PIOTR ILYITCH TCHAIKOVSKY

(1840-1893)

Nhöõng nhaø soaïn nhaïc maø chuùng ta ñaõ tìm hieåu trong nhöõng soá baùo vöøa qua, ngoaïi tröø CHOPIN ra, thuoäc vaøo haøng “Top Ten” caùc nhaïc só lôùn cuûa nhaân loaïi. Trong soá ñoù, Piotr Ilyitch TCHAIKOVSKY ñöùng haøng thöù 10 vaø laø ngöôøi duy nhaát khoâng mang doøng maùu Ñöùc. Cuõng vì söï ñoäc ñaùo, ñaëc bieät cuûa rieâng oâng neân maëc duø chöa tìm hieåu veà BRAHMS, WAGNER (2 nhaïc só coøn laïi cuûa danh saùch noùi treân), laàn naøy chuùng toâi öu tieân daønh baøi vieát veà oâng. Beân caïnh ñoù, chuùng toâi thöû nghieäm moät hình thöùc baøi khaûo cöùu khaùc vôùi nhöõng baøi tröôùc ñaây, vöøa ñeå ñaùnh daáu ñaëc tính ña caûm töôïng tröng cho nhaïc cuûa TCHAIKOVSKY, vöøa mong ñem laïi moät khoâng khí môùi cho quùy ñoäc giaû.

NEÀN AÂM NHAÏC COÅ ÑIEÅN NGA TRÖÔÙC TCHAIKOVSKY

Neàn aâm nhaïc coå ñieån Nga phaùt trieån chaäm hôn so vôùi theá giôùi, noùi chính xaùc hôn laø so vôùi Chaâu AÂu. Khi theá giôùi böôùc vaøo thôøi kyø aâm nhaïc laõng maïn (romantic - ñöôïc tính töø 1820 ñeán 1900), neàn aâm nhaïc coå ñieån Nga môùi ñöôïc hình thaønh roõ neùt. (Thôøi kyø coå ñieån - classic - keùo daøi töø naêm maø J. S. BACH qua ñôøi, 1750, ñeán naêm 1820).  Sau GLINKA (Michail Ivanovitch GLINKA, 1804-1857, moät coät truï lôùn cuûa neàn aâm nhaïc coå ñieån Nga), töø giöõa theá kyû 19 aâm nhaïc Nga môùi baét ñaàu phaùt trieån. Vaøo thôøi kyø ñoù, neàn vaên hoùa Nga chòu aûnh höôûng maïnh meõ bôûi vaên hoïc Phaùp vaø nhöõng tieán boä (veà khoa hoïc, kyõ thuaät, caû ñeán aâm nhaïc) cuûa Ñöùc. Töø ñoù, trong giôùi caùc nhaø soaïn nhaïc Nga hình thaønh hai khuynh höôùng. Nhoùm thöù nhaát chuû tröôûng du nhaäp nhöõng tieán boä veà kyõ thuaät cuûa ngoaïi quoác ñeå laøm phong phuù cho neàn aâm nhaïc Nga coøn non treû. Ñaïi dieän cho nhoùm naøy laø Griguri RUBINSTEIN, giaùm ñoác nhaïc vieän St. Petersburg (ñöôïc coi laø ngöôøi saùng laäp nhaïc vieän St Petersburg, moät thôøi ñoåi teân laø Leùningrad). TCHAIKOVSKY laø moät trong soá nhöõng ngöôøi toát nghieäp khoùa ñaàu tieân cuûa nhaïc vieän naøy. Veà sau, oâng tham gia thaønh laäp nhaïc vieän Moskva (Maùt-xcô-va) vaø daàn daàn trôû thaønh ngöôøi ñaïi dieän chính thöùc cho khuynh höôùng treân. Moät khuynh höôùng khaùc ñoái laäp laïi, ñöôïc ñaïi dieän bôûi nhoùm “5 ngöôøi” goàm coù caùc nhaø soaïn nhaïc noåi tieáng: BALAKIREV, MUSSORGSKY, CESAR QUI, BORORDIN vaø RIMSKY-KORSAKOV. Nhoùm naøy chuû tröông duøng hoaøn toaøn caùc chaát lieäu noäi ñòa ñeå taïo neân moät neàn aâm nhaïc Nga rieâng bieät, taäp trung khai thaùc daân ca Nga, khoâng du nhaäp nhöõng kyõ thuaät töø ngoaïi quoác. Ngöôøi ta coøn goïi ñoù laø nhöõng ngöôøi theo chuû nghóa quoác gia.

 

ÑAËC ÑIEÅM CUÛA  TCHAIKOVSKY TRONG LÒCH SÖÛ AÂM NHAÏC CUÛA NHAÂN LOAÏI

Nhìn chung, TCHAIKOVSKY laø moät nhaø soaïn nhaïc ña caûm, bi quan vaø coù moät taâm hoàn giaàu ñieäu tính. Khoâng theå choái caõi raèng, oâng laø moät nhaïc só saùng taùc cho daøn nhaïc tuyeät vôøi, coù thieân khieáu roõ reät, coù taøi dieãn ñaït nhöng quaù nhieàu xuùc ñoäng. Tuy nhieân chuùng ta ñöøng queân raèng oâng laø ngöôøi Nga – vaø khoù maø tìm thaáy moät ngöôøi Nga laïnh luøng, voâ caûm. TCHAIKOVSKY laø moät trong nhöõng nhaân vaät chính cuûa thôøi kyø laõng maïn, maø doøng maùu chính cuûa thôøi kyø naøy laø chuû nghóa xuùc caûm. Beân caïnh ñoù, oâng laø moät thieân taøi trong vieäc xaây döïng caùc giai ñieäu ñeïp (maø ña soá ruùt töø chaát lieäu daân ca Nga). Chính vì nhöõng yeáu toá ñoù maø nhaân loaïi coù ñöôïc TCHAIKOVSKY, moät nhaø soaïn nhaïc Nga ñaày xuùc caûm vaø ñaày ñieäu tính keát hôïp vôùi moät taâm hoàn luoân chaát chöùa nhöõng thoáng khoå.

Khoâng ai coù theå phuû nhaän ñöôïc raèng oâng laø nhaø soaïn nhaïc Nga ñöôïc yeâu chuoäng nhaát, ñöôïc bieát ñeán nhieàu nhaát. Ngöôøi ta thöôøng coi oâng nhö moät BEETHOVEN cuûa neàn aâm nhaïc Nga vaø cuûa caû Ñoâng AÂu. TCHAIKOVSKY laø moät trong soá nhöõng nhaø soaïn lôùn nhöng coù cuoäc ñôøi töông ñoái ngaén nguûi vaø nhieàu bi kòch. OÂng qua  ñôøi ôû tuoåi 53, vaø coù moät laàn toan tính töï vaãn.

 

CON ÑÖÔØNG DAÃN ÑEÁN AÂM NHAÏC VAØ AÛNH HÖÔÛNG RA THEÁ GIÔÙI

Cha oâng laø moät thanh tra ngaønh moû cuûa chính quyeàn Nga. OÂng theo hoïc veà Luaät vaø laøm thö kyù cho Boä Tö Phaùp. Veà sau, oâng töø boû taát caû ñeå choïn söï nghieäp aâm nhaïc vaø hoïc taïi nhaïc vieän St. Petersburg. Sau khi toát nghieäp, oâng ñöôïc cöû veà daïy hoïc taïi nhaïc vieän Maùt-xcô-va tröôùc khi noåi danh theá giôùi. Trong soá 13 nhaø soaïn nhaïc Nga vaøo giöõa thôøi kyø laõng maïn, oâng laø moät trong soá 4 ngöôøi noåi tieáng nhaát. Ba ngöôøi kia laø: RIMSKY-KORSAKOV, BORODIN vaø MUSSORGSKY. Nhöõng ngöôøi sau naøy thuoäc nhoùm “Naêm” (coøm goïi laø nhoùm “Maïnh”), laø nhöõng ngöôøi theo chuû nghóa quoác gia nhö ñaõ noùi ôû treân. TCHAIKOVSKY hoaøn toaøn ñoái laäp vôùi hoï.

 Maëc duø oâng laø moät ngöôøi raát yeâu nöôùc, nhöng khoâng cöïc ñoan nhö nhoùm ‘Maïnh 5”. OÂng chuû tröông saùng taùc vaãn duøng ñeán nhöõng chaát lieäu cuûa daân ca Nga nhöng vôùi kyõ thuaät tieán boä cuûa theá giôùi haàu coù theå ñöa neàn aâm nhaïc Nga leân taàm möùc quoác teá. Do ñoù, oâng trôû thaønh moät nhaø soaïn nhaïc coù taàm aûnh höôûng quoác teá hôn nhöõng ngöôøi kia. Vaø taát nhieân, oâng luoân luoân trôû thaønh muïc  tieâu cho hoï coâng kích. Theo phaân tích cuûa nhieàu nhaø chuyeân moân, caùc taùc phaåm cuûa oâng chòu aûnh höôûng cuûa nhaïc kòch YÙ, ngheä thuaät muùa ballet cuûa Phaùp vaø aâm nhaïc giao höôûng, ca khuùc cuûa Ñöùc. Ba chaøng “khoång loà” cuûa aâm nhaïc kinh ñieån theá giôùi ñaõ taäp trung nôi thieân taøi cuûa TCHAIKOVSKY. Chuùng ta khoâng ngaïc nhieân veà nhöõng aûnh höôûng aáy treân oâng, bôûi vì oâng thöôøng soáng caû ôû YÙ laãn Phaùp vaø du lòch nhieàu nôi. OÂng sang taän Hoa kyø ñeå bieåu dieãn, cuï theå laø ñaõ thaønh coâng vang doäi vôùi “Overture 1812”. Ñaây laø moät taùc phaåm ñöôïc bieát ñeán nhieàu nhaát trong soá caùc taùc phaåm cuûa nhöõng nhaø soaïn nhaïc theo chuû nghóa quoác gia maëc duø oâng khoâng ôû trong soá hoï. Ñaây laø moät taùc phaåm vieát veà cuoäc xaâm laêng nöôùc Nga baát thaønh cuûa NAPOLEÙON vaøo naêm 1812. Moät giai ñieäu cuûa taùc phaåm naøy ñöôïc duøng laøm nhaïc ñeà cho baûn quoác ca baát huû cuûa Phaùp, “La Marseillaise”. Ngöôøi ta khoâng theå queân ñöôïc söï kieän nhaø chæ huy baäc thaày ROSTROPOVICH ñieàu khieån taùc phaåm naøy tröôùc khoaûng 300.000 khaùn thính giaû tröôùc ñieän Capitol vaø ñaøi töôûng nieäm Washington vaøo ngaøy 4 thaùng 7 naêm naøo.

 NHÖÕNG TAÙC PHAÅM ÑAÙNG LÖU YÙ NHAÁT CUÛA TCHAIKOVSKY

Trong moïi laõnh vöïc aâm nhaïc, TCHAIKOVSKY ñeàu coù nhöõng taùc phaåm ñoäc ñaùo. Tuy nhieân sôû tröôøng cuûa oâng vaãn thieân veà nhaïc cho daøn nhaïc trong nhieàu theå loaïi. Ña soá laïi ñöôïc vieát trong nhöõng ñieäu thöùc thöù u saàu.

OÂng vieát taát caû laø 7 giao höôûng, trong ñoù coù moät baûn giao höôûng tieâu ñeà mang teân “Manfred Symphony”. Saùu baûn giao höôûng kia ñöôïc vieát laàn löôït ôû caùc cung Gm, Cm, DM, Fm, Em vaø Bm (symphony “Patheùtique”). Nhaïc ñeà chính cuûa 4 baûn giao höôûng ñaàu ñöôïc khai thaùc töø chaát lieäu daân ca Nga. Nhaïc ñeà cuûa hai giao höôûng sau coù giai ñieäu do oâng saùng taïo nhöng “raát Nga”. Trong soá ñoù, caùc baûn “Giao höôûng soá 4 (1878), soá 5 (1888), soá 6 (1893)” mang nhieàu xuùc caûm nhaát vaø cuõng ñöôïc bieåu dieãn nhieàu nhaát ngaøy nay treân theá giôùi.

Veà nhaïc kòch, oâng vieát khoaûng 10 vôû, nhöng noåi tieáng nhaát laø 2 opeùra: “Pique Dame” vaø “Eugene Onegin”. Rieâng trong vôû sau naøy, oâng duøng lôøi ca laø toaøn boä thô (cuøng teân) cuûa PUSHKIN (Alexander Sergejevitch PUSHKIN, 1799-1837, ñaïi thi haøo cuûa Nga, nhö Nguyeãn Du cuûa Vieät Nam vaäy, taäp thô Eugene Onegin cuûa oâng ñöôïc vieát vaøo naêm 1840). Ba vôû ballet noåi tieáng cuûa oâng laø “The Swan lake” (Hoà Thieân Nga, 1876), “The sleeping Beauty” (Ngöôøi ñeïp nguû trong röøng, 1889) vaø “Nutcracker” (1892) ñaõ chieám ñöôïc caûm tình cuûa khaùn thính giaû cuõng nhö nhöõng nhaø soaïn nhaïc lôùn vaø nghieâm tuùc khaùc treân theá giôùi, ñoàng thôøi taïo neân moät phong caùch ballet Nga maø theá giôùi phaûi coâng nhaän.

Caùc taùc phaåm löøng danh khaùc cuûa TCHAIKOVSKY goàm coù: “Romeo and Juliet” (1870) – ñaây laø moät overture ñoäc laäp ; taùc phaåm 1 chöông laáy caûm höùng töø baøi thô “Inferno” (Ñòa nguïc) cuûa DANTE (Alighieri DANTE, 1265-1321, ñaïi thi haøo ngöôøi Y, coù aûnh höôûng treân toaøn boä neàn thi ca theá giôùi..), fantasy symphony “Francesca da Rimini” (1876); “Capriccio Italien” (Khuùc tuøy höùng YÙ - 1880); “Concerto soá 1 cho piano, cung Bbm” (1875) coù chuû ñeà döïa treân daân ca Ucraina; “Concerto cho violon, cung DM” (1878) ñöôïc saép vaøo haøng naêm concerto cho violon hay nhaát cuûa lòch söû aâm nhaïc theá giôùi; hôn moät traêm ca khuùc, vaø overture noåi tieán “1812” ñaõ noùi treân ñaây.

Veà theå loaïi nhaïc thính phoøng, TCHAIKOVSKY vieát khoâng nhieàu nhöng ñaõ ñeå laïi nhieàu taùc phaåm ñaùng khaâm phuïc. Goàm coù: moät “khuùc töù taáu cung BM, op. 11”, vaø moät “Tam taáu cho piano, cung La thöù, op. 50”. Trong soá hôn 100 ca khuùc cuûa oâng, coù baøi “Chæ laø moät traùi tim coâ ñôn” (Not olny but the Lonely Heart) döïa treân lôøi thô cuûa GOETHE ñöôïc bieát ñeán nhieàu nhaát.

 

BÖÔÙC ÑAÀU NGHE NHAÏC TCHAIKOVSKY   

Ñeå taäp tìm hieåu vaø yeâu meán nhaïc TCHAIKOVSKY, ñoàng thôøi coù caùi nhìn khaùi quaùt veà caùc taùc phaåm cuûa oâng, chuùng toâi xin gôïi yù sau ñaây moät danh muïc “Top Ten” nhöõng tuyeät taùc cuûa oâng:

·       Giao höôûng:

1.     Baûn giao höôûng soá 4, cung Fm

2.     Baûn giao höôûng soá 5, cung Em

3.     Baûn giao höôûng soá 6, cung Bm (Patheùtique)

·       Caùc taùc phaåm cho daøn nhaïc :

4.     Overture “1812”

5.     Capriccio Italien

6.     Concerto soá 1, cho Piano cung Bbm

7.     Concerto cho violon, cung DM

8.     Overture fantasy “Romeo & Juliet”

9.     Nhaïc cho vôû ballet “Hoà Thieân Nga” (The Swan Lake)

10.  Nhaïc cho vôû ballet “Nutcracker”

 Khi nghe caùc taùc phaåm treân, chuùng ta neân löu yù ñaëc tính hay phong caùch phoái khí rieâng bieät vaø ñoäc ñaùo cuûa TCHAIKOVSKY. Phong caùch aáy döïa treân nguyeân lyù phoái khí coå ñieån laø: “phaùt trieån söï trong saùng, tinh khieát cuûa töøng nhaïc cuï”. Trong caùc taùc phaåm cuûa oâng khoâng coù söï pha troän aâm saéc cuûa caùc nhaïc cuï maø giöõ nguyeân veû tieáng cuûa chuùng vôùi moät kyõ thuaät phoái khí taøi tình. Chính vì vaäy maø ngöôøi ñôøi nay thöôøng duøng nhöõng ñoaïn trích trong caùc taùc phaåm cuûa oâng ñeå  laøm ví duï khi giaûng daïy veà phoái khí trong caùc nhaïc vieän treân theá giôùi.