19. TAÏM KEÁT

"Thaáy gì qua nhöõng baøi daân ca?" ñaõ xuaát hieän ñeán nay laø 20 laàn treân muïc NHÖÕNG CAÂU HOÛI cuûa HLMC (HLMC 23-42). Chuùng toâi ñaõ coá gaéng trình baøy khaùi quaùt nhöõng neùt ñaëc tröng nhaát cuûa daân ca Vieät Nam. Chuùng toâi ñaõ khoâng theå ñi vaøo chi tieát cuûa moät soá khía caïnh, cuõng nhö khoâng ñeà caäp ñeán heát moïi khía caïnh lieân quan ñeán daân ca. Ñaøng khaùc cuõng coù nhöõng vaán ñeà ñang boû ngoû, chôø söï nghieân cöùu vaø khaùm phaù cuûa caùc nhaø chuyeân moân.

Nhöng hy voïng vôùi moät soá ñieåm khaùi quaùt ñaõ neâu, chuùng ta cuõng thoaùng thaáy ñöôïc phaàn naøo giaù trò cuûa daân ca. Thaät ra, neáu chæ döøng laïi ôû khaùi nieäm, hieåu bieát, thì chaéc laø khoù maø caûm ñöôïc daân ca. Nhöng khi ta bieát ngaâm nga ñöôïc ñoâi caâu, hoø haùt ñöôïc ñoâi baøi, ta môùi caûm thaáy phaàn naøo caùi hay, caùi ñeïp cuûa daân ca.

Nhieàu nhaø nghieân cöùu phöông Taây trong caùc theá kyû tröôùc, khi môùi tieáp xuùc vôùi nhaïc caùc nöôùc thuoäc ñòa, thöôøng laáy mình laøm tieâu chuaån neân coi thöôøng caùc neàn aâm nhaïc khaùc. Chaúng haïn khi nghe ta haùt daân ca, hoï coù theå cho raèng ta thöôøng haùt "faux" (haùt sai cao ñoä). Nhöng thöïc ra ñoù laø nhöõng cung baäc giaø non, naëng nheï trong loái haùt cuûa chuùng ta; ñoù laø nhöõng luyeán laùy tinh teá vöôït ra khoûi chuaån möïc toái thieåu nöûa cung ñieàu hoaø maø hoï thöôøng nghe. Hoï döïa treân thang thaát aâm bình quaân nhaân taïo, ñöôïc theå hieän cuï theå treân ñaøn piano, ñeå pheâ phaùn caùc loaïi thang aâm khaùc. Thang aâm naøo coù ít hôn 7 cung baäc (thaát aâm), thì ñöôïc goïi laø thang aâm thieáu, -theo logic ñoù thì thang aâm naøo coù nhieàu hôn 7 cung baäc seõ coù theå ñöôïc goïi laø thang aâm thöøa (?)-, vaø töø ñoù coi thang nguõ aâm laø thang aâm chöa phaùt trieån.

Ngöôøi ta ñaõ coá gaéng cheá loaïi piano goàm 1/4 cung thay vì 1/2 cung nhö xöa nay, haàu coù theå dieãn taáu ñöôïc nhöõng cung baäc tinh vi cuûa caùc neàn aâm nhaïc ngoaøi chaâu AÂu. Treân caùc ñaøn Organ ñieän töû cao caáp, ngöôøi ta ñaõ tìm caùch khaéc phuïc ñöôïc phaàn naøo vaán ñeà cao ñoä cuûa cung baäc baèng caùch laøm theâm boä phaän ñieàu chænh cao ñoä (pitch bend).

Thôøi tröôùc, ngöôøi taây phöông thöôøng nghó raèng hoï laø nöôùc vaên minh, coøn caùc nöôùc thuoäc ñòa thì keùm vaên minh, coøn laïc haäu treân moïi phöông dieän. Ngaøy nay, ngöôøi ta nhìn nhaän raèng, tuy laïc haäu, chaäm tieán veà vaên minh kyõ thuaät, nhöng moãi daân toäc ñeàu coù neàn vaên hoaù rieâng, coù nhöõng caùi hay caùi ñeïp rieâng maø caùc nöôùc khaùc khoâng coù. Ngöôøi ta coù moät caùi nhìn khaùch quan hôn, khoâng coøn töï coi mình laø ñaày ñuû, laø toaøn veïn, nhöng raát traân troïng nhöõng dò bieät, bieát hoïc hoûi laãn nhau ñeå boå tuùc cho nhau. Vì theá, ngaøy nay phaùt trieån khoâng chæ ñöôïc hieåu nhö laø phaùt trieån kinh teá, phaùt trieån khoa hoïc kyõ thuaät, nghóa laø phaùt trieån ñôn thuaàn veà soá löôïng, veà cô sôû vaät chaát…maø phaûi ñöôïc hieåu laø phaùt trieån toaøn dieän, chuû yeáu laø phaùt trieån con ngöôøi veà moïi maët, nhaát laø veà maët nhaân caùch, phaåm chaát tinh thaàn. Do vaäy, duø ngheøo hôn, ít maùy moùc, ít phöông tieän kyõ thuaät hôn, nhöng ta vaãn coù theå laø con ngöôøi coù nhaân caùch, coù phaåm chaát, coù vaên hoaù…nghóa laø con ngöôøi phaùt trieån theo nghóa ñaày ñuû nhaát cuûa noù.

AÂm nhaïc cuõng theá. Trong baøi vieát veà " Choã ñöùng cuûa aâm nhaïc baûn xöù vaø aâm nhaïc ñöông ñaïi trong phuïng vuï", (Chan. Jozef Joris, La place de la musique autochtone et contemporaine dans la liturgie, Le Chant Liturgique apres Vatican II (Semaine d'etudes internationales Fribourg), Ed. Fleurus, Paris 1966, p.176-7.)taùc giaû Jozef Joris trích laïi moät ñoaïn trong Töï Ñieån baùch khoa veà aâm nhaïc cuûa G. Rouget nhö sau: "Moïi neàn aâm nhaïc, duø noù coù veû sô khai, xa laï, ngheøo naøn, thieáu aâm nhaïc tính ñeán ñaâu chaêng nöõa, thì noù vaãn laø moät heä thoáng; nghóa laø hieän töôïng aâm nhaïc luoân luoân ñöôïc toå chöùc…Tính phoå quaùt cuûa heä thoáng nguõ aâm khoâng coøn phaûi baøn caõi nöõa…Ai cuõng coâng nhaän haàu nhö khaép nôi treân theá giôùi ñeàu coù nhöõng caùch toå chöùc aâm thanh, döïa treân moät chuoãi 5 cung baäc, taïo thaønh moät toång theå, chöù khoâng phaûi laø keát quaû cuûa caùch söû duïng khoâng ñaày ñuû (thieáu, deùfective) cuûa chuoãi 7 cung baäc, nhö ngöôøi ta töôûng xöa nay." Tröôùc ñoù, taùc giaû cuõng ñaõ döïa treân aâm nhaïc hoïc so saùnh ñeå ñöa ra keát luaän: " Toaøn boä aâm nhaïc ngoaøi chaâu AÂu ñeàu thieân veà giai ñieäu, khoâng coù töông quan noäi taïi naøo vôùi moät thöù hoaø aâm minh nhieân hoaëc tieàm aån naøo, nhö laø tröôøng hôïp cuûa aâm nhaïc ôû chaâu AÂu."

Noùi theá khoâng phaûi ñeå chuùng ta töï baèng loøng vôùi kho taøng daân ca cuûa chuùng ta. Noùi theá cuõng khoâng phaûi ñeå chuùng ta coi thöôøng nhöõng caùi hay, caùi ñeïp khaùc cuûa ngöôøi. Noùi theá chæ ñeå chuùng ta töï tin hôn, khoâng töï toân ñaõ ñaønh, maø nhaát laø khoâng töï ti ñeán ñoä phaûi luoân töï daèn vaët mình, luoân ñeà cao quaù ñaùng caùi chöa phaûi laø mình, thaønh ra khoù coù theå mình laø mình. E raèng mình cöù phaûi chaïy ñi tìm caùi boùng cuûa mình.

AÂm nhaïc cuûa mình thieân veà giai ñieäu hôn hoaø aâm, thoaùng moûng hôn laø ñoà soä. Moãi caùi coù neùt ñeïp rieâng, maø söùc lay ñoäng loøng ngöôøi thì ñang môû ngoû. Khoâng ai noùi caém hoa theo kieåu Nhaät baûn laø coù khaû naêng lay ñoäng keùm hôn chæ vì hoï duøng ít hoa hôn ngöôøi chaâu AÂu. Khoâng ai noùi böùc tranh thuyû maïc cuûa Trung hoa cuõng laïi keùm ngheä thuaät hôn chæ vì hoï duøng ít maøu saéc hôn?!…

Ñeå taïm keát thuùc, chuùng toâi xin laáy laïi lôøi nhaän ñònh cuûa nhaø pheâ bình ngheä thuaät Xoâ-roáp maø chuùng toâi ñaõ trích daãn ôû ñaàu loaït baøi naày: " Cuõng nhö moät ñoaù hoa hueä trong veû traùng leä hoaøn maãn cuûa noù ñaõ laøm môø caû maøu gaám veû ngoïc, aâm nhaïc daân gian vôùi caùi giaûn dò töôi maùt cuûa noù, coøn traêm ngaøn laàn phong phuù, ñeïp ñeõ hôn taát caû caùc kyõ xaûo kinh vieän" (x.HLMC 23 tr.12).