Ñöùng tröôùc thieân taøi HANDEL, nhaø soaïn nhaïc khoù tính BEETHOVEN ñaõ khoâng tieác lôøi khen taëng : "HANDEL laø baäc thaày maø chuùng ta khoâng theå saùnh baèng ñöôïc. Haõy tìm hoïc nôi oâng ta caùch taïo nhöõng hieäu quaû to lôùn baèng caùc phöông tieän ít oûi thoâ sô". Lôøi nhaän xeùt treân ñaây cho thaáy ñaày ñuû phong caùch aâm nhaïc cuûa HANDEL khi so saùnh vôùi BACH. Ñeå hieåu ñöôïc phong caùch aáy, chuùng ta caàn bieát sô löôïc veà thaân theá vaø taùc phaåm cuûa oâng.

I. TIEÅU SÖÛ

OÂng chaøo ñôøi ngaøy 24/2/1685, chæ tröôùc J.S.BACH gaàn moät thaùng. (moät söï truøng hôïp thuù vò veà naêm sinh cuûa 2 nhaïc só thieân taøi cuøng laø ngöôøi Ñöùc naøy). OÂng sinh taïi Halle, thuoäc vuøng Saxon (nöôùc Ñöùc ngaøy nay), vôùi teân röûa toäi laø Georg Friederich HANDEL. Gia ñình oâng khoâng coù truyeàn thoáng aâm nhaïc nhö gia ñình cuûa BACH. Cha oâng voán laø moät thôï hôùt toùc, sau chuyeån sang laøm y só phaãu thuaät. OÂng muoán con mình theo hoïc ngaønh luaät. Töø naêm oâng 8 tuoåi, cha oâng ñaõ chöùng kieán taøi naêng thieân phuù cuûa con mình veà ñaøn orgue, vaø oâng buoäc phaûi cho con trai theo hoïc nôi nhaïc só ñaøn orgue löøng danh luùc baáy giôø laø ZACHOW.

Ñeán naêm 11 tuoåi, HANDEL ñaõ soaïn nhaïc vaø soaïn giaùo trình cho ñaøn orgue. OÂng baét ñaàu söï nghieäp aâm nhaïc taïi queâ höông Halle cuûa mình vôùi tö caùch laø moät ngöôøi chôi ñaøn ñaïi phong caàm. HANDEL moà coâi cha vaøo naêm 12 tuoåi, cuøng ñoä tuoåi vôùi BACH. Naêm 17 tuoåi, oâng ghi danh vaøo ñaïi hoïc Luaät, döôøng nhö ñeå laøm theo öôùc nguyeän cuûa ngöôøi cha quaù coá.

1703 : Chaøng sinh vieân treû môùi 18 tuoåi ñaõ töø giaõ ngaønh luaät, rôøi queâ höông ñi Hambourg (moät thaønh phoá caûng ôû vuøng Baéc Ñöùc) ñeå theo ñuoåi söï nghieäp aâm nhaïc. HANDEL giöõ chaân nhaïc coâng vó caàm trong daøn nhaïc cuûa Nhaø haùt kòch.

1704 : OÂng vieát oratorio ñaàu tieân : Baøi Thöông khoù theo Thaùnh Gioan. Buoåi coâng dieãn ñaàu tieân naøy ñaõ mang laïi thaønh coâng lôùn cho HANDEL.

Trong thôøi gian 3 naêm sau ñoù, oâng baét ñaàu chu du nhieàu nôi. OÂng trôû thaønh nhaïc tröôûng cuûa nhaø thôø taïi Hanover (Baéc Ñöùc), sang YÙ hoïc veà opeùra(nhaïc kòch) . Vôû opeùra mang ñeà taøi toân giaùo: Reùsurrection ñöôïc vieát vaøo cuoái thôøi gian naøy (1908).

1710 : HANDEL trôû veà queâ höông, nhaän soaïn nhaïc vaø chæ huy daøn nhaïc cung ñình Hanovre. Naêm 1711, oâng ñeán thaêm Anh quoác vaøo naêm 1712 vaø soáng taïi ñoù cho ñeán heát ñôøi nhö laø moät coâng daân Anh. Taïi ñaây, danh tieáng cuûa oâng ñöôïc nhieàu ngöôøi bieát tôùi. OÂng daïy hoïc vaø aên löông cuûa trieàu ñình (thôøi vua GEORGE ñeä I).

1719 : OÂng ñieàu haønh nhaïc vieän hoaøng gia Anh vaø thaønh laäp coâng ty ñeå saûn xuaát caùc taùc phaåm cuûa mình. OÂng gaëp söï caïnh tranh cuûa moät coâng ty khaùc môùi ra ñôøi vaø cuoái cuøng, caû hai ñeàu bò phaù saûn. HANDEL boû veà Ñöùc moät thôøi gian ñeå roài sau ñoù töø tieåu bang Aachen (giaùp bieân giôùi Phaùp vaø Bæ) trôû laïi Luaân ñoân vaøo cuoái naêm 1737.

1738 : Laàn naøy, taïi Anh, oâng ñaõ thöïc söï môû ra moät trang söû môùi cho neàn aâm nhaïc theá giôùi qua vieäc saùng taùc caùc oratorio baát huû. Ngöôøi Anh toû ra thích thuù vaø coi ñaây laø moät ñieàu môùi laï, khi hoï ñöôïc nghe nhöõng giai ñieäu mang lôøi Cöïu öôùc baèng chính thöù ngoân ngöõ cuûa mình treân caùc saân khaáu. Neáu nhö HAYDN (Joseph HAYDN, 1732-1809) sau naøy ñöôïc meänh danh laø "Cha cuûa Giao höôûng" (The Father of Symphony), thì teân tuoåi cuûa HANDEL luoân gaén lieàn vôùi hình thöùc oratorio.

1741 : trong thôøi gian gaàn moät naêm laøm vieäc taïi AÙi nhó lan, oâng tìm thaáy ñöôïc ôû Dublin (thuû ñoâ cuûa nöôùc Coäng hoøa AÙi nhó lan) moät khoâng khí thieän caûm thay vì nhöõng tî hieàm ôû Luaân ñoân. Caûm kích veà ñieàu naøy, oâng ñaõ daâng taëng cho thaønh phoá oratorio löøng danh cuûa mình, La Messie (The Messiah - Ñaáng Cöùu theá). Oratorio naøy ñöôïc saùng taùc trong voøng chæ coù 25 ngaøy vaø ñöôïc xuaát baûn laàn ñaàu tieân vaøo naêm 1742.

Maëc duø döïa treân nhöõng tình tieát laáy töø Thaùnh kinh, nhö : söï ra ñôøi cuûa Ñöùc Ki-toâ, noãi ñau khoå, nhuïc hình vaø chòu ñoùng ñinh treân thaäp giaù cuõng nhö söï Phuïc sinh cuûa Ngaøi, nhöng Messiah khoâng ñöôïc saùng taùc nhaèm muïc ñích toân giaùo hay cho thaùnh ñöôøng maø thaät ra chæ laø moät taùc phaåm ñeå tieâu khieån. Tuy vaäy, ngaøy nay nhieàu ngöôøi vaãn coi noù nhö moät taùc phaåm toân giaùo thaäm chí coøn toân giaùo hôn caû nhöõng taùc phaåm cuûa BACH nhö Baøi Thöông khoù theo Thaùnh Maùt-theâu, caùc boä leã huyeàn dieäu cuûa PALESTRINA (Giovanni PALESTRINA, 1525-1594, nhaø soaïn nhaïc toân giaùo vó ñaïi ngöôøi YÙ), hay nhö caùc baûn Requiem (boä leã Caàu hoàn trong phuïng vuï thaùnh leã Coâng giaùo) trong ñoù coù caû cuûa MOZART(Wolfgang Amadeus MOZART, 1756-1791, nhaø soaïn nhaïc, thaàn ñoàng ngöôøi AÙo). Thaønh coâng lôùn nhaát cuûa oratorio naøy laø baûn hôïp xöôùng Hallelujah ôû phaàn II. Moät nhaø vieát tieåu söû HANDEL ñaõ ghi laïi lôøi ngöôøi nhaïc só ñaïi taøi noùi vôùi ngöôøi haàu cuûa mình sau moät laàn taäp dôït baûn hôïp xöôùng Hallelujah nhö sau : "Toâi vaãn cöù tin raèng mình ñaõ thaáy ñöôïc Thieân ñaøng vaø caû Thöôïng Ñeá tröôùc maët toâi", vaø sau ñoù oâng laïi noùi "Chuùa ñaõ ñeán thaêm toâi". Nhö chuùng ta ñaõ bieát, HANDEL khoâng phaûi laø moät ngöôøi moä ñaïo nhö BACH.

1753 : OÂng vaãn chæ huy vaø soaïn nhaïc duø raèng caëp maét ñaõ gaàn nhö muø loøa. Ñaây cuõng laø moät chi tieát truøng hôïp trong cuoäc ñôøi cuûa 2 nhaø soaïn nhaïc thieân taøi BACH vaø HANDEL. Thaønh coâng cuûa oâng ñi keøm vôùi söï ganh gheùt cuûa nhieàu ngöôøi, ñaëc bieät trong giôùi nhaïc só thôøi baáy giôø. Tuy vaäy, ngöôøi Anh vaãn kính troïng oâng, vaø hoï ñaõ quyeát ñònh döïng töôïng oâng trong coâng vieân.

14/4/1759 HANDEL qua ñôøi taïi Luaân ñoân. Theo nguyeän voïng cuûa oâng, ngöôøi ta ñaõ an taùng oâng trong tu vieän Westminster (tröôùc ñaây laø tu vieän doøng Bieån ñöùc, sau naøy laø nôi laøm leã ñaêng quang vaø choân caát caùc vò vua cuûa nöôùc Anh ñaõ qua ñôøi).

II. TAÙC PHAÅM

HANDEL vieát khaù nhieàu taùc phaåm daønh cho nhaïc khí. Veà thanh nhaïc (nhöng thaät ra laø söï phoái hôïp vôùi khí nhaïc), ñaùng keå hôn caû laø caùc oratorio tieáng Anh vaø opera tieáng YÙ maø oâng ñaõ ñeå laïi nhö moät di saûn khoång loà cho haäu theá.

Danh tieáng cuûa oâng trong theå loaïi oratorio ñöôïc baét ñaàu Haman vaø Mordecai (1732), Saul (1738), Israel ôû Ai caäp (1739), Messiah (1741), Samson (1741), Judas Maccabaeus (1747) vaø Joshua (1751). Sau oratorio Messiah, thì oratorio Israel ôû Ai caäp ñöôïc nhaø pheâ bình Romain ROLLAND ñaùnh giaù laø "noã löïc vó ñaïi nhaát chöa ai coù theå ñaït ñöôïc trong hình theå oratorio".

Toång coäng HANDEL ñaõ vieát gaàn 39 vôû operas, goàm coù nhöõng vôû noåi tieáng nhö : Alcina, Allesandro, Atalanta, Hercules, Julius Caesar vaø Serse (Xerxes). Trong ñoù, opera Xerxes noåi tieáng nhaát vôùi phaàn Largo (phaàn nhaïc coù haønh ñoä chaäm, trang troïng) (baûn aria "Ombra mai fu") löøng danh ñöôïc trình dieãn laàn ñaàu tieân vaøo naêm 1738. Aria laø hình thöùc lónh xöôùng nhöng goàm 3 phaàn xuaát hieän nhieàu laàn trong moät vôû nhaïc kòch hoaëc oratorio.

Nhaïc cuûa HANDEL tuy hoaønh traùng nhöng troâi chaûy, khoâng coù nhöõng kyõ thuaät tinh teá, tuaân theo caùc quy luaät nghieâm ngaët veà ñoái aâm nhö aâm nhaïc cuûa BACH.

Cuõng nhö BACH, HANDEL laø moät nhaïc coâng baäc thaày veà ñaøn ñaïi phong caàm. Beân caïnh caùc taùc phaåm thanh nhaïc noùi treân, oâng coøn saùng taùc nhöõng taùc phaåm khí nhaïc voâ cuøng giaù trò. Tröôùc tieân, chuùng ta phaûi keå ñeán : 12 concerti grossi (baûn concerto lôùn - ñaây laø moät hình thöùc concerto cuûa YÙ, goàm coù phaàn töông phaûn cuûa moät nhoùm 2 ñeán 4 nhaïc cuï ñoäc taáu vôùi caû phaàn coøn laïi cuûa daøn nhaïc) daønh cho daøn nhaïc, trong ñoù coù 6 concerto ñöôïc xuaát baûn vaøo naêm 1734, goïi laø taùc phaåm soá 3 (Op. 3), 5 concerto daønh cho ñaøn orgue (1739), concerto daønh cho ñaøn Harpe (moät loaïi ñaøn gaûy thôøi coå ñaïi, ñöôïc du nhaäp vaøo AÂu chaâu töø naêm 800).

Beân caïnh hình theå concerto, HANDEL coøn coù caùc tuyeät taùc phaåm khí nhaïc nhö : Water Music mang tính vui veû, linh hoaït vaø Royal Firework Music mang tính soáng ñoäng. Water Music ñöôïc saùng taùc vaøo naêm 1717 cho buoåi hoøa ngaøy 17 thaùng 7 daønh cho vua George I (mieàn Hanover), ngöôøi sau naøy trôû thaønh vua nöôùc Anh. Thaät ra, cho ñeán nay, ngöôøi ta vaãn khoâng bieát chính xaùc raèng coù bao nhieâu nhaïc phaåm ñöôïc vieát trong boä Water Music. Ngöôøi ta chæ giöõ laïi ñöôïc gaàn 20 baûn vaø phaân chuùng thaønh 3 toå khuùc (suite) : moät toå khuùc coù 9 chöông vaø 2 toå khuùc coù 5 chöông. Royal Firework Music ñöôïc saùng taùc vaøo naêm 1749 ñeå kyû nieäm hieäp öôùc hoøa bình ñöôïc kyù keát taïi Aachen, chaám döùt cuoäc chieán tranh giöõa Anh vaø Phaùp.

Ngoaøi caùc taùc phaåm chính treân ñaây, HANDEL coøn vieát nhieàu taùc phaåm khí nhaïc khaùc thuoäc theå loaïi nhaïc thính phoøng vaø ñoäc taáu nhö : Toå khuùc soá 5 daønh cho ñaøn clavecin, nhöõng baûn Sonate, nhöõng baûn sonate daønh cho 3 nhaïc cuï.

Cuoäc ñôøi HANDEL laø cuoäc ñôøi cuûa moät con ngöôøi ñoäc thaân, laøm vieäc haêng say, saùng taùc nhanh choùng, chu du khaép nôi, khoâng ñöôïc coâng chuùng meán moä, ñoäc laäp moät caùch cöïc ñoä, traùnh neù nhöõng vaán ñeà chính trò vaø ñaõ thoáng trò neàn aâm nhaïc nöôùc Anh trong nhieàu naêm trôøi.

Taøi lieäu tham khaûo :

Music-An Appreciation (Roger KAMIEN)

Classical Music (Phil G. Goulding),

Lexikon der Musik (Ullstein Multimedia),

Lòch söû AÂm nhaïc theá giôùi-Phaàn Ñaïi cöông (Linh Giang)

 

Haûi Trieàu - Nguyeãn Baùch