùa".

OÂng vieát nhieàu cho daøn nhaïc, ñoäc taáu orgue, clevecin, clavicorde (ñaây laø loaïi ñaøn phím coù daây coå xöa nhaát, coù töø khoaûng theá kyû 14 – con trai cuûa J. S. Bach laø C. Ph. Em. Bach ñaõ ñöa loaïi ñaøn naøy phaùt trieån thaät cao ñeán giöõa theá kyû 18 thì suy taøn daàn, nhöôøng böôùc cho ñaøn piano hieän nay), violin vaø cello(kieåu goïi ngaén cuûa Violoncello). AÂm nhaïc cuûa Bach, nhö ñaõ noùi ôû treân, laø moät söï toång hôïp kyø dieäu giöõa caùc neàn aâm nhaïc coå truyeàn cuûa Ñöùc, Phaùp vaø YÙ. Lôøi cuûa caùc baøi taùc phaåm haàu heát ñöôïc vieát cho nhaø thôø, caûm höùng töø caùc thaùnh thi quen thuoäc. Nhaïc cuûa oâng thieân veà ña aâm vaø caùc taùc phaåm thanh nhaïc laïi coù khuynh höôùng nghieâng veà khí nhaïc. OÂng söû duïng hoøa aâm thaät phong phuù. Thieân taøi cuûa oâng khoâng chæ theå hieän trong lónh vöïc hoøa aâm maø coøn noåi baät trong ñoái aâm. Khoâng ai coù theå saùnh baèng oâng trong laõnh vöïc ñoái aâm naøy. Caùc taùc phaåm cuûa oâng maõi maõi laø nhöõng maãu möïc ñaùng traân troïng cho haäu theá.

Trong thôùi kyø ôû Weimar (1708), Bach cho ra ñoøi nhieàu taùc phaåm vieát cho ñaøn orgue nhö : Toccata cung reâ thöù (laø moät taùc phaåm khí nhaïc coù hình theå töï do, ôû theá kyû 17-18 vôùi Frescobaldi vaø Bach, noù mang tính môû ñaàu cho caùc nhaïc phaåm daønh cho ñaøn orgue vaø clavecin – coøn ôû theá kyû 19-20 vôùi Schumann, Debussy, Prokofiew noù laïi ñöôïc duøng nhö moät kieåu baøi taäp trong aâm nhaïc vieát cho ñaøn piano), Toccata cung reâ tröôûng (1709); Alla breve (moät loaïi nhaïc phaåm ñöôïc vieát chæ vôùi nhöõng noát traéng) cung reâ thöù (1709); baûn passacaille lôùn (laø hình theå bieán taáu treân chuû ñeà goàm 4 hoaëc 8 nhòp 3/4 vôùi haønh ñoä chaäm – noù xuaát phaùt töø moät ñieäu khieâu vuõ cuûa Taây Ban Nha vaø töø theá kyû 17 ñaõ trôû thaønh loaïi nhaïc khieâu vuõ cung ñình) cung ñoâ thöù (1716).

Khi vaøo laøm vieäc taïi cung ñình vaø keát baïn vôùi hoaøng töû Leopold von Anhaltkonthen, Bach cho ra ñôøi caùc taùc phaåm nhö : Caùc toå khuùc Phaùp (1722) (Toå khuùc : suite – töø theá kyû 16 ñaõ xuaát hieän kieåu noái lieàn caùc nhaïc phaåm khieâu vuõ ngaén vôùi nhau, thöôøng theo nhòp 2 vaø 3 phaùch, trong ñoù coù nhöõng ñoaïn öùng taáu töï do – hình thöùc naøy goïi laø toå khuùc), vaø caùc toå khuùc Anh (1724-1725), caùc partitas (1726-1731) (ñaây laø töø tieáng Ñöùc, ñöôïc duøng nhö Suite cuûa tieáng Phaùp – vaøo thôøi Bach noù ñöôïc duøng ñeå goïi caùc nhaïc phaåm ñöôïc taïo thaønh bôûi moät chuoãi caùc bieán taáu hay moät daõy nhöõng vuõ khuùc lieàn nhau), caùc ouvertures (taùc phaåm khí nhaïc môû ñaàu cho caùc nhaïc kòch, caùc vôû Ballet…), 6 concertos (nhaïc phaåm ñöôïc trình dieãn bôûi daøn nhaïc vaø moät hay vaøi naïc cuï ñoäc taáu) Brandenbourg (1722) vaø cuoán Bình Quaân Luaät thöù I daønh cho ñaøn phím (Clavier bien Tempeùreù, Nr. I - 1722).

Taïi Leipzig, sau khi keát hoân vôùi Anne Magdalena, oâng vieát theâm khoaûng hôn 200 cantates cuøng vôùi caùc taùc phaåm khaùc nhö : Boä thöông khoù theo thaùnh Gioan (Passions selon saint Jean) (1722), Boä thöông khoù theo thaùnh Mattheâu (1729), caùc motets (1723-1734) (nguoàn goác cuûa noù laø moät theå loaïi thanh nhaïc nhieàu gioïng, nhieàu caâu vaø cuõng coù nhieàu baûn vaên, coù töø theá kyû 13 taïi Phaùp – veà sau noù ñöôïc bieán daïng thaønh raát nhieàu hình thaùi ôû nhieàu quoác gia, toàn taïi ñeán nöûa ñaàu theá kyû 20 trong tröôøng phaùi Taân Baroque vôùi Hindemith, Reger), oratorio Giaùng Sinh (teân goïi xuaát phaùt töø doøng Oratorium cuûa thaùnh Philippe de Neri – do ñoäng töø La-tinh orare nghóa laø caàu nguyeän – hình theå naøy coù taïi Roâ-ma töø nöûa ñaàu theá kyû 17 – laø moät taùc phaåm thanh nhaïc-khí nhaïc goàm nhieàu phaàn daønh cho lónh xöôùng-solo, hôïp xöôùng-chor, daøn nhaïc vaø ngöôøi keå, döïa treân caùc ñeà taøi Thaùnh kinh) (1734), hôn 20 baøi chorals (moät taùc phaåm thanh nhaïc nhieàu beø theo loái vieát hoøa aâm ñoàng ñieäu thöôøng ñöôïc haùt bôûi coäng ñoaøn, caâu nhaïc ñöôïc xaùc ñònh roõ raøng baèng caùc noát coù tröôøng ñoä daøi hay tröôøng ñoä ngaén nhöng coù daáu ngaân, muïc ñích ñeå laøm choã nghæ laáy hôi tröôùc khi haùt caâu tieáp), Bình Quaân Luaät taäp II (1740-1744), caùc khuùc bieán taáu (variation, laø kieåu bieán ñoåi caùc phaàn trong moät nhaïc phaåm coù saün – söï bieán ñoåi coù theå veå giai ñieäu, hoøa aâm, tieát taáu – noù coù nhieàu teân goïi khaùc nhau ôû moãi theá kyû) Goldberg (1742), caùc bieán taáu luaân khuùc (variation canoniques) (1747). Cuõng trong naêm 1747, oâng vieát "Taëng Phaåm AÂm Nhaïc" (L’offrande Musicale) vaø töø naêm 1746 ñeán 1749 oâng vieát "Ngheä Thuaät Taåu Phaùp" (L’art de la fugue). Ñaây laø taäp hôïp nhöõng baûn Fugues daønh cho orgue vaø ñaøn clavecin. Tieåu phaåm cuoái cuøng cuûa oâng laø moät baûn fugue 4 phaàn khoâng hoaøn chænh vôùi moät trong caùc nhaïc ñeà goàm 4 noát mang vaàn teân cuûa oâng : B – A – C – H töông öùng vôùi caùc noát Sib – La – Ñoâ – Si (ngöôøi Ñöùc kyù hieäu B cho noát Sib vaø H cho noát Si bình).

Toång coäng, BACH ñaõ saùng taùc 166 baûn chorals, hôn 200 cantates, 2 oratorios : Phuïc sinh (de Paâque-1735) vaø Giaùng sinh (de Noel-1734), 2 passions, boä Leã (Messe) cung si thöù (1732, 1737, 1749), 4 boä leã ngaén (messes breøves-1735), Magnificat (1723) vaø 4 motets (1723-1734), nhieàu taùc phaåm vieát cho orgue, clavier vaø daøn nhaïc. Thôøi kyø saùng taùc sung maõn nhaát cuûa BACH laïi laø luùc maø ngöôøi nghe baét ñaàu khoâng coøn say meâ aâm nhaïc baroque. Ngöôøi ta öa chuoäng nhaïc nheï, deã daõi hôn vaø deã daøng "keát aùn" aâm nhaïc cuûa oâng laø khoù hieåu, raéc roái, phöùc taïp. Khi coøn sinh thôøi, oâng vaø caùc taùc phaåm cuûa mình khoâng ñöôïc ñaùnh gia ñuùng möùc. Ñuùng 100 naêm sau ngaøy Boä Thöông Khoù theo Thaùnh Mattheâu ra ñôøi, naêm 1829, vôùi vieäc Felix Mendelssohn cho trình dieãn laïi taùc phaåm vó ñaïi ñoù, ngöôøi ta baét ñaàu thöïc söï hieåu ñöôïc BACH. Ngaøy nay, nhöõng tuyeät taùc phaåm cuûa BACH vaãn coøn vaø seõ maõi maõi ñöôïc haäu theá traân troïng. Thaät xöùng ñaùng khi caùc nhaø nghieân cöùu aâm nhaïc vaø nhaïc söû ñaõ goïi BACH laø thieân taøi aâm nhaïc cuûa moïi thôøi ñaïi, laø suoái nguoàn (trong tieáng Ñöùc, Bach nghóa laø gioøng suoái) cuûa aâm nhaïc theá giôùi.

 

Haûi Trieàu – Nguyeãn Baùch

Döïa theo : Roger Kamien, Music : An Appreciation