Thaân theá vaø söï nghieäp caùc Nhaïc só
|
WOLFGANG AMADEUS MOZART
(1756-1791) Khoâng phaûi laø ñieàu ngaãu nhieân khi ngay sau baøi vieát veà J. S. HAYDN chuùng toâi laïi giôùi thieäu vôùi caùc baïn veà W. A. MOZART. Trong soá tröôùc, chuùng toâi coù nhaéc ñeán tình baïn vaø tình thaày troø ñoäc nhaát voâ nhò giöõa hai thieân taøi aâm nhaïc naøy cuûa theá giôùi. Chính HAYDN ñaõ noùi vôùi cha cuûa MOZART raèng : "Tröôùc Thöôïng Ñeá vaø nhaân danh laø moät ngöôøi trung tín, toâi muoán noùi vôùi oâng raèng con trai oâng laø nhaø soaïn nhaïc vó ñaïi nhaát maø toâi bieát töø tröôùc tôùi nay, cho duø noùi ñeán caû con ngöôøi ñoù hay chæ nhaéc ñeán caùi teân". Quaû thaät nhö vaäy, ngay teân goïi cuûa MOZART cuõng ñaõ raát vó ñaïi. Taøi lieäu vieát veà oâng trong nöôùc khoâng phaûi ít, nhöng chuùng toâi chöa thaáy taøi lieäu naøo noùi ñeán yeáu toá sau ñaây. Teân loùt trong teân cuûa MOZART theå hieän loøng toân kính Thieân Chuùa vaø öôùc mô cuûa cha oâng veà con trai mình. "Amadeus" nghóa tieáng La-tinh laø : "Yeâu meán Thieân Chuùa". Ñieàu naøy laøm chuùng ta nhôù ñeán teân goïi cuûa thaùnh Ña-minh, vôùi yù nghóa: "Ngöôøi cuûa Thieân Chuùa - Dominico"I. THAÂN THEÁ VAØ SÖÏ NGHIEÄP: Wolfgang Amadeus MOZART sinh ngaøy 27 thaùng gieâng naêm 1756 ôû thaønh phoá Salzburg. Ñaây laø moät thaønh phoá gaàn daõy nuùi Alpes, veà phía Taây cuûa AÙo quoác, saùt bieân giôùi vôùi tieåu bang Bayern cuûa Ñöùc vaø ñaõ coù thôøi laø moät phaàn laõnh thoå cuûa tieåu bang naøy. Taïi Salzburg coù toøa Toång Giaùm muïc vaø ñöôïc coi nhö laø phaàn laõnh thoå ñoäc laäp vôùi ñeá quoác La-maõ, vaø laø moät trung taâm lôùn veà ngheä thuaät cuûa AÙo (chæ ñöùng sau Vienna). Thaày daïy nhaïc ñaàu tieân cuûa MOZART laø cha mình. OÂng Leopold MOZART laø nhaïc só saùng taùc, nhaïc coâng violon trong daøn nhaïc cuûa Ñöùc Toång Giaùm muïc, thaày daïy nhaïc vaø moät nhaø lyù thuyeát aâm nhaïc. OÂng ñaõ sôùm phaùt hieän ra con mình coù naêng khieáu aâm nhaïc heát söùc ñaëc bieät vaø coá söùc trau doài cho con. OÂng daïy MOZART violon vaø cho caäu hoïc ñaøn phím. Meï MOZART laø moät ngöôøi phuï nöõ ñoân haäu. Cha meï oâng sinh ñöôïc baûy ngöôøi con, naêm ngöôøi ñaõ qua ñôøi, coøn laïi MOZART vaø ngöôøi chò laø Maria Anna. Coâ raát coù naêng khieáu aâm nhaïc, ñaùnh ñaøn clavecin hay, vaø sau naøy trôû thaønh moät nhaø sö phaïm aâm nhaïc coù tieáng. Khi 3 tuoåi, MOZART ñaõ nghe chuaån xaùc nhöõng aâm thanh vaø coù theå baét chöôùc nhöõng gì caäu nghe ñöôïc. Leân 6 tuoåi, Mozart ñaõ saùng taùc. Naêm ñoù, MOZART cuøng cha vaø chò ñi tôùi Vienna bieãu dieãn vaø thaønh coâng vang doäi. Vienne baáy giôø ñang laø moät trung taâm aâm nhaïc cuûa Chaâu AÂu. Vaøo thaùng 6 naêm 1763, luùc MOZART 7 tuoåi, gia ñình nhaïc só leân ñöôøng ñi Paris. Taïi "kinh ñoâ AÙnh Saùng", MOZART ñaõ chinh phuïc soá thính giaû khoù tính vaø saønh aâm nhaïc cuûa nöôùc Phaùp. Taïi ñaây, chæ trong moät thôøi gian ngaén, MOZART ñaõ soaïn xong boán baûn Sonate cho violon vaø clavecin vaø ñöôïc moät nhaø in nhaän xuaát baûn. Moät naêm sau, vaøo naêm 1764, gia ñình nhaïc só tôùi Luaân ñoân vaø ñöôïc nhaân daân Anh noàng nhieät ñoùn tieáp. MOZART ñaõ may maén gaëp nhieàu nhaïc só noåi tieáng trong ñoù coù Johann Christian BACH (1) .
Sau khi gaëp J.C. BACH, caäu MOZART ñaõ ñaåy maïnh vieäc saùng taùc cho ñaøn phím vôùi nhieàu hình thöùc, theå loaïi phong phuù nhö : variation, rondo vaø baét ñaàu soaïn giao höôûng. Trong hôn moät naêm ôû Luaân ñoân, töùc môùi vöøa 8 tuoåi, caäu beù thaàn ñoàng naøy ñaõ cho ra ñôøi baûn giao höôûng ñaàu tieân "Symphony Nr. 1" vaø moät soá taùc phaåm aâm nhaïc thính phoøng. Rôøi nöôùc Anh, MOZART sang Haø lan, ôû ñaây, caäu ñaõ vieát xong moät soá taùc phaåm giao höôûng, 6 baûn sonate cho ñaøn violon vaø ñaøn phím cuøng vôùi haøng loaït caùc taùc phaåm khaùc. Thaùng 11 naêm 1766, hoï laïi trôû veà queâ höông. Töø ñaáy MOZART noåi tieáng khaép theá giôùi vaø ôû queâ höông, caäu ñöôïc ñoùn tieáp baèng moät thaùi ñoä kính neå. Naêm 11 tuoåi, MOZART ñaõ vieát baûn oratorio ñaàu tieân vaø qua naêm sau ñaõ cho ra ñôøi vôû opera ñaàu tay cuûa mình. Cuoái naêm 1769 MOZART ñeán YÙ, chæ môùi troøn 13 tuoåi. MOZART döøng laïi ôû Bologne moät vaøi ngaøy. Nôi ñaây coù moät vieän haøn laâm aâm nhaïc noåi tieáng, ngöôøi laõnh ñaïo luùc baáy giôø laø nhaïc só löøng danh, Padre MARTINI. Taøi naêng cuûa caäu beù MOZART khieán cho MARTINI cuøng vôùi caùc vieän só cuûa Vieän Haøn laâm AÂm nhaïc Bologne ñaõ quyeát ñònh taëng caäu danh hieäu "Vieän só" . Luùc ñoù MOZART chæ môùi…14 tuoåi! Ñaây quaû thaät laø hieän töôïng coù moät khoâng hai trong lòch söû aâm nhaïc theá giôùi. ÔÛ YÙ, vaø taïi Roâ-ma, caäu thieáu nieân MOZART coøn laøm ñöôïc moät kyø tích khaùc. Caäu ñaõ nghe laïi chæ coù hai laàn moät taùc phaåm thanh nhaïc toân giaùo vôùi 9 beø. Sau ñoù ngoài ghi laïi toaøn boä taùc phaåm aáy ra giaáy!! Ñöùc Giaùo hoaøng ñaõ khen ngôïi caäu nhieàu ; Coâng chuùa Maria Theresa cuõng raát chuù yù ñeán caäu beù thaàn ñoàng ngöôøi AÙo naøy. Naêm 1771, 15 tuoåi, caäu vaøo laøm vieäc cho daøn nhaïc cuûa Toøa Toång Giaùm muïc taïi Salzburg. Coâng vieäc aáy keùo daøi trong 10 naêm trôøi. Trong khoaûng thôøi gian ñoù, MOZART vaãn ñi ñaây ñoù vaø saùng taùc. Vaøo naêm 17 tuoåi, 1773, sau khi ñöôïc nghe nhöõng khuùc töù taáu cho ñaøn daây cuûa HAYDN, caäu ñaõ vieát 6 taùc phaåm trong theå loaïi ñoù maø chæ trong voøng moät naêm. Thaùng 9 naêm 1777, MOZART cuøng meï ñeán Paris, treân ñöôøng ñi oâng gheù laïi thaønh phoá Mannheim (Ñöùc). Ñaây laø moät nôi coù truyeàn thoáng lôùn veà aâm nhaïc giao höôûng. Taïi ñaây oâng hoïc ñöôïc nhöõng ñieàu quùy giaù trong aâm nhaïc cuûa ngöôøi Ñöùc. Taïi Paris laàn naøy, meï oâng qua ñôøi, ñeå oâng moät mình treân xöù laï. Ñaây laø nhöõng ngaøy bi thaûm nhaát cuûa MOZART. Trong ñau thöông ñoù, oâng ñaõ hoaøn taát baûn giao höôûng cung DM, coøn goïi laø "Baûn giao höôûng Paris", vaø nhieàu taùc phaåm khaùc. Khi ñöôïc tin ngöôøi chæ huy daøn nhaïc taïi queâ höông mình ñaõ töø traàn vaø ñöôïc môøi veà ñaûm nhieäm thay chöùc vuï, oâng ñaõ rôøi Paris veà Salzburg vaøo thaùng gieâng naêm 1779. Giai ñoaïn 10 naêm cuoái ñôøi cuûa MOZART laø giai ñoaïn
maø oâng ñöa ngheä thuaät cuûa mình leân ñeán ñænh cao. Vaøo thôøi kyø
naøy oâng soáng ôû Vienne, ñöôïc gaëp gôõ vaø ñi laïi vôùi HAYDN.
OÂng laøm vieäc vôùi ñoàng löông reû maït cuûa trieàu ñình. OÂng ñaõ
töøng ñeán Muenchen (Ñöùc) ñeå tìm vieäc nhöng khoâng coù ñöôïc cô
hoäi khaù hôn. Trong thôøi gian taïi Mannheim, oâng yeâu coâ Aloysia
Vaøo ngaøy 5 thaùng 12 naêm 1791, MOZART qua ñôøi trong khi coøn vieát dôû dang taùc phaåm baát huû: "Requiem". OÂng cheát trong ngheøo khoù vaø ñau khoå. Chæ moät vaøi ngöôøi ñi ñöa trong côn möa tuyeát laïnh leõo. Vôï oâng luùc aáy ñang ñau naëng. Thi haøi cuûa oâng ñöôïc choân vaøo moät hoá coâng coäng naøo ñoù. Ñeán nay vaãn khoâng ai bieát ñöôïc. Moät thieân aâm nhaïc coù moät khoâng hai cuûa nhaân loaïi ñaõ ra ñi trong laëng leõ. II. TAÙC PHAÅM : Soá löôïng taùc phaåm tröù danh cuûa MOZART ñeå laïi cho nhaân loaïi thaät ñoà soä. OÂng raát quan taâm ñeán söï thoáng nhaát giöõa noäi dung vaø hình thöùc, vì theá nhöõng taùc phaåm cuûa oâng raát töï nhieân, khoâng göôïng gaïo. Giai ñieäu cuûa MOZART ñoùng vai troø raát quan troïng trong taùc phaåm cuûa nhaïc só. Söï saùng suûa, ñôn giaûn, giaàu hình töôïng, xuaát phaùt töø nguoàn goác aâm nhaïc daân gian AÙo, Ñöùc vaø caùc baøi haùt du döông YÙ ñaõ laøm cho giai ñieäu cuûa MOZART trôû neân tuyeät dieäu, coù tính ngheä thuaät cao, coù chieàu saâu noäi taâm phong phuù vaø söùc bieåu hieän maïnh meõ. Giai ñieäu cuûa MOZART thöôøng coù nhöõng neùt baùn cung (chromatique) ñöôïc vieát theo aâm theå tröôûng thöù roõ raøng. Chuùng ta gaëp ñieàu naøy roõ neùt nhaát trong chöông thöù I cuûa baûn giao höôûng soá 40, cung Gm. Chuùng ta khoâng theå keát heát vaø noùi sô löôïc qua caùc taùc phaåm cuûa oâng trong phaïm vi nhoû heïp cuûa baøi vieát naøy. Chæ vôùi moät caùi nhìn toång quaùt nhaát chuùng ta cuõng thaáy ñöôïc caùc taùc phaåm chính sau ñaây: 1. Caùc baûn giao höôûng : OÂng ñaõ vieát taát caû laø 41 symphonies. Ba baûn giao höôûng cuoái cuøng cuûa oâng, Symphonies Nr. 39 (cung Eb M), Nr. 40 (Gm) vaø Nr. 41 (CM, coøn goïi laø "Jupiter") ñöôïc keå ñeán trong soá 20 symphonies lôùn nhaát cuûa moïi thôøi ñaïi. Sau ñoù laø caùc Symphonies khaùc noåi tieáng khoâng keùm, nhö Nr. 35 (cung DM, coøn goïi laø "Haffner"), 36 (cung CM, coøn goïi laø "Linz") vaø 38 (coøn goïi laø "Prague") 2. Concerto: Tuy khoâng phaûi laø ngöôøi phaùt minh ra hình thöùc concerto, nhöng oâng ñaõ saùng taùc ñeán 27 taùc phaåm theo hình thöùc naøy. Noåi tieáng nhaát laø: Concerto daønh cho Piano soá 20 (cung Dm), soá 21 (cung CM), concerto daønh cho violon soá 3 (cung GM), soá 5 (cung AM), concerto cho clarinet cung AM. Vieäc ñöa clarinet vaøo taùc phaåm cuûa mình do oâng hoïc hoûi ñöa trong thôøi gian löu laïi taïi Mannheim (Ñöùc). 3. Töù taáu khuùc cho ñaøn daây (String quartet): MOZART ñaõ vieát hôn 30 quartets, trong ñoù coù 6 baûn ñeà taëng vaø ngôïi khen HAYDN, ñoù laø caùc baûn soá 14 (K. 387) (3) , 15 (K. 421), 16 (K. 428),17 (K. 458), 18 (K. 464), vaø 19 (K. 465). Caùc nhaø pheâ bình coi 6 taùc phaåm naøy laø tuyeät taùc cuûa theå loaïi aâm nhaïc thính phoøng.
4. Nguõ taáu (quintet) Veà theå loaïi naøy, MOZART chieám vò trí ñaàu tieân. Taùc phaåm noåi tieáng nhaát cuûa oâng laø "Nguõ taáu cho Clarinet vaø ñaøn daây, cung AM" (Quintet in A for Clarinet and Strings; K. 581) ñöôïc saùng taùc vaøo naêm 1789, hai "nguõ taáu khuùc cho ñaøn daây goàm: 2 violon, 2 viola vaø cello" phaàn chính ñöôïc vieát ôû cung Gm (K. 516) vaø keát thuùc phaàn thöù hai ôû cung CM (K. 515) 5. Nhaïc daønh cho döông caàm : Nhaïc khí maø oâng öa thích laø ñaøn döông caàm. OÂng vieát caùc taùc phaåm cho ñoäc taáu hoaëc hoøa taáu vôùi moät hay hai nhaïc cuï thuoäc boä daây. Ñaùng löu yù nhaát trong caùc saùng taùc ñoäc taáu laø baûn "Fantasia cung Cm (K. 475)" thöôøng ñöôïc trình taáu cuøng vôùi baûn "Sonata soá 14 (K. 457)" 6. Sonata: OÂng ñaõ vieát 42 baûn sonatas cho violon vaø piano. Neáu so saùnh vôùi toaøn boä caùc taùc phaåm xuaát saéc cuûa oâng thì caùc baûn sonatas chæ chieám vò trí khieâm toán, ngoaïi tröø baûn soá 20. Rieâng sonata cung BbM mang raát nhieàu tính bi kòch. 7. Nhaïc kòch (Opera) : Trong khi saùng taùc caùc hình theå treân ñaây, tình yeâu cuûa MOZART thöïc söï vaãn daønh cho opera. Naêm 1782, oâng vieát: "Toâi vieát nhaïc kòch laø cho chính toâi. Noù ñeán vôùi toâi tröôùc moïi hình thöùc khaùc". OÂng saùng taùc nhaïc kòch ñaàu tieân vaøo naêm 11 tuoåi vaø ñaõ tieáp tuïc saùng taùc hình theå naøy cho ñeán naêm cuoái ñôøi mình. Tuøy theo kieåu ñònh nghóa veà opera maø ngöôøi ta coù theå xeáp loaïi ñöôïc töø 18 ñeán 20 vôû nhaïc kòch cuûa oâng. Taát caû caùc nhaïc kòch aáy ñeàu vó ñaïi, nhöng ñaùng keå nhaát laø caùc vôû sau ñaây, trong ñoù tuyeät vôøi hôn caû laø vôû opera cuoái cuøng: "Tieáng saùo kyø dieäu" (The Magic Flute): a) Idomeno (1781) theo theå loaïi opera seria (nhaïc kòch trang nghieâm) b) The Abduction from the Seraglio (1782) (Vuï baét coùc ôû hoaøng cung) ñaây laø moät vôû Singspiel (4) goùp phaàn laøm neàn taûng cho neàn nhaïc kòch quoác gia cuûa Ñöùc.
c) The Marriage of Figaro (Ñaùm cöôùi Figaro) (1786). MOZART ñaõ soaïn vôû nhaïc kòch naøy döïa vaøo noäi dung haøi kòch cuûa Beaumarchais, nhaø vaên Phaùp theá kyû XVIII. Nhaïc só WAGNER ñaõ noùi veà opera naøy nhö sau : "ÔÛ ñaây caùc ñoaïn ñoái thoaïi trôû thaønh aâm nhaïc vaø chính aâm nhaïc laïi laø lôøi thoaïi". Tính giai ñieäu cuûa vôû nhaïc kòch naøy bao truøm töø ñaàu ñeán cuoái vôû d) Don Giovanni (1787). Vôû nhaïc kòch naøy laø moät taùc phaåm loãi laïc veà söï keát hôïp caû bi laãn haøi kòch (drame giocoso). Nhaïc só Nga vó ñaïi cuûa theá kyû XIX, TCHAIKOVSKY ñaõ ñaùnh giaù cao taùc phaåm naøy. e) Cosi fan tutte (1790) vôùi hình thöùc opera buffa (5)
f) The Magic Flute (1791). Ngoaøi hình theå opera, trong laõnh vöïc thanh nhaïc, MOZART coøn coù nhieàu taùc phaåm vó ñaïi khaùc nhaát laø vôùi hình theå "Boä Leã" (Masses). Ñaùng keå nhaát trong loaïi naøy laø "Boä Leã Ñaêng quang, cung CM" (Coronation Mass, K. 371) vaø "Boä Leã Caàu hoàn" (Requiem, K. 626). MOZART vieát dôû dang boä "Requiem" thì töø traàn. Ngöôøi hoïc troø cuûa oâng laø MEYER ñaõ hoaøn thaønh vaø cho bieåu dieãn ôû Vienna vaøo naêm 1792. Sau ñoù baûn toång phoå naøy bò thaát laïc maõi boán möôi naêm sau ngöôøi ta môùi laïi tìm thaáy. Thaät khoù maø khoâng öa thích nhaïc MOZART. Caùc nhaø pheâ bình luoân daønh cho oâng nhöõng tính töø so saùnh baäc nhaát. Hoï cho raèng MOZART ñaõ: daïy cho nhaïc cuï caùch haùt, trình baøy ñöôïc söï hoaøn haûo cuûa hình theå aâm nhaïc. Neáu BACH ñaõ laøm say meâ caùc nhaø nghieân cöùu chuyeân moân hôn laø nhöõng ngöôøi nghe nhaïc taøi töû thì MOZART naèm trong traùi tim cuûa moïi giôùi. Khi nghieân cöùu veà MOZART ai cuõng phaûi giaät mình vì trong moät cuoäc ñôøi ngaén nguûi chæ coù 35 naêm maø oâng ñaõ ñeå laïi cho haäu theá soá taùc phaåm khoù töôûng töôïng noåi nhö theá. Chæ rieâng naêm 1788, oâng ñaõ vieát 3 giao höôûng lôùn nhaát, baûn serenade löøng danh cho daøn nhaïc, coù teân: "Eine kleine Nachtmusik" (Moät baûn daï khuùc nhoû), vaøi töù taáu khuùc cho ñaøn daây vaø baûn nguõ taáu daønh cho keøn clarinet laøm kinh ngaïc theá giôùi (K. 581). OÂng cheát vì beänh thaän, thöông haøn vaø vì kieät löïc trong khi ñang vieát dôû dang boä leã "Requiem". Ngöôøi ta ñoàn raèng. Vaøo luùc oâng ñang naèm lieät treân giöôøng, coù moät ngöôøi ñaøn oâng laï maët, y phuïc toaøn maøu ñen, ñeán ñaït oâng vieát "Requiem". Ñoù laø thaàn cheát ñeán goïi oâng. Thaät ra, caùc taøi lieäu söû ñaõ cho bieát ngöôøi ñoù coù thaät. Ñoù laø LEUTGEB, ngöôøi haàu cuûa Baù töôùc xöù Wallsegg, ngöôøi coù yù ñònh söû duïng aâm nhaïc cuûa MOZART nhö cuûa chính mình. |
|
 |