I. THAÂN THEÁ VAØ SÖÏ NGHIEÄP:

Franz SCHUBERT sinh ngaøy 31 thaùng 1 naêm1797 ôû vuøng Lichtenstein, thuoäc ngoaïi oâ cuûa thuû ñoâ Vienna (nöôùc AÙo). Gia ñình oâng laø moät gia ñình soáng baèng ngheà daïy hoïc vaø raát saønh aâm nhaïc. OÂng tieáp nhaän töø gia ñình moái lieân heä ñaàu tieân vôùi aâm nhaïc.

Töø nhoû, SCHUBERT ñaõ hoïc violon vaø piano vôùi cha vaø ngöôøi anh lôùn. Sau naøy, moät ngöôøi baïn cuûa cha caäu ñaõ tieáp tuïc daïy SCHUBERT veà violon, piano vaø nhöõng ñieàu cô baûn veà hoøa aâm. Ngoaøi vieäc bieåu dieãn ñöôïc moät soá nhaïc cuï, caäu beù SCHUBERT coøn coù moät gioïng haùt raát hay vaø coù khaû naêng saùng taùc naåy nôû raát sôùm.

Töø naêm 1812, SCHUBERT ñaõ theo hoïc SALIERI veà phöông phaùp vieát nhaïc kòch vaø kyõ thuaät saùng taùc thanh nhaïc noùi chung.

Naêm 1813, SCHUBERT toát nghieäp tröôøng nhaïc. Sau khi toát nghieäp, ñeå laøm theo yù muoán cuûa cha mình, oâng ñaõ haønh ngheà daïy hoïc. Nhöng coâng vieäc sö phaïm ñaõ laøm oâng caûm thaáy buoàn chaùn. Tranh thuû nhöõng luùc raûnh roåi ngoaøi giôø daïy hoïc, chæ trong naêm 1815, SCHUBERT ñaõ vieát ñöôïc treân 100 ca khuùc. Chính trong theå loaïi naøy, taøi naêng thô moäng vaø tröõ tình cuûa oâng ñöôïc theå hieän ñaày ñuû nhaát.

Naêm 1818, SCHUBERT döùt khoaùt töø boû ngheà daïy hoïc ñeå hoaøn toaøn daán thaân vaøo vieäc saùng taùc. Ñaây laø luùc baét ñaàu cuûa thôøi kyø nôû roä taøi naêng cuûa oâng.

Tính cho ñeán naêm 1822, SCHUBERT ñaõ vieát 7 baûn giao höôûng, nhieàu sonate cho piano, caùc khuùc töù taáu, nguõ taáu, opera, ouvertures vaø nhieàu taùc phaåm khaùc.

Nhöng vieäc töø boû ngheà daïy hoïc ñaõ ñem ñeán cho oâng moät thaûm hoïa lôùn, aûnh höôûng phaàn naøo ñeán cuoäc soáng cô cöïc ñöa ñeán caùi cheát non yeåu vì thieáu dinh döôõng. Gia ñình oâng choáng ñoái quyeát ñònh naøy vaø ñaõ ñoaïn tuyeät vôùi oâng. Tuy saùng taùc raát nhieàu vaø ñöôïc nhöõng gia ñình giaøu coù thôøi baáy giôø troïng voïng, nhöng oâng vaãn soáng trong ngheøo khoå, thieáu thoán. OÂng khoâng thueâ noåi cho mình moät nôi ôû vaø caû ñeán vieäc sinh soáng haèng ngaøy cuõng phaûi nhôø ñeán beø baïn. OÂng coù raát nhieàu baïn beø toát thuoäc caùc giôùi vaên só, thi só vaø hoïa só. Moät caâu chuyeän truyeàn thuyeát keå laïi raèng, khi ñöôïc hoûi : "Taùc phaåm naøo cuûa oâng laø giaù trò nhaát", moät hoïa só noåi tieáng ñöông thôøi vaø laø baïn cuûa SCHUBERT ñaõ traû lôøi: "Ñoù laø nhöõng trang giaáy veõ cuûa toâi nhöng SCHUBERT ñaõ xin ñeå laøm giaáy ghi cheùp nhaïc!"

Töø naêm 1822 trôû ñi, SCHUBERT coù laøm vieäc moät thôøi gian ngaén ôû nhaø moät baù töôùc Hungarie. Nhöng sau ñoù, oâng xa laùnh haún khoûi giôùi quyù toäc. OÂng trôû thaønh ngöôøi nhaïc só thaønh Vienna ñaàu tieân soáng vaø saùng taùc töï do, hoaøn toaøn khoâng ñaët döôùi söï baûo trôï cuûa nhaø quyù toäc naøo. Tuy ngaøy caøng coù ñöôïc töï do thöïc söï, oâng ñaõ phaûi traû giaù laïi baèng cuoäc soáng vaät chaát ngaøy caøng cô cöïc.

Luùc naøy, tính chaát laõng maïn, tröõ tình nhöng laïc quan cuûa SCHUBERT ñaõ bò thöông toån naëng neà. OÂng caûm thaáy ñôn ñoäc vaø trong saùng taùc theå hieän nhieàu noãi buoàn bi thöông. Töø ñoù, ngheä thuaät cuûa SCHUBERT tieán gaàn ñeán chaát kòch tính nhö trong nhaïc cuûa BEETHOVEN. Gaàn luùc qua ñôøi, BEETHOVEN ñöôïc bieát moät soá ca khuùc cuûa SCHUBERT vaø ñaõ ñaùnh giaù raát cao, coâng nhaän SCHUBERT laø moät thieân taøi. Veà phía mình, töø khi coøn treû ñeán cuoái ñôøi, SCHUBERT moät möïc kính troïng BEETHOVEN.

SCHUBERT laø ngöôøi ñaàu tieân, saùng laäp neân nhöõng maãu möïc kinh ñieån cho ngheä thuaät laõng maïn trong aâm nhaïc. Tính laõng maïn ñoù theå hieän trong caùc lónh vöïc khaùc nhau nhö nhaïc giao höôûng, nhaïc thính phoøng, caùc nhaïc phaåm cho ñaøn phím vaø ñaëc bieät laø trong thanh nhaïc.

Tính cho ñeán khi qua ñôøi non yeåu vaøo naêm 31 tuoåi, SCHUBERT ñaõ vieát gaàn 600 ca khuùc. Trong soá ñoù coù nhöõng taùc phaåm löøng danh, trôû thaønh baát huû cuûa nhaân loaïi, nhö "Ave Maria", "Serenade". Trong soá ñoù cuõng coù hai taäp lieân ca khuùc (Song cycles) tuyeät vôøi vôùi ña soá caùc baøi döïa treân lôøi thô cuûa MUELLER (nhaø thô Ñöùc, ñöông thôøi vôùi SCHUBERT, chuyeân saùng taùc veà chuû ñeà tình yeâu): "Die schoene Muellerin" (Coâ thôï xay xinh ñeïp) (1823) goàm 20 baøi vaø "Die Winterreise" (Chuyeán ñi muøa ñoâng) (1827) goàm 24 baøi. Giôùi nghieân cöùu aâm nhaïc coå ñieån ñaõ goïi oâng laø"Vua ca khuùc". Quaû thaät nhö theá, theå loaïi maø SCHUBERT yeâu thích nhaát vaø cuõng laø quan troïng nhaát maø oâng ñoùng goùp cho kho taøng aâm nhaïc theá giôùi laø ca khuùc. Giai ñieäu trong caùc ca khuùc cuûa oâng thaät ñoäc ñaùo bôûi chuùng ñôn giaûn nhöng laïi saâu xa, nheï nhaøng nhöng laïi huyeàn dieäu, buoàn tröõ tình nhöng khoâng bi quan. Hôn theá nöõa, nhöõng giai ñieäu aáy coù nguoàn goác raát gaàn vôùi neàn aâm nhaïc daân gian, ñaëc bieät cuûa nöôùc Ñöùc. Nhö ñaõ noùi ôû treân toác ñoä vieát cuûa oâng cuõng thaät kinh khuûng. Chæ trong buoåi chieàu ngaøy 11 thaùng 10 naêm 1814, khi môùi 17 tuoåi, oâng ñaõ hoaøn taát ca khuùc "Gretchen am Spinnrade" (Naøng Gretchen beân khung quay sôïi). Naêm sau ñoù, cuõng vaøo moät buoåi chieàu, chæ trong coù vaøi phuùt oâng ñaõ vieát xong "Erlkoenig" (Vua caùc thaàn thaùnh). Ñaây laø hai trong soá nhöõng ca khuùc ñöôïc bieát ñeán nhieàu nhaát cuûa oâng. Franz LISZT ñaõ phaûi goïi ñaây laø nhöõng nhaïc phaåm coù nhieàu chaát thô hôn baát cöù taùc phaåm naøo.

Trong laõnh vöïc thanh nhaïc, SCHUBERT coøn vieát gaàn 100 taùc phaåm khaùc nhö: "Boä leã cung La giaùng Tröôûng" (Mass in Ab M), "Boä leã cung Mi giaùng Tröôûng" (Mass in Eb M) v.v. . .

SCHUBERT ñaõ vieát taát caû 9 baûn giao höôûng, trong ñoù symphony soá 7 vaãn coøn chæ laø nhöõng phaùc thaûo, symphony soá 8 cung Bm (1822) ñöôïc bieát ñeán nhieàu nhaát vôùi teân goïi "Baûn giao höôûng dôû dang" (unfinished symphony, symphonie inacheveùe). Ñeán ñaây yeáu toá phaù vôõ nhöõng leà loái coå ñieån cuûa thôøi kyø laõng maïn ñaõ ñöôïc chính thöùc buøng noå. Laàn ñaàu tieân treân theá giôùi xuaát hieän moät baûn giao höôûng chæ coù 2 chöông (movement) so vôùi truyeàn thoáng 4 chöông. Khi vieát baûn giao höôûng soá 4 (Tragic, Bi kòch) SCHUBERT bò aûnh höôûng saâu ñaäm cuûa BEETHOVEN maëc duø thaät ra trong khi saùng taùc, oâng coá tìm caùch töï taïo laáy moät kieåu giao höôûng "Eroica" (teân cuûa baûn giao höôûng soá 3 cuûa BEETHOVEN) cho rieâng mình. Cuøng naêm ñoù, oâng laïi coù yù ñònh vieát "Giao höôûng soá 5" vôùi quyeát taâm töø boû yù töôûng caïnh tranh ñaõ coù ñeå trôû veà caùi chaát cuûa chính mình. Quyeát ñònh khoân ngoan naøy ñaõ giuùp oâng hoaøn taát "Baûn giao höôûng soá 5, cung Bb". Ñaây laø moät taùc phaåm traøn ngaäp nieàm vui, chan hoøa aùnh maët trôøi, khoâng coù chuùt tö töôûng u aùm gôïn maéc. Ba baûn giao höôûng ñaàu tieân ñöôïc saùng taùc trong khoaûng thôøi gian töø 1813 ñeán 1815. Khoaûng thôøi gian coøn laïi cho tôùi naêm 1822, oâng ñaõ saùng taùc tieáp 4 symphonies khaùc. Ñoái vôùi caùc nhaø pheâ bình thì, chính "Baûn giao höôûng soá 9 (cung CM)" môùi laø tuyeät taùc phaåm cuûa oâng. Moät thaùng sau khi SCHUBERT qua ñôøi, baûn giao höôûng naøy bò maát sau moät laàn coâng dieãn (1828). Phaûi ñeán 10 naêm sau, khi Robert SCHUMANN tìm gaëp laïi ñöôïc trong ñoáng baûn thaûo cuûa SCHUBERT taïi nhaø ngöôøi anh em cuûa oâng.

Trong theå loaïi nhaïc thính phoøng, SCHUBERT ñaõ vieát:

• hôn 20 töù taáu khuùc (quartets). Caùc taùc phaåm noåi tieáng ñaàu tieân cuûa theå loaïi naøy laø "quartet cung Eb M" (1813), "quartet cung B M, op. 168" (1814). Nhöng hai quartet tröù danh nhaát laïi laø "Thaàn cheát vaø coâ thieáu nöõ" (Death and Maiden) (1824) vaø moät quartet dôû dang, cung Cm (1820).
• moät vaøi tam taáu khuùc (trios) vaø vaøi trios daønh cho piano. Ñöôïc bieát ñeán nhieàu nhaát laø "Piano trio cung Bb M, op. 99".
• Moät taùc phaåm nhaïc thính phoøng khaùc cuûa oâng, thöôøng ñöôïc trình taáu, ñoù laø: "nguõ taáu khuùc daønh cho Cello, cung CM, op. 163." Moät soá nhaïc só chuyeân nghieäp cho raèng ñaây laø taùc phaåm hay nhaát cuûa SCHUBERT.

Ñoái vôùi theå loaïi nhaïc daønh cho piano, SCHUBERT ñaõ taïo khuynh höôùng chính veà phong caùch ñaøn phím döïa treân cô sôû nhaïc daân gian vaø ca khuùc. Tuy vaäy, trong laõnh vöïc sonata, oâng vaãn phaûi naèm ôû vò trí thua keùm MOZART vaø BEETHOVEN. Maëc duø, oâng coù moät sonate ñöôïc lieät vaøo loaïi taùc phaåm baäc thaày ñoái vôùi moïi tieâu chuaån. Ñoù laø, "sonate soá 21, cung Bb M", ñöôïc xuaát baûn sau khi oâng qua ñôøi. Haàu heát caùc taùc phaåm daønh cho piano cuûa oâng ñeàu coù hình thöùc nhoû, gioáng nhö caùc taùc phaåm piano thu nhoû ra ñôøi sau naøy cuûa SCHUMANN vaø MENDELSSOHN. "The wander" (keû phieâu löu laïc) laø moät khuùc Fantasy chieám vò trí ñaëc bieät trong coâng trình daønh cho piano cuûa oâng. SCHUMANN ñaùnh giaù veà taùc phaåm naøy nhö sau: "Vôùi saùng taùc naøy, SCHUBERT muoán thu toùm caû daøn nhaïc vaøo trong chæ hai baøn tay cuûa mình."

Duø cho nhöõng ngöôøi ngöôõng moä SCHUBERT cho raèng chöa ai coù theå vieát ñöôïc nhöõng giai ñieäu nhö oâng, caùc nhaø chuyeân moân vaãn nhaán maïnh raèng, oâng coøn laø moät thieân taøi trong laõnh vöïc hoøa aâm, moät nhaø phoái khí ñaùng kinh ngaïc. Bôûi vì, SCHUBERT chöa bao giôø coù ñöôïc moät daøn nhaïc ñeå theå hieän caùc taùc phaåm cuûa mình. OÂng laø moät ngheä só ngheøo vaø baát haïnh "chöa töøng thaáy"! Raát ít taùc phaåm cuûa cuûa oâng ñöôïc xuaát baûn khi oâng coøn soáng. Neáu coù chaêng thì ñeàu do baïn beø thöông giuùp vaän ñoäng caùc nhaø xuaát baûn ñeå in maø thoâi. Trong 600 ca khuùc cuûa oâng chæ coù 187 ñöôïc in; 22 töù taáu thì chæ ñöôïc in coù moät baûn! Khoâng coù moät baûn giao höôûng naøo ñöôïc in khi oâng coøn soáng! "Baûn giao höôûng dôû dang" phaûi ñôïi maõi ñeán naêm 1865 (töùc sau 43 naêm) môùi ñöôïc coâng dieãn laàn ñaàu tieân! SCHUBERT coù moät loã tai sieâu nhieân ñeå "nghe" taùc phaåm cuûa mình. Vaøo naêm 1928, nhaân kyû nieäm 100 naêm ngaøy ra ñôøi "Baûn giao höôûng dôû dang", moät coâng ty ñóa haùt cuûa Myõ ñaõ treo giaûi thöôûng cho caùc nhaïc só hieän ñaïi ñeå hoaøn taát symphony naøy moät caùch hay nhaát vaø baùm saùt tinh thaàn SCHUBERT. Caùc nhaø soaïn nhaïc treân theá giôùi choáng ñoái saùng kieán "thoâ baïo" naøy moät caùch kòch lieät.

Thaät thieáu soùt neáu chuùng ta khoâng keå ñeán phaàn nhaïc ñöôïc vieát cho vôû kòch "Rosamunde". SCHUBERT vieát taùc phaåm naøy treân phong caùch cuûa aâm nhaïc truyeàn thoáng thaønh Vienna nhöng vaãn mang tính tröõ tình thô moäng, ñieån hình cuûa oâng.

SCHUMANN, moät ngöôøi say meâ SCHUBERT ñaõ coù laàn noùi veà oâng nhö sau:"OÂng ta ñaõ laøm rung chuyeån yù nghó vaø haønh ñoäng cuûa nhaân loaïi. AÂm nhaïc cuûa oâng bieán ñoåi muoân hình vaïn traïng". Khi nghe tin SCHUBERT qua ñôøi, SCHUMANN ñaõ khoùc suoát moät ñeâm. Chæ trong voøng moät naêm, hai thieân taøi cuûa neàn aâm nhaïc theá giôùi, ñaëc bieät cuûa thôøi kyø laõng maïn ñaõ vónh vieãn ra ñi. Coù phaûi chaêng, hình aûnh moät SCHUBERT caàm ñuoác ñi tröôùc quan taøi cuûa BEETHOVEN ñaõ laø moät ñieàm baùo tröôùc?

• Lòch söû AÂm nhaïc theá giôùi (Phaàn Ñaïi cöông) – LINH GIANG, Tp. HCM, 1988.
• Lòch söû AÂm nhaïc theá giôùi (Taäp II) – NGUYEÃN THÒ NHUNG, THEÁ VINH, Haønoäi, 1985
• CLASSICAL MUSIC (The 50 Greatest Composers) – PHIL G. GOULDING, New York, 1992.
• Woerterbuch der MUSIK – HEINRICH LINDLAR – Ausburg (Germany), 1997.
• History of Music – HUGH MILLER, USA, 1965