Vaán Ñeà Thaùnh Nhaïc

          THAÙNH NHAÏC VAØ KYÕ LUAÄT LIEÂN HEÂÄ

Baøi naøy coù hai phaàn : phaàn I noùi chung veà thaùnh nhaïc hay ñuùng ra xaùc ñònh thaùnh nhaïc ñeå hieåu roõ baûn tính cuûa noù, haàu phaân bieät noù vôùi caùc thöù aâm nhaïc khaùc ; phaàn II noùi veà kyû luaät trong thaùnh nhaïc ñeå nhöõng ngöôøi laøm hay söû duïng thaùnh nhaïc, bieát caùch laøm cho ñuùng yù Hoäi thaùnh, haàu goùp phaàn vaøo vieäc toân vinh Thieân Chuùa vaø thaùnh hoùa caùc taâm hoàn nhö chöùc naêng cuûa thaùnh nhaïc ñoøi hoûi.

Phaàn I : Thaùnh nhaïc laø gì ?
Thaùnh nhaïc laø loaïi aâm nhaïc duøng trong thaùnh leã, trong nhaø thôø vaø caùc nghi leã coâng giaùo cuõng nhö trong caùc sinh hoaït ñaïo ñöùc cuûa tín höõu. Vì laø nhaïc neân thaùnh nhaïc cuõng thuoäc boä moân aâm nhaïc, cuõng phaûi tuaân theo nhöõng luaät leä cuûa aâm nhaïc, vaø ñaùp öùng nhöõng ñoøi hoûi cuûa aâm nhaïc. Bôûi vaäy, nhöõng gì phaûi coù môùi goïi ñöôïc laø aâm nhaïc thì thaùnh nhaïc cuõng phaûi coù. Ngoaøi ra, thaùnh nhaïc laïi coøn phaûi hoäi ñuû ba ñieàu kieän sau ñaây laø thaùnh thieän, ngheä thuaät vaø phoå quaùt.

1) Theá naøo laø thaùnh thieän ?
Thoâng thöôøng ngöôøi ta cho thaùnh thieän laø nghieâm trang, ñaïo ñöùc. Nhöng theá naøo laø nghieâm trang, ñaïo ñöùc ? Nghieâm trang laø ñöùng ñaén, khoâng laû löôùt, uyû mò, khoâng khôi gôïi hay kích thích nhöõng caûm giaùc khoaùi laïc veà theå chaát hay nhöõng tình caûm haêng say thuø haän. Coøn ñaïo ñöùc laø khaû naêng naâng taâm hoàn leân choã thanh cao, giuùp ngöôøi ta caàu nguyeän, keát hôïp vôùi Thieân Chuùa. Bôûi vaäy, baûn nhaïc naøo maø cung ñieäu coù veû tuoàng kòch vaø lôøi vaên nhuoám maàu tình töù thì khoâng phaûi laø nhaïc ñaïo vaø cuõng khoâng phaûi laø thaùnh thieän. Moät trong nhöõng tieâu chuaån ñeå xeùt ñoaùn moät baûn nhaïc laø ñaïo hay ñôøi laø chính lôøi ca cuûa baûn nhaïc aáy. Pheâ phaùn moät doøng nhaïc khoâng coù lôøi laø ñaïo hay ñôøi thì thaät khoù, vì moät baûn nhaïc boû lôøi ca ñi thì khoâng bieát laø ñôøi hay ñaïo.

Ngoaøi ra, muoán xaùc ñònh ñöôïc tính thaùnh thieän cuûa moät baûn nhaïc laïi coøn phaûi caên cöù vaøo ba yeáu toá naøy nöõa laø doøng ca, nhòp ñieäu vaø hoøa aâm. Doøng ca thaùnh thieän laø tuøy ôû caùch chuyeån haønh cuûa noù. Moät doøng ca caøng gioáng bình ca trong caùch chuyeån haønh bao nhieâu thì caøng thaùnh thieän baáy nhieâu. Maø bình ca thì öa chuyeån haønh lieàn baäc hôn laø caùch baäc. Chuyeån haønh lieàn baäc thì hoøa aâm raát phong phuù. Trong bình ca thöôøng thaáy chuyeån baäc theo quaõng 4. Caùch chuyeån baäc naøy loä veû toân nghieâm, ñöùng ñaén cuõng nhö caùch chuyeån baäc quaõng 2 vaø quaõng 4 thì kín ñaùo, thaân tình, thaønh thaät ; quaõng 5 thì trong saùng, phaán khôûi vaø ñaày tin töôûng. Sau quaõng 5 chuyeån haønh theâm quaõng 2 nöõa laïi caøng saùng suûa. Quaõng 4 taêng vaø quaõng 6 ít duøng. Quaõng 2 thöù traùo vôùi quaõng 2 tröôûng thì ñôõ teû nhaït hôn. Duøng nhieàu nöûa cung nhaân taïo thì coù veû traàn tuïc, naõo ruoät, uyû mò. Nhöõng baøi traûi daáu nhieàu thì coù veû ñôøi vaø ngheøo naøn.

Tieáp theo doøng ca laø nhòp ñieäu. Nhòp ñieäu ñoùng vai troø raát quan troïng. Tuøy ôû nhòp ñieäu moät phaàn maø baûn nhaïc ñöôïc xaùc ñònh laø thaùnh thieän hay khoâng thaùnh thieän. Nhöõng nhòp ñieäu cuûa loaïi nhaïc saên baén vaø chieán ñaáu thì chaéc chaén khoâng phaûi laø thaùnh thieän roài. Nhöõng nhòp ñieäu cuûa loaïi kích ñoäng nhaïc cuõng vaäy. Ngaøy nay giôùi treû ôû khaép nôi quen thuoäc vaø toû ra thích nhöõng nhòp ñieäu oàn aøo naùo ñoäng cuûa loaïi kích ñoäng nhaïc hôn. Thaät khoù laøm cho hoï hieåu vaø phaân bieät loaïi nhòp ñieäu naøo laø loaïi ñöôïc duøng trong nhaø thôø. Hoï vieän leõ raèng baây giôø phaûi môùi, phaûi hôïp thôøi vaø khoâng neân quan nieäm nhaïc theo loái coå ñieån.

Thöïc ra nhòp ñieäu naøo cuõng toát, vì ñoù chaúng qua chæ laø do nhöõng noát nhaïc daøi vaén taïo neân maø thoâi. Coù ñieàu toát hay xaáu laø tuøy caùch söû duïng. Nhòp ñieäu kích ñoäng laøm ñieàu xaáu laø xaáu. Bôûì theá khoâng theå ñem kích ñoäng nhaïc vaøo nhaø thôø ñöôïc, vì loaïi nhaïc naøy hay kích thích tình duïc vaø ñöa ngöôøi ta tôùi choã ñam meâ voâ ñoä. Tuy nhieân, khaùch quan maø noùi, nhaïc tieát ñieäu cuõng coù theå thích hôïp vôùi phuïng vuï canh taân, nhöng phaûi coù ñieàu kieän, nhaát laø veà phía caùc nhaïc cuï vaø nhaïc coâng, nghóa laø choïn nhaïc cuï naøo hôïp cho nhaø thôø vaø yeâu caàu nhaïc coâng phaûi coù nhöõng cung caùch naøo khi bieåu dieãn. Nhö vaäy, nhaïc theo tieát ñieäu môùi khoâng ñöông nhieân bò loaïi ra khoûi nhaø thôø maø chæ caàn ñieàu chænh cho thích hôïp thoâi. Vì vaäy caàn phaûi bieát vaø chaáp nhaän ôû möùc ñoä thích hôïp ñoù. Veà ñieåm naøy, HÑGM seõ chæ ñònh moät soá baøi haùt coù theå duøng trong thaùnh leã daønh cho nhöõng coäng ñoaøn ñaëc bieät nhö thanh nieân, thieáu nhi. Nhöõng baøi haùt naøy phaûi phuø hôïp vôùi söï trang nghieâm ñaïo ñöùc cuûa nôi thaùnh vaø coâng vieäc thôø phöôïng, chaúng nhöõng trong lôøi ca maø caû veà aâm ñieäu, tieát ñieäu vaø caùch söû duïng nhaïc khí nöõa. Ñaøng khaùc, cuõng phaûi caån thaän cho löïa choïn nhaïc khí vaø soá nhaïc khí sao cho phuø hôïp vôùi nôi vaø baûn chaát cuûa coäng ñoaøn. Chaúng vaäy, nhaïc theo tieát ñieäu môùi seõ deã bieán thaønh nhaïc phoøng traø hay nhaïc saân khaáu trong nhaø thôø. Moät ñieàu khoâng may laø giôùi treû vaø nhieàu ngöôøi laøm nhaïc chæ bieát coù nhaïc phoøng traø, nhaïc saân khaáu vaø nhaïc truyeàn thanh, truyeàn hình, thaønh ra döôøng nhö hoï chæ coi ñoù laø maãu möïc vaø tieâu chuaån. Nay neáu coù ai noùi khaùc thì hoï coù veû hoaøi nghi vaø thöôøng ñeå ngoaøi tai.

Noùi toùm laïi, tính thaùnh thieän cuûa moät baøi ca nhaïc heä taïi giaù trò bieåu hieän maàu nhieäm ñöôïc cöû haønh, nghóa laø nhaïc caøng lieân keát vôùi hoaït ñoäng phuïng vuï bao nhieâu thì caøng thaùnh thieän baáy nhieâu. Nhö vaäy, giaù trò nhaïc phuïng vuï khoâng coøn ñöôïc thaåm ñònh theo tieâu chuaån nhaïc vaø thaåm myõ thuaàn tuùy nöõa, maø theo giaù trò phuïng vuï bieåu loä trong lôøi ca, tieáng haùt.

Tieän ñaây cuõng xin ñöa ra moät caâu ñònh nghóa veà phuïng vuï cuûa ÑGH PIO XII trong thoâng ñieäp Mediator Dei naêm 1947 ñeå chuùng ta hieåu vaø coù caên cöù, khi nghe noùi ñeán phuïng vuï. Theo ñoù thì phuïng vuï laø :"Haønh vi thôø phöôïng coâng khai vaø coâng coäng maø Ñaáng Cöùu chuoäc chuùng ta daâng leân Chuùa Cha vôùi tö caùch laø Thuû laõnh Giaùo hoäi. Ñoù cuõng laø vieäc thôø phöôïng do coäng ñoaøn Ki-toâ höõu daâng leân Ñaáng Cöùu chuoäc mình, vaø nhôø Ngöôøi daâng leân Chuùa Cha haèng coù ñôøi ñôøi. Taét moät lôøi, ñoù laø vieäc kính thôø troïn veïn cuûa thaân theå maàu nhieäm Ñöùc Ki-toâ, nghóa laø cuûa Ñaáng laõnh ñaïo vaø caùc phaàn töû cuûa mình."

2) Theá naøo laø ngheä thuaät ?
Ngheä thuaät thì hôi chuû quan, moãi ngöôøi nghó moät caùch vaø theo moät loái. Vì theá, neáu ñeå cho moãi ngöôøi thaåm ñònh tuøy theo yù thích cuûa mình thì khoù loøng ñoàng yù vôùi nhau theá naøo laø ngheä thuaät, vì veà sôû thích khoâng theå baøn caõi ñöôïc. Bôûi theá phaûi döïa vaøo tieâu chuaån khaùch quan khi noùi ñeán ngheä thaät trong aâm nhaïc, caùch rieâng trong thaùnh nhaïc. Tieâu chuaån ñoù laø hình theå trong aâm nhaïc. Vì theá trong tieáng La tinh, ngöôøi ta duøng chöõ bonitas formae ñeå noùi ñeán ñieàu kieän thöù hai cuûa thaùnh nhaïc. Moät baûn nhaïc coù ngheä thuaät hay khoâng laø tuøy ôû hình theå cuûa noù. Trong saùng taùc, vaán ñeà quan troïng nhaát, caên baûn nhaát laø hình theå. Neáu coù ba yeáu toá :doøng ca, tieát taáu, hoøa aâm hay maø khoâng ñöôïc loàng trong moät hình theå toát ñeïp vaø xöùng hôïp thì thaät laø uoång . Veà hình theå aâm nhaïc duøng trong phuïng vuï thì ñaïi ñeå coù nhöõng hình theå sau ñaây :

  1. Cung ñoïc aùp duïng cho Lôøi nguyeän, Thaùnh thö, Tin Möøng vaø Tieàn Tuïng

  2. Ñoái ca vaø ñaùp ca laø hai hình theå chính cuûa aâm nhaïc duøng trong phuïng vuï

  3. Tuïng ca laø nhöõng khuùc haùt ca tuïng nhö thaùnh thi, ca tieáp lieân chaúng haïn

  4. Boä leã

  5. Tuïng kinh

Töïu trung muoán duøng hình theå naøo tuøy yù, nhöng phaûi xöùng hôïp vôùi töøng loaïi nhö suy nieäm khaùc vôùi tung hoâ, coâng boá khaùc vôùi töôøng thuaät vaø phaûi giöõ luaät caên baûn naøy laø lieäu sao cho trong moãi hình theå ñeàu thaáy coù traät töï vaø boá cuïc, coù suy nghó vaø saép xeáp caån thaän, chöù khoâng ñeå cho tuøy höùng.

Rieâng loái haùt aria vaø solo khaù thònh haønh trong loaïi nhaïc opera vaø oratorio thì caám trong nhaø thôø, vì quaù chuù troïng ñeán caù nhaân, laøm maát tính coäng ñoàng vaø khieán thaùnh leã phaûi tuøy thuoäc baøi haùt.

3) Theá naøo laø phoå quaùt ?
Phoå quaùt laø lan roäng vaø ñöôïc chaáp nhaän ôû khaép nôi. Vì vaäy, moät baøi nhaïc duø ñöôïc soaïn theo daân toäc tính, nhöng vaãn phaûi theo quy luaät cuûa ngheä thuaät vaø thaùnh nhaïc, ñeå ngöôøi nöôùc naøo nghe cuõng coù caûm töôûng toát. AÂm nhaïc cuûa moãi daân toäc coù saéc thaùi rieâng, nhöng phaûi phaùt trieån theo quy luaät aâm nhaïc quoác teá vaø thaùnh nhaïc, vì quy moâ aâm nhaïc ñöôïc giaûng daïy khaép nôi vaø ai cuõng phaûi coâng nhaän. Khi noùi ñeán phoå quaùt, Hoäi Thaùnh muoán khuyeán khích moãi daân toäc neân trao doài vaø khai thaùc neàn aâm nhaïc cuûa mình ñeå naâng cao neàn aâm nhaïc ñoù leân vaø laøm cho theá giôùi bieát ñeán vaø thöôûng thöùc.

4) Thaùnh nhaïc goàm nhöõng loaïi naøo ?
Neáu hieåu thaùnh nhaïc laø aâm nhaïc phuïng vuï hay ca haùt phuïng vuï thì goàm :

  • Bình ca

  • Ña aâm hôïp xöôùng (Kieåu Palestrina, Perosi, Praglia)

  • Thaùnh nhaïc hieän ñaïi

  • Nhaïc soaïn cho ñaïi quaûn caàm

Ngoaøi ra laø :

  • Ca khuùc bình daân toân giaùo

  • Nhaïc ñaïo noùi chung

Huaán thò "Nhaïc trong phuïng vuï" ban haønh thaùng 3.1967 ñaõ ñoåi töø Thaùnh nhaïc thaønh "Nhaïc trong phuïng vuï". Kieåu noùi naøy hoaøn toaøn môùi vöøa ñöôïc khai sinh töø naêm 1967, môû ra moät töông lai laøm say meâ loøng ngöôøi, nhöng ñoàng thôøi cuõng thuùc baùch nhöõng ngöôøi laøm thaùnh nhaïc phaûi khoâng ngöøng hoïc hoûi, tìm kieám theâm. Theo tinh thaàn môùi naøy thì moïi hình thöùc ngheä thuaät aâm nhaïc chaân chính ñeàu ñöôïc pheùp söû duïng, mieãn laø nhöõng hình thöùc aáy laøm troøn chöùc naêng thöøa taùc maø phuïng vuï mong ñôïi. Hoäi thaùnh nhaän taát caû nhöõng caùi ñeïp tuøy theo thôøi gian vaø khoâng gian, sôû thích vaø vaên hoùa, nghóa laø coù theå cho pheùp moïi ngoân ngöõ aâm nhaïc ñöôïc duøng trong moät coäng ñoaøn roõ reät nhö thanh nieân, thieáu nhi. Quaû vaäy, Hoäi thaùnh khoâng nhaát quyeát baûo veä loaïi nhaïc naøy maø khai tröø loaïi nhaïc kia ra khoûi hoaït ñoäng phuïng vuï, mieãn laø nhöõng loaïi nhaïc aáy hôïp vôùi tinh thaàn cuûa chính hoaït ñoäng phuïng vuï, cuûa baûn chaát moãi phaàn vaø khoâng ngaên trôû giaùo daân tham döï tích cöïc. (coøn tieáp)

 
Lm. Ñoã Xuaân Queá