I. Söï kieän :

Keå töø naêm 1981 ñeán nay, ñaây laø laàn ñaàu tieân toâi ñeán phoøng hoøa nhaïc cuûa Nhaïc vieän TP ñeå tham döï buoåi haùt hôïp xöôùng, buoåi haùt naøy do Daøn hôïp xöôùng Tröôøng Ñaïi hoïc Toång hôïp Florida Hoa Kyø phuï traùch, hoï bieåu dieãn chieâu ñaõi hai buoåi :Toái 11 vaø 12 thaùng 5.1999.

Coù leõ noùi ñuùng hôn, ñaây laø laàn ñaàu tieân toâi ñöôïc nhìn,ñöôïc nghe hôïp xöôùng chuyeân nghieäp "haùt soáng". Ngheä thuaät vaø kyõ thuaät hôïp xöôùng chaúng laø gì vôùi toâi vì ñaõ töøng ñöôïc xem töøng nghe raát nhieàu baêng ghi hình ghi aâm veà theå loaïi naøy. Caùi laï laø caùi ñaùng ñeå chuùng ta löu taâm hoïc hoûi ôû ñaây laø :

Daøn hôïp xöôùng ñöôïc xeáp toång hôïp vaø traûi ñeàu ôû hai khu vöïc, Soprano troän laãn vôùi Basso vaø Tenore troän laãn vôùi Alto, vaø ñöôïc xeáp thaønh hình voøng cung, vieäc xeáp hoãn hôïp ñoøi hoûi moãi ca vieân phaûi raát vöõng beø cuûa mình, ñieàu maø caùc ca ñoaøn xöù ñaïo VN chöa nôi naøo laøm ñöôïc keå caû daøn hôïp xöôùng cuûa nhaïc vieän TP cuõng nhö Nhaïc vieän Haø noäi maø toâi ñaõ ñöôïc xem. Hieäu quaû cuûa vieäc xeáp ñoäi hình laø thính giaû duø ngoài gaàn hay ngoài xa Daøn hôïp xöôùng, hoï cuõng ñöôïc nghe vôùi moät aâm löôïng cuûa caùc beø hoøa aâm quyeän ñeàu y nhö nhau, khoâng coù caûm töôûng beø naøy lôùn, beø kia nhoû nhö laø vieäc xeáp hôïp xöôùng thoâng thöôøng maéc phaûi.

Caùc ca vieân khi haùt raát töï nhieân thoaûi maùi, khoâng coù chuùt caêng thaúng, nhöng khoâng coù ai laø khoâng nhìn ngöôøi ñieàu khieån, oâng Andreù Thomas. Nhìn 73 ca vieân ñöùng haùt, ai cuõng nhö ai, hoï haùt vôùi taát caû tinh thaàn vaø söùc löïc cuûa mình. Daøn nhaïc thì bieân cheá goïn nheï, baøi ñaàu thì coù 3 violino, 1 cello, 1 oboe, 1 fagotte vaø 1 contra Basso do nhaïc coâng cuûa nhaïc vieän ñaûm nhaän, veà phía hoï thì coù coâ Judy Arthur ñeäm ñaøn piano vaø coâ Mechelle Stebleton thoåi keøn French horn (tieáng Phaùp goïi laø keøn Cor). Hai baøi cuoái chöông trình thì coù theâm boä troáng Timpani vaø boä troáng jazz ñeå thay ñoåi maøu saéc.

Tuy coù daøn nhaïc nhoû, nhöng phaàn nhieàu taùc phaåm laïi bieåu dieãn döôùi hình thöùc A cappella nghóa laø khoâng ñeäm ñaøn, hoaëc moät soá baøi thì ñeäm raát ñôn sô baèng ñaøn piano, xen laãn nhöõng baøi hôïp xöôùng laø nhöõng ca khuùc do 4 ca vieân (1 nam 3 nöõ) lónh xöôùng vôùi phaàn ñeäm piano, chính söï thay ñoåi hình thöùc naøy laøm cho chöông trình trôû neân haáp daãn vaø thính giaû luoân bò cuoán huùt.

Ñieåm ñaùng löu yù laø chöông trình bieåu dieãn goàm toaøn nhöõng taùc phaåm cuûa nhaø ñaïo nhö : "Benedito" cuûa Urmas Sisask, "Salve Regina" cuûa David Child, "Lobet den Herrn, alle Heiden" cuûa J.S.Bach, "Pange Lingua" cuûa Gyogy Orbaùn.... trong ñoù coù moät soá baøi do chính nhaïc tröôûng, Tieán só Andreù Thomas phoái khí, hoøa aâm hoaëc ñieàu chænh, saép xeáp laïi (arranged).

Tính caùch cuûa moãi baøi haùt ñeàu theå hieän raát roõ neùt, tröø hai taùc phaåm moät cuûa J.S.Bach vaø moät cuûa F.Schubert, nhöõng taùc phaåm coøn laïi ñöôïc trang trí baèng loái hoøa aâm raát môùi, vaø hình thöùc nhòp ñieäu luoân thay ñoåi bieán daïng raát phong phuù. Cuõng caàn noùi theâm, hoøa aâm ôû ñaây mang ñaäm neùt cuûa loái vieát jazz hieän ñaïi (nghóa laø duøng caùc hôïp aâm nghòch khoâng chuaån bò vaø giaûi quyeát thoâng thöôøng, nhö hôïp aâm quaõng 7 tröôûng, 9 thöù, hôïp aâm 5/4, hôïp aâm 4/2 hôïp aâm 6...) khi phaàn hoøa aâm coá yù laøm nhaït bôùt ñi söï uyû mò yeáu ñuoái (quaõng giaûm vaø quaõng 4 giaûm) hoaëc khoâ khan cöùng coûi (quaõng 2 taêng vaø 4 taêng ñöôïc duøng nhieàu laàn) cuûa doøng ca vôùi moät phaàn neàn vöõng chaéc baèng hình thöùc nhòp ñieäu vôùi söï bieán ñoåi aâm löôïng (dynamics) khaù ñieâu luyeän.

Toâi raát tieác vaø caûm thaáy maéc côõ thay cho thính giaû khi Daøn hôïp xöôùng haùt baøi "Lyù ngöïa oâ". Tieác, vì ngay khi haùt maáy chöõ ñaàu cuûa baøi naøy thì thính giaû laïi voã tay, neân toâi khoâng theå nghe ñöôïc ngay caû lôøi ca chöù noùi gì ñeán hoøa aâm ; maéc côõ thay, vì toâi khoâng hieåu noåi taïi sao thính giaû laïi voã tay ñang khi baét ñaàu haùt (ñieàu naøy cuõng xaûy ra ôû moät choã trong loaït baøi bieåu dieãn tröôùc ñoù)! Vaû laïi toâi thaáy vaø bieát roõ laø baøi naøy ñaõ ñöôïc hoøa aâm trang trí vaø luyeän taäp caån thaän cho khaùn giaû VN nghe. Roài laïi theâm moät laàn nöõa ôû baøi "Baét kim thang", cuõng may laø baøi naøy ñaõ ñöôïc Daøn hôïp xöôùng bieåu dieãn laïi laàn thöù hai luùc keát thuùc chöông trình, laàn naøy thì thính giaû khoâng voã tay vaø toâi ñaõ nghe ñöôïc troïn veïn taùc phaåm.

Baøi "Baét kim thang" ñöôïc vieát baèng aâm thieáu (goïi nhö vaäy coù leõ hôïp hôn laø goïi thang nguõ cung, vì noù laø thang aâm chöa phaùt trieån), vì khoâng coù caùc quaõng nöûa cung neân chaát lieäu doøng ca raát haïn heïp ñoùng khung, laïi duøng kyõ thuaät hoøa aâm voâ aâm theå cuûa coå ñieån ñeå trang trí, nghe raát ñeïp, raát ñaày vaø raát aán töôïng vôùi moät nhaïc neàn giaû tieáng troáng con "Ñoà-reâ-fa-son-ñoá" ñöôïc phaùt trieån ôû caùc bình dieän khaùc nhau.

Ai tham döï buoåi bieåu dieãn chaéc chaén seõ khoâng cheâ vaøo ñaâu veà kyõ thuaät bieåu dieãn cuõng nhö noäi dung chöông trình, roõ hôn nöõa laø khi keát thuùc buoåi bieåu dieãn, thính giaû ñaõ noå traøng phaùo tay khoâng muoán döùt... Toâi nghe ñöôïc moät giaùo sö cuûa Nhaïc vieän noùi vôùi caùc hoïc troø cuûa mình laø chaéc phaûi hôn 100 naêm nöõa ôû VN môùi coù theå coù ñöôïc Daøn hôïp xöôùng nhö vaäy ! Noùi cho ñuùng hôn, ñaây laø Daøn hôïp xöôùng cuûa Tröôøng Ñaïi hoïc goàm caùc sinh vieân yeâu thích aâm nhaïc, nghóa laø chöa phaûi chuyeân nghieäp... Hoï khoâng theå saùnh vôùi caùc Daøn hôïp xöôùng nhö Mendalion Chorus, nhö Baroque Chorus, nhö Mormon Tabernacle thôøi danh... maø toâi ñaõ ñöôïc nghe, vaø hôn nöõa söï cheânh leäch naøy cuõng khoâng nhieàu.

Ngöôøi ta thöôøng deã coù caûm giaùc naëng neà khi ñi nghe hôïp xöôùng (nhaát laø daøn nhaïc coå ñieån) bôûi vì theå loaïi naøy khaù keùn choïn ñoái töôïng, noù laø thöù aâm nhaïc trí thöùc neân khoù hôïp vôùi giôùi bình daân. Ngay caû khi mình thích maø cöù phaûi nghe moät hình thöùc aâm nhaïc maõi thì cuõng gioáng nhö ngaøy naøo cuõng aên moät thöù ñoà aên ñoù maø khoâng ñöôïc cheá bieán khaùc hay laø thay ñoåi moùn, roài cuõng chaùn thoâi... Nhöng ôû ñaây, tuy cuøng moät theå loaïi hôïp xöôùng nhöng caùc taùc phaåm ñeàu ñöôïc bieán ñoåi hoøa aâm vaø nhòp ñieäu moät caùch phong phuù ña daïng, baøi thì hoøa aâm kieåu naøy, baøi thì phoái khí kieåu noï, khieán cho chaát löôïng toaøn boä chöông trình ñöôïc coâng chuùng ñaùnh giaù raát cao.

II. Suy nghó:

1) Daøn hôïp xöôùng chæ laø nhöõng sinh vieân cuûa Tröôøng Ñaïi hoïc maø coù ñöôïc khaû naêng ngheä thuaät kyõ thuaät hôïp xöôùng toát nhö theá, khieán toâi phaûi suy nghó veà vaán ñeà giaùo duïc. ÔÛ caùc nöôùc vaên minh, ngöôøi ta ñaõ cho tieáp xuùc vaø nuoâi döôõng baèng aâm nhaïc ngay töø thôøi thô aáu, aâm nhaïc ñöôïc coi laø moân hoïc phaûi coù trong caùc tröôøng phoå thoâng vaø ñöôïc daïy moät caùch coù baøi baûn, caùc taùc phaåm aâm nhaïc coù hình thöùc ngheä thuaät cao luoân ñöôïc phoå bieán moät caùch roäng raõi töø phoøng hoøa nhaïc ñeán nhöõng nôi coâng coäng. Coù daïo oâng thaày noùi raèng :"Chaúng coù ngöôøi daân Ñöùc naøo maø khoâng thuoäc symphony 5 vaø 9 cuûa Beethoven", ñöôïc giaûi thích theâm môùi hieåu laø nhöõng taùc phaåm loaïi naøy thöôøng ñöôïc phaùt thanh ôû nhaø ga xe ñieän, hoaëc caùc phoøng chôø ñôïi ôû nôi coâng coäng ... Nhö vaäy töø ngaøy naøy qua ngaøy kia noù thaâm nhaäp vaø nuoâi döôõng trong maùu huyeát cuûa ngöôøi daân, vaø ngöôøi vieát nghó raèng ñoù laø moät caùch giaùo duïc, moät caùch goùp phaàn naâng cao daân trí ...

- Ngoaøi ñôøi : maõi ñeán 10 naêm trôû laïi ñaây, toâi môùi thaáy coù daïy nhaïc ôû caùc tröôøng phoå thoâng moät caùch roäng raõi, nhöng xem ra vaãn coøn nhieàu haïn cheá ôû choã laø chæ daïy ca nhöõng baøi haùt hoaëc daïy caùch chôi doøng nhaïc cuûa baøi haùt treân ñaøn orgue roài duøng troáng ñieäu ñieän töû cuûa ñaøn naøy maø ñeäm theo, theo toâi nghó ñoù laø vieäc maø chæ coù caùc nöôùc chaäm tieán môùi laøm. Hoaëc coù nôi naøo quan taâm hôn thì coù daïy xöôùng aâm vaøi ba daáu nhaïc roài vaøi baøi nhaïc lyù laø heát, coøn vieäc hoïc ôû nhöõng moân cao hôn nhö kyù aâm, hoøa aâm, saùng taùc, chæ huy ... thì chæ coù nhaïc vieän laø coù lôùp ñaøo taïo.

Xem ra ngaønh aâm nhaïc noùi chung, theå loaïi aâm nhaïc mang tính kinh ñieån noùi rieâng, cuõng chöa ñöôïc quan taâm nhieàu ôû xaõ hoäi nöôùc ta hieän nay, tuy coù ñôõ hôn nhieàu naêm veà tröôùc, daàu vaäy noù vaãn chöa ñöôïc ñaàu tö thoûa ñaùng ... Caùch ñaây ít laâu vaø cho ñeán baây giôø, Ñaøi Truyeàn hình TP coù theâm tieác muïc "Daïy nhaïc treân Truyeàn hình", toâi theo doõi khaù kyõ vaø thaáy raèng, ngöôøi vieát chöông trình "daïy nhaïc" naøy khoâng coù yù laø "daïy Nhaïc lyù hay Xöôùng aâm", vaø cuõng khoâng haún coù yù daïy caùch taäp ñaøn, luyeän ngoùn ... maø ñuùng hôn laø daïy caùch söû duïng caùc nuùt treân ñaøn orgue ñieän töû Casio, vaäy noù chaúng khaùc gì moät tieát muïc quaûng caùo !

Töø ngaøy chöông trình phaùt soùng FM (ca nhaïc vaø baùo giôø) cuûa Ñaøi THTP chuyeån nhöôïng cho Ñaøi TNND TP phuï traùch thì toâi ít nghe hôn, nhöng tröôùc ñoù toâi nghe raát nhieàu, nhaát laø chöông trình nhaïc thính phoøng vaø nhaän thaáy raèng, neáu laø nhaïc giao höôûng ñang ñöôïc phaùt maø ñeán luùc khi baùo giôø thì chöông trình naøy seõ bò caét; coøn neáu laø nhaïc ca khuùc trong hay ngoaøi nöôùc, hoaëc laø ca nhaïc caûi löông thì sau khi baùo giôø vaãn ñöôïc phaùt tieáp ñeán khi heát môùi thoâi, khoâng bieát sau naøy ñaõ thay ñoåi ra sao...

Noùi leân nhöõng ñieàu naøy ñeå thaáy raèng, hình thöùc ngheä thuaät cao ñang ñöôïc coâng chuùng xeáp vaøo haøng thöù yeáu, coù ñaùng ñeå chuùng ta suy nghó khoâng ?

- Trong nhaø ñaïo :

Cuõng khoâng keùm phaàn bi ñaùt do aûnh höôûng chung cuûa xaõ hoäi, roài aûnh höôûng cuûa caùc thöù aâm nhaïc kích ñoäng ôû vuõ tröôøng, ôû caùc tuï ñieåm ca nhaïc, ôû phoøng traø, khaùch saïn ... Vì vaäy caùc baøi duøng trong Thaùnh leã toaøn laø nhöõng ca khuùc ñeå goïi laø theo thôøi, roài duøng nhòp ñieäu kích ñoäng vaø hôïp aâm traûi daáu töï ñoäng cuûa ñaøn orgue ñeå ñeäm theo tieáng haùt... Nhöng caùc cha sôû cuõng laøm ngô "Sao cuõng ñöôïc" ; roài laïi coù moät soá ca ñoaøn khaùc ñöôïc quan taâm chu ñaùo hôn, ñöôïc ñaàu tö baèng caùch mua nhaïc cuï soáng nhö guitare ñieän, saxophone, daøn troáng jazz ... ñeå laøm haún moät ban nhaïc ñeäm thay vì duøng caùc nuùt cuûa ñaøn orgue. Trôù treâu thay, nhieàu ngöôøi trong soá caùc ca ñoaøn kieåu naøy cuõng bieát laøm nhö theá khoâng ñöôïc, khoâng ñuùng vôùi phuïng vuï ... theo lôøi keå, hoï khoâng theå laøm khaùc ñöôïc vì nhieàu lyù do khaùc nhau !

Vaäy coù nghóa laø tính caùch Thaùnh nhaïc. Thaùnh ca Phuïng vuï cuûa giaùo hoäi ñaõ ñöôïc bieán cheá moät caùch voâ tình bôûi ngöôøi nhaø ñaïo, cheá bieán ñeán ñoä chaúng thaáy ñöôïc caùi höông vò ngoït ngaøo, tinh tuyeàn cuûa hình thöùc Thaùnh nhaïc voán ñoøi hoûi nhieàu coâng söùc hoïc taäp, lao ñoäng thì môùi neám höôûng ñöôïc. Bôûi vì xu höôùng baây giôø ôû xöù ta thích nhöõng gì deã daõi, mau choùng, ít ñoäng naõo, do vaäy maø coù moät soá trung taâm hoaëc caù nhaân môû caùc lôùp ñaøo taïo nhaân söï hoaët ñoäng Thaùnh nhaïc khoâng maáy keát quaû toát, vì ngöôøi ta thích nhöõng moân, nhöõng ngaønh coù theå hoïc nhanh, hoïc ít, hoïc vaén taét, thôøi gian mau, laøm ñöôïc ngay !...thaäm chí coøn khoâng muoán hoïc, chæ xin höôùng daãn vaøi mieáng seõ laøm ngay.

Trôû laïi Daøn hôïp xöôùng, chöông trình bieåu dieãn chæ toaøn nhöøng baøi ñaïo, vaäy coù nghóa laø theå loaïi hôïp xöôùng thì chæ coù nhöõng taùc phaåm trong nhaø ñaïo maø ta goïi chung laø Thaùnh ca (Caàn phaân bieät, caùc baøi toân giaùo hay laø baøi haùt ñaïo cuõng ñöôïc goïi laø Thaùnh ca, Thaùnh ca phuïng vuï duøng trong nghi leã cuõng ñöôïc goïi laø Thaùnh ca, ranh giôùi naøy khaù roõ neân khoâng baøn ôû ñaây) môùi coù nhöõng hình thöùc ngheä thuaät cao.

Toâi suy nghó veà ñieàu naøy vì, chuùng ta (nhöõng ngöôøi laøm coâng taùc Thaùnh nhaïc) ñang soáng trong caùi noâi cuûa Thaùnh nhaïc Thaùnh ca, sao chuùng ta khoâng laøm ñöôïc hoaëc coá gaéng ñeå laøm ít nhaát laø nhö caùc sinh vieân Tröôøng Ñaïi hoïc kia ñaõ laøm. Thaät ra toâi ñaõ suy nghó vaø boàn choàn töø 20 naêm nay roài, caûm giaùc naøy thaät roõ neùt caùch ñaây khoaûng 1 thaùng khi nghe tin taùc phaåm Coronation Mass cuûa Mozart ñöôïc trình dieãn bôûi daøn hôïp xöôùng quoác teá nghieäp dö ngay taïi nhaïc vieän TP, noùi laø nghieäp dö vì ca vieân ña soá laø ngöôøi nöôùc ngoaøi, hoï laø nhöõng nhaân vieân söù quaùn, coâng ty naøy, cô quan noï ... vaø bieát raèng ña soá hoï cuõng ñaâu phaûi laø ngöôøi nhaø ñaïo keå caû oâng nhaïc tröôûng, hôn nöõa, taùc phaåm naøy hoï chæ taäp coù hai thaùng tröôùc khi coâng dieãn !

Ñaâu phaûi chuùng ta khoâng coù khaû naêng, nhaân löïc, phöông tieän, hay taøi chính... ñeå daøn döïng. Ngöôøi vieát nghó raèng chuùng ta chæ coù moät caùi thieáu, ñoù laø söï quan taâm, thieáu moät ñieàu thaønh ra thieáu taát caû, vì thieáu quan taâm seõ khoâng maïnh daïn ñaàu tö, khoâng ñaàu tö laøm sao coù nhöõng chuyeân gia vì seõ khoâng coù ngöôøi ñi hoïc, khoâng hoïc hoaëc hoïc ít thì seõ thieáu naêng löïc, thieáu naêng löïc thì khoâng daøn döïng ñöôïc chöông trình coù tính ngheä thuaät cao. Vaø vì theá nhöõng vò chuû chaên seõ caøng khoâng daùm maïo hieåm boû ra tieàn cuûa, söùc löïc ñeå ñaàu tö cho vieäc daøn döïng chöông trình ca nhaïc töông töï khi bieát laø nhaân söï cuûa mình thieáu naêng löïc, hoaëc coù theå caùc ngaøi cho laø vieäc ñoù khoâng quan troïng, hoaëc khoâng caàn thieát, hoaëc vì khoâng hôïp vôùi thò hieáu... sôï roài daøn döïng xong laïi khoâng maáy ai thöôûng thöùc.

Ñöùng tröôùc ñaø phaùt trieån cuûa xaõ hoäi, coù ñaùng ñeå chuùng ta suy nghó khoâng ?