Trao ñoåi Tìm hieåu Phuïng vuï - Muïc vuï

Leã Nghi

AÂm Nhaïc

AÛnh Töôïng

Kieán Truùc

Keát Luaän Taïm Thôøi

Ngheä thuaät khaùc, toân giaùo khaùc. Caû hai beân, moãi beân ñeàu theo moät tieâu chuaån khaùc. Ngheä thuaät nhaèm taïo neân caùi ñeïp. Toân giaùo nhaèm ñöa ngöôøi ta vaøo moät neáp soáng sao cho phaûi ñaïo, phaûi ñaïo ñoái vôùi Thieân Chuùa, phaûi ñaïo ñoái vôùi ngöôøi ñoàng loaïi. Coù nhöõng caùi ñeïp, nhöng chöa chaéc ñaõ laø phaûi ñaïo. Coù nhöõng caùi phaûi ñaïo,nhöng chöa chaéc ñaõ coù moät hình thöùc ñeïp maét, söôùng tai, khoaùi trí.

Tuy vaäy ngheä thuaät gaén lieàn vôùi taát caû caùc hoaït ñoäng cuûa ngöôøi ta. Töø caùc hoaït ñoäng kyõ thuaät coù tính caùch vuï lôïi, cho ñeán nhöõng haønh vi ñaïo ñöùc hôïp vôùi ñaïo laøm ngöôøi, taát caû, ít hay nhieàu, ñeàu tìm ñeán moät hình thöùc ñeïp ñeõ, ñeå cho ngöôøi ta vui thích. Thieáu caùi ñeïp thì nhöõng haønh vi phaûi ñaïo maáy ñi nöõa cuõng khoù maø laøm cho ngöôøi ta vui ñaïo. Vì theá ngheä thuaät toân giaùo coù moät vai troø quan troïng trong vieäc truyeàn giaùo. Nhöng ngheä thuaät toân giaùo cuûa caùc daân toäc cuõng coù nhieàu ñieåm khaùc nhau, tuøy theo truyeàn thoáng vaên hoaù, loái caûm xuùc, caùch suy luaän, oùc töôûng töôïng vaø thoùi quen duøng hình aûnh töôïng tröng. Cho neân khi chuùng ta chaáp nhaän moät toân giaùo töø nöôùc ngoaøi truyeàn vaøo, thì ngheä thuaät toân giaùo ngoaïi quoác cuõng vaøo theo ít nhieàu.

Beân AÂu chaâu ngheä thuaät toân giaùo ñaõ phaùt trieån moät caùch raát phong phuù trong khuoân khoå ñaïo Thieân Chuùa töø hai möôi theá kyû nay. Neáu ta boû ñi caùc thaùnh ñöôøng ñoà soä, ñöôïc xaây caát theo nhieàu kieåu, nhö roâ-man, goâ-tích, ba-roác, taân thôøi, neáu ta loaïi tröø aâm nhaïc bình ca cuøng vôùi caùc baûn nhaïc toân giaùo cuûa Schutz, Bach, Haydn, Mozart, Beethoven, Messiaens, v.v.,thì vaên hoaù AÂu chaâu cuõng ngheøo ñi raát nhieàu. Chính vì theá maø caùc chính phuû AÂu chaâu ngaøy nay, keå caû nhöõng chính phuû choáng ñaïo Thieân Chuùa, cuõng ra coâng duy trì laáy caùc thaùnh ñöôøng coå, vaø aâm nhaïc toân giaùo cuûa caùc nhaïc só ñaïi taøi keå treân ñaây.

Coù theå noùi laø töø khi ñaïo Thieân Chuùa ñöôïc truyeàn vaøo nöôùc ta thì ngheä thuaät toân giaùo AÂu chaâu cuõng vaøo theo ít nhieàu. Tuy noù khoâng nhieàu laém, nhöng cha oâng chuùng ta cuõng trung thaønh duy trì laáy caû, phaàn thì vì coi ñoù laø di saûn toân giaùo, phaàn thì cuõng vì muoán coù caùi gì rieâng ñeå phaân bieät chuùng ta vôùi ngöôøi beân löông. Caàn phaûi noùi laø ngheä thuaät Vieät nam cuõng ñaõ ñöôïc ñöa vaøo loái soáng ñaïo cuûa ta töø laâu, nhö toâi seõ noùi sau naøy.

Coâng vieäc caàn phaûi laøm baây giôø laø xeùt laïi ngheä thuaät trong ñaïo Thieân Chuùa ôû Vieät nam theo hai tieâu chuaån : thöù nhaát laø xem coù caùi gì ñeïp khoâng, vaø coù hôïp vôùi loái thaåm myõ cuûa daân toäc khoâng ; thöù hai laø xem coù thöïc laø hôïp vôùi giaùo lyù hay khoâng. Tieâu chuaån thöù hai vöøa quan heä hôn, vöøa deã xeùt hôn.

Sau ñaây toâi seõ xin ñeà caäp ñeán boán laõnh vöïc : leã nghi, aâm nhaïc, aûnh töôïng vaø kieán truùc.

Khoâng bieát xöa nay ñaõ coù ai baøn veà leã nghi theo quan ñieåm ngheä thuaät chöa. Nhöng chaéc moät ñieàu laø leã nghi coù caùi ñeïp rieâng cuûa noù. Leã nghi ñeïp thì coù söùc loâi cuoán, laøm cho ngöôøi ta xuùc ñoäng vaø haøo höùng tham gia. Coù nhöõng leã nghi thoâng thöôøng nhö leã phaùt phaàn thöôûng, leã gaén huy chöông. Coù nhöõng leã nghi chính trò, nhö thuû tuïc thaûo luaän trong quoác hoäi, nhö nhöõng cuoäc bieåu tình ngoaøi coâng tröôøng. Veà maët toân giaùo thì xöa kia coù leã teá giao, leã teá thaàn soâng nuùi, ngaøy nay trong daân gian hay coù nhöõng buoåi chaàu vaên (leân ñoàng), nhöõng cuoäc röôùc thaàn, nhöõng leã teá gia tieân, v.v.

Ai cuõng bieát raèng caùc buoåi leã khaùc nhau aáy ñeàu phaûi ñöôïc toå chöùc cho coù qui cuû, phaûi ñöôïc cöû haønh cho coù thöù töï, luùc noùi, luùc laøm, luùc tuyeân boá, luùc ñoïc sôù, luùc ñoïc chuùc vaên, roài laïi coù luùc laøm nhöõng cöû chæ töôïng tröng. Ngöôøi tham döï phaûi ñöùng ngoài cho coù traät töï,, ai ñoùng vai quan troïng thì phaûi coù y phuïc ñaëc bieät, v.v. Thieáu nhö theá thì khoâng coù gì laø ñeïp, vaø cuõng chaúng coøn gì laø leã nghi nöõa.

Coù ñieàu ñaùng chuù yù laø khi ñaïo Thieân Chuùa ñöôïc truyeàn vaøo Vieät nam, thì caùc nhaø truyeàn giaùo, tuy raèng ñaõ coù nhieàu coá gaéng hoäi nhaäp vaên hoaù, nhöng veà maët leã nghi thì laïi raát ít laøm theo phong tuïc Vieät nam. Moät phaàn thì laø vì baûn chaát cuûa thaùnh leã Mi-sa khaùc haún caùc nghi leã coå truyeàn, nhö teá giao, teá thaàn. Moät phaàn khaùc laø vì sôï laãn loän nghi leã maø laøm cho ngöôøi ta hieåu sai caû yù nghóa. Nhöng lyù do chính coù leõ laø vì Toâng toaø Roma, sau khi ñaõ thoáng nhaát giaùo hoäi veà giaùo lyù vaø veà haønh chính, thì cuõng muoán thoáng nhaát veà phuïng vuï, hay phuïng töï ; cho neân ñaõ quyeát ñònh cho caû giaùo hoäi coâng giaùo phaûi duøng tieáng la-tinh vaø leã nghi phaûi theo nhö saùch leã vaø saùch caùc pheùp cuûa truyeàn thoáng Roma.

Noùi cho phaûi thì leã nghi Roma baèng tieáng la-tinh laø moät thaønh quaû toát ñeïp cuûa noã löïc hoäi nhaäp vaøo vaên hoaù... la-tinh. Leã nghi la-tinh coù nhieàu öu dieåm : 1) daân toäc Roma coù oùc toå chöùc vaø tinh thaàn phaùp lyù, cho neân leã nghi coâng giaùo Roma ñöôïc toå chöùc coù qui cuû, coù phaàn ñoaïn haún hoi ; 2) noù khoâng daøi doøng vaên töï, caàn noùi gì thì noùi aáy ; 3) noù taän duïng aâm nhaïc bình ca, laø thöù nhaïc raát thanh bình, giuùp cho ngöôøi nghe deã suy nieäm, vaø 4) ñieåm quan troïng nhaát laø noù ñöôïc caáu taïo moät caùch coù suy nghó caån thaän ñeå phuø hôïp vôùi ñöùc tin. Vì theá ngöôøi ta ñöa ra nguyeân taéc lex orandi, lex credendi, nghóa laø qui taéc xaùc ñònh kinh nguyeän cuõng laø qui taéc xaùc ñònh ñöùc tin.

Tuy theá veà sau cuõng khoâng traùnh ñöôïc nhöõng caùi röôøm raø maø ngöôøi ta theâm thaét vaøo, laøm cho cô caáu thaùnh leã Mi-sa thaønh ra roái ren leäch laïc. Coù nhöõng caùi röôøm raø do loøng suøng tín caù nhaân, ví duï nhö : ñaõ ñoïc kinh Caùo mình ôû ñaàu leã roài maø coøn baét ñoïc laïi tröôùc khi cho chòu leã, ñaõ ñoïc vaø giaûng giaûi thaùnh kinh ôû phaàn ñaàu leã roài maø laïi coøn ñoïc theâm phuùc aâm thaùnh Gioan luùc buoåi leã chaám döùt , v.v.). Coù nhöõng caùi röôøm raø khoâng do loøng suøng tín caù nhaân, cuõng khoâng coù yù toân vinh Thieân Chuùa, nhöng laø ñeå ñeà cao ngöôøi caàm quyeàn trong giaùo hoäi, ví duï : tröôùc Coâng ñoàng, khi vò giaùm muïc laøm leã troïng vaø cho chòu leã, thì giaùo daân phaûi hoân nhaãn giaùm muïc roài môùi ñöôïc chòu leã. Coù moät caùi röôøm raø taày trôøi, ñaõ deïp ñi töø laâu, sau khi Martin Luther leân tieáng phaûn ñoái naêm 1520, ñoù laø nghi thöùc khi ñöùc giaùo toâng xem leã vaø chòu leã : luùc ñoù ngaøi vaãn ngoài treân ngai, chöù khoâng quì xuoáng, vaø coù moät vò hoàng y quì xuoáng tröôùc maët ngaøi vaø ñöa mình thaùnh trong caùi muoãm baèng vaøng cho ngaøi chòu leã. Ngoaøi ra caùi tuïc ai vaøo ‘’chaàu’’ (nhö chaàu vua) ñöùc giaùo toâng thì phaûi hoân chaân ngaøi, tuïc ñoù thoâng duïng cuõng khaù laâu. Cuõng raát may laø Coâng ñoàng Vaticano II ñaõ söûa sang laïi taát caû cho hôïp lyù, hôïp tình vaø nhaát laø hôïp giaùo lyù..

Trôû laïi vieäc truyeàn giaùo ôû AÙ chaâu, cuõng caàn phaûi coâng nhaän laø Toâng toaø Roma trong buoåi ñaàu ñaõ coù thaùi ñoä raát côûi môû. Trong cuoán saùch nghieân cöùu La lutte autour de la liturgie chinoise aux XVII et XVIII sieøcles (Lovanium 1962, 547 tr.), giaùo sö François Bontinck ñaõ trình baày vaø daãn chöùng raát tæ mæ. Tuy coù daøi doøng ñoâi chuùt, nhöng toâi nghó coù toùm taét laïi ñaây coâng vieäc thôøi ñoù thì cuõng khoâng phaûi laø voâ ích. Coâng vieäc nhö sau :

1- Vaán ñeà ñöôïc ñaët ra nhö theá naøy :Vaøo theá kyû XVI thì caùc giaùo só truyeàn giaùo ôû beân Taøu ñeàu thaáy laø caàn phaûi coù nhieàu linh muïc ñeå coi soùc giaùo daân. Nhöng AÂu chaâu laïi khoâng ñuû khaû naêng cung caáp cho giaùo hoäi Trung hoa soá linh muïc caàn thieát, maø duø coù khaû naêng ñi nöõa thì soá ngöôøi ngoaïi quoác quaù ñoâng seõ laøm cho chính quyeàn nghi ngôø giaùo hoäi. Vì theá caàn coù nhieàu linh muïc Taøu, nhaát laø trong thôøi caám ñaïo, khi caùc linh muïc ngoaïi quoác thöôøng bò truïc xuaát. Thôøi ñoù caùc linh muïc phaûi cöû haønh caùc leã nghi baèng tieáng la-tinh. Nhöng hoïc tieáng la-tinh laø moät vieäc raát khoù khaên ñoái vôùi ngöôøi Taøu : nhöõng ngöôøi coù uy tín trong xaõ hoäi nhö caùc nho só thì laïi lôùn tuoåi, hoïc khoâng ñöôïc, maø nhöõng ngöôøi coøn treû, coù theå hoïc ñöôïc tieáng la-tinh, thì laïi khoâng coù uy tín gì ñeå laøm linh muïc.

2- Tröôùc baøi tính nan giaûi aáy, Toâng toaø Roma ñaõ laàn löôït ñöa ra hai giaûi ñaùp. Naêm 1615, ñöùc giaùo toâng Phaoloâ ñeä nguõ, trong vaên kieän Romanae Sedis antistes, ñaõ cho pheùp dòch kinh thaùnh sang haùn vaên coå ñieån, ñoàng thôøi cho cöû haønh thaùnh leã, laøm caùc pheùp vaø ñoïc saùch nguyeän baèng haùn vaên. Nhöng coù nhieàu nhaø truyeàn giaùo nhaän thaáy raèng coù nhieàu töø ngöõ khoâng sao dòch ra haùn vaên cho ñuùng ñöôïc, cho neân raát deã dòch sai, maø coù dòch ñöôïc thì Toâng toaø Roma cuõng khoâng coù phöông tieän gì ñeå kieåm soaùt, cho neân raát deã ñi ñeán choå roái ñaïo. Thaáy giaûi quyeát khoâng xong, neân naêm 1659 ñöùc giaùo toâng Alexandre ñeä thaát, cho pheùp truyeàn chöùc cho caùc linh muïc Taøu, chæ caàn ñoïc ñöôïc tieáng la-tinh maø khoâng caàn hieåu. Giaûi phaùp naøy phaûi pheá ñi raát sôùm, vì ba lyù do :

a) Caùc linh muïc ngöôøi AÂu cho raèng ngöôøi Taøu ñoïc tieáng la-tinh sai be beùt, cho neân khi laøm caùc pheùp bí tích thì chaéc chaén laø khoâng thaønh pheùp ; b) thöù nöõa, caùc nhaø nho nghe ñoïc theo doïng Taøu nhöõng coâng thöùc bí tích maø khoâng ai hieåu noåi thì cho raèng ñoù laø nhöõng caâu thaàn chuù ; c) sau cuøng thì chính caùc linh muïc Taøu cuõng töø choái khoâng nhaän pheùp rieâng cuûa Toâng toaø nhö theá, vì khoâng muoán cho giaùo só ngoaïi quoác khinh mình laø voâ hoïc. (Cuõng caàn nhaéc laïi laø coù maáy vò linh muïc tieân khôûi Vieät nam cuoái theá kyû XVII ñaõ chòu chöùc maø maáy naêm sau môùi ñoïc noåi tieáng la-tinh ñeå laøm leã !). Töø ñoù veà sau caùc linh muïc Taøu vaø Vieät nam ñeàu ñöôïc huaán luyeän baèng tieáng la-tinh caû.

Caùi hi höõu trong caâu truyeän keå treân ñaây, laø tuy raèng giaùo hoäi ñaõ thieáu soùt nhieàu trong vieäc hoäi nhaäp vaên hoaù treân bình dieän leã nghi, nhöng roát cuïc laïi laø thích hôïp vôùi taäp quaùn cuûa ngöôøi Vieät, xöa nay trong tam giaùo coå truyeàn, chæ bieát coù leã nghi baèng haùn vaên maø daân khoâng hieåu !

Trong tình traïng noùi treân, caùc nhaø truyeàn giaùo, caû ngöôøi AÂu laãn ngöôøi Vieät, ñaõ thaät laø coù coâng lôùn trong vieäc saùng taïo ra nhieàu nghi leã beân leà phuïng vuï, baèng tieáng Vieät ñeå naâng ñôõ ñôøi soáng toân giaùo cuûa giaùo daân. Ví duï khoâng tích cöïc tham gia vaøo thaùnh leã ñöôïc, thì ‘’xem’’ leã, vaø ñoïc caùc kinh ngaém leã. Ngoaøi ra coøn coù nghi leã hang ñaù maùng coû, coù haùt vaõn sinh nhaät ; trong tuaàn thaùnh, khoâng nghe ñoïc phuùc aâm veà Chuùa chòu thöông khoù thì coù dieãn tuoàng thöông khoù, coù ngaém ñöùng, vôùi caùc nghi leã nhö tuïc ngöôøi leân ngaém maëc aùo tang ñoäi khaên tang, ñi ñöùng baùi quì theo nhòp seânh nhòp traéc, sau khi caát xaùc thì coù haùt baøi than, coù ñoïc vaên teá Ñöùc Chuùa Gieâsu ; khoâng ñoïc 150 thaùnh vònh baèng tieáng la-tinh ñöôïc thì laàn haït ñoïc 150 kinh kính möøng; trong thaùng Ñöùc Baø thì coù leã nghi daâng hoa haùt vaõn, coù röôùc kieäu Ñöùc Baø, v.v. Nhieàu laém. Ñoù laø di saûn vaên hoaù coâng gíaùo, Noù ñaõ gíuùp cho cha oâng chuùng ta giöõ ñaïo vaø can ñaûm xöng ñaïo ra trong maáy theá kyû vöøa qua.

Töø Coâng ñoàng trôû ñi thì tình traïng thay ñoåi haún. Giaùo daân tröïc tieáp tham gia vaøo thaùnh leã cöû haønh baèng tieáng Vieät. Nhöõng hình thöùc beân leà phuïng vuï, hoaëc laø bò queân laõng ôû nôi thaønh thò, hoaëc laø ñöôïc giöõ laïi moät caùch thuû cöïu, thieáu suy tö veà giaùo lyù. Ví duï trong tuaàn thaùnh vöøa qua, toâi ñi döï leã ôû moät giaùo xöù Vieät nam ôû Phaùp, thì nhaän thaáy raèng leã nghi thaät laø quaù nhieàu : khoâng nhöõng laø coù leã nghi chính thöùc cuûa giaùo hoäi toaøn caàu, maø coøn theâm vaøo ñoù, ñuû caû caùc thöù ngaém ñaøng thaùnh giaù, ngaém ñöùng, v.v.Thaät laø thôû khoâng ra hôi, nhaát laø caùc cha, luùc naøo cuõng phaûi coù maët.

Vì theá toâi nghó neân coù moät ban phuïng vuï, ñeå taâm suy nghó veà caùc leã nghi trong phuïng vuï vaø beân leà phuïng vuï, xeùt xem caùi gì hôïp vôùi caûm xuùc vaø quan nieäm cuûa ngöôøi Vieät nam baây giôø, nhaát laø xem coù hôïp vôùi giaùo lyù hay khoâng. Caàn phaûi theâm raèng.hieän nay ngöôøi ta trao ñoåi vaên hoaù raát nhieàu. Cho neân nghi leã cuûa ta coù theå coù hình thöùc môùi. Toâi khoâng chaéc raèng nghi leã coå truyeàn, vôùi nhöõng caâu hoâ : Khôûi chung coå, Phaàn höông tieán leã, Quaùn taåy, Cuùc cung baùi, Höng, Bình thaân , v.v. ngaøy nay coøn thích hôïp vôùi loái soáng ñaïo cuûa ngöôøi Vieät, caû löông laãn giaùo.

AÂm nhaïc

Tröôùc khi xeùt laïi thaùnh nhaïc ngaøy nay ôû Vieät nam, thieát töôûng cuõng neân xem qua trong maáy theá kyû tröôùc, aâm nhaïc ñoâng taây ñöôïc duøng trong leã nghi coâng giaùo nhö theá naøo.

Neáu xeùt veà aâm nhaïc thuaàn tuùy, khoâng coù lôøi haùt, thì vaán ñeà ñôn sô hôn : chæ caàn xem cung ñieäu, nhòp ñieäu coù gíuùp ñöôïc cho ngöôøi ta suy ngaém vaø caàu nguyeän hay khoâng. Nhöng neáu xeùt ñeán lôøi ca thì phieàn phöùc hôn, vì phaûi xem noù coù ñuùng nhö gíaùo lyù daïy khoâng.

Caùc nhaø truyeàn giaùo taây phöông ngay töø buoåi ñaàu ñaõ ñem aâm nhaïc bình ca vaøo Vieät nam. Bình ca ñöôïc haùt baèng tieáng la-tinh, giaùo daân tuy khoâng hieåu gì, nhöng cuõng nhaän ra ñoù laø aâm nhaïc cuûa rieâng ñaïo mình. Trong bình ca coøn coù loaïi nhaïc goïi laø hymne, lôøi ca laø lôøi thô, khi haùt khoâng coù ngaân nga daøi doøng. Töø cuoái theá kyû XIX, sau khi ngöôøi Phaùp ñaët neàn ñoâ hoä ôû Vieät nam, thì Ñöùc cha Phöôùc (Puginier) coù vieát thö veà AÂu chaâu keå raèng ôû chuûng vieän ñòa phaän Taây Ñaøng Ngoaøi, coù moät vò thöøa sai ñaët lôøi Vieät Nam vaøo moät soá baøi haùt tieáng Phaùp goïi laø cantique, cho caùc chuûng sinh haùt. Vaøo khoaûng töø naêm 1930 trôû ñi thì ôû caùc xöù ñaïo thoân queâ, ít ra laø ôû mieàn baéc, hoäi haùt thöôøng haùt leã troïng baèng tieáng la-tinh theo nhö saùch haùt Roma. Coøn giaùo daân thöôøng haùt tieáng Vieät theo nhö nhöõng baøi haùt la-tinh hay Phaùp. ÔÛ caùc chuûng vieän thì thöôøng haùt thaúng baèng tieáng la-tinh hay tieáng Phaùp, cho ñeán quaõng Caùch maïng thaùng taùm môùi thoâi. Song song vôùi phong traøo ñoù thì beân ngoaøi coâng giaùo, nhöõng ngöôøi coù taây hoïc cuõng hay haùt nhöõng baøi haùt taây, hoaëc baèng tieáng Phaùp, hoaëc baèng tieáng Vieät.

Veà phía Vieät Nam thì cuõng coù nhieàu thöù aâm nhaïc. Nhung noùi ñeán aâm nhaïc thuaàn tuùy thì trong caùc laøng coâng giaùo ôû thoân queâ thöôøng chæ bieát coù hoäi baùt aâm, cöû haønh nhöõng baøi nhö Löu thuûy, Bình baùn, Kim tieàn, v.v. trong khi röôùc kieäu hay chaàu Mình thaùnh Chuùa cho long troïng. Ñoâi khi ngöôøi ta ñaët lôøi ca vaøo nhöõng baøi naøy ñeå haùt, ví duï nhö trong dòp leã Phuïc sinh : ''Nay cuoäc vui xieát bao, heát caùc loaøi trong khaép theá gian, ñoàng thanh nhaát taâm haùt möøng thaày ta möøng cha chuùng ta, Chuùa chuùng ta ngaøy nay taùi sinh....''. Ngoaøi ra coøn coù hoäi troáng, hoäi traéc, cuõng duøng khi ñi kieäu.. Caùc thöù nhaïc khaùc, caáp cao, duøng trong leã nghi ôû trieàu ñình thì thöôøng khoâng bieát, maø coù bieát chaêng thì chöa chaéc ñaõ daùm duøng.. Veà caùc loaïi hoø, loaïi haùt thì trong daân gian coù nhieàu, nhö haùt troáng quaân, haùt xaåm, haùt voïng coå, v.v. thì ñaõ coù coâng duïng rieâng cho neân khoâng ai nghó ñeán vieäc duøng trong ñaïo Thieân Chuùa.

Coù moät ñieàu toâi raát laáy laøm thaùn phuïc laø cha oâng coâng giaùo chuùng ta ñaõ theo tinh thaàn tieáng Vieät maø ñaët ra bieát bao nhieâu cung ñieäu ñeå ñoïc kinh ñoïc saùch. Moãi loaïi kinh nguyeän thöôøng coù moät caùch ñoïc. Moãi loaïi saùch cuõng theá, nhö saùch Saám truyeàn (kinh thaùnh), saùch söûa mình, saùch truyeän caùc thaùnh, saùch boån, saùch ngaém, v.v. Hôn nöõa moãi mieàn laïi thöôøng coù cung saùch khaùc, tuøy theo doïng noùi ñòa phöông. Ñoù thaät laø moät kho taøng vaên hoaù, saùng taïo theo tinh thaàn tieáng Vieät. Nghe ñoïc nhö theá ngöôøi Vieät chuùng ta thaáy noù thaám thía hôn laø khi noùi truyeän thöôøng baèng tieáng Vieät, hay laø khi nghe doïng ñeàu ñeàu cuûa ngöôøi ñoïc saùch, ñoïc kinh baèng tieáng ngoaïi quoác. Toâi raát mong ban phuïng vuï ôû Vieät Nam ñeå yù duy trì vaø phaùt trieån caùi di saûn quí baùu ñoù.

Veà caùc nhaïc khí AÂu chaâu ñöôïc ñöa vaøo nhaø thôø thì toâi raát taùn thaønh vieäc duøng tieåu phong-caàm ñeå ñeäm cho tieáng haùt. Nhöng coù moät thöù taây nhaïc duøng trong nhaø thôø laøm cho toâi thaéc maéc töø laâu. Khoâng bieát nay coù coøn khoâng. Ñoù laø keøn taây. ÔÛ AÂu chaâu thì thöôøng laøng naøo cuõng coù hoäi keøn. Hoï cöû nhieàu nhaïc khuùc coå ñieån, trong caùc dòp leã toân giaùo cuõng nhö trong caùc dòp lieân hoan khaùc. Tröôùc ñaây hoäi keøn thöôøng tham gia vaøo nhöõng cuoäc röôùc kieäu, vaø hoï duøng nhaïc ñeå ñeäm cho tieáng haùt. Khoâng bieát ai ñaõ coù saùng kieán ñöa hoäi keøn vaøo caùc xöù ñaïo cuûa chuùng ta. ÔÛ thoân queâ coù leõ raát ít ngöôøi bieát taây nhaïc, caøng ít ngöôøi hieåu nhaïc lyù. Theá maø caùc ''oâng cai keøn'' cuõng taäp ñöôïc cho hoäi keøn chôi ñöôïc haún hoi. Theá môùi hay ngöôøi mình khoâng phaûi laø voâ taøi, nhöng coù ñieàu laø hoïc baøi naøo bieát baøi aáy thoâi. ÔÛ ngoaøi baéc thì caùc xöù ñaïo lôn lôùn moät chuùt thöôøng coù hoäi keøn, khi röôùc kieäu thì hoï tham gia vaøo cho noù linh ñình. Hoï ngoài ôû cuoái nhaø thôø trong caùc dòp leã troïng vaø hoaø taáu luùc daâng Mình thaùnh Chuùa. Nhieàu khi tieáng keøn aùt caû tieáng ñoïc kinh vaø tieáng haùt, cho neân coù nôi laøm cho hoäi keøn moät caùi nhaø nhoû tröôùc nhaø thôø chöøng ba möôi thöôùc, ñeå hoï tha hoà thoåi keøn ñaùnh troáng. Coù ñieàu ñaùng chuù yù laø ôû beân ta keøn taây thöôøng duøng trong quaân ñoäi Phaùp, cho neân thöôøng cöû nhöõng baøi nhaïc nhaø binh.

Toâi sinh ra thaéc maéc nhaát laø sau khi laøm quen vôùi moät vieân töôùng ngöôøi Phaùp nay ñaõ veà höu ôû Lille. OÂng naøy ñaõ ôû Phaùt Dieäm sau khi quaân ñoäi Lieân hieäp Phaùp nhaûy duø xuoáng Phaùt Dieäm. OÂng khoâng phaûi ra traän, nhöng vôùi chöùc trung uùy oâng laøm vieäc ôû vaên phoøng quaân ñoäi. Trong cuoán soå tay oâng coù ghi veà cuoäc röôùc töôïng Ñöùc Meï Fatima taïi Phaùt dieäm nhö sau : ''Sau khi qua Haûi Phoøng thì (töôïng Ñöùc Meï) tôùi Phaùt Dieäm vaø ôû laïi ñoù töø ngaøy 20 ñeán 28 thaùng 11 naêm 1950. Töôïng Ñöùc Meï tôùi sau khi Ñöùc Cha Leâ Höõu Töø ôû AÂu chaâu veà (ngaøy 17), cho neân cuoäc ñoùn röôùc raát laø linh ñình... Caùc chi tieát leã nghi laø do cha Lucas Lyù, laø cha chính ñòa phaän, qui ñònh... Ngaøy 19 tôùi nhaø thôø Kim ñaøi... Ngaøy 20... vaøo luùc 14 giôø 30, Ñöùc Cha Leâ Höõu Töø tôùi nhaø thôø Thuûy-cô. Hoäi keøn cöû baøi ''Un canard deùployant ses ailes'', nghóa laø baøi ''Moät con vòt tung caùnh'' ! Toâi nghi laø nhieàu baøi cuûa caùc hoäi keøn chuùng ta cuõng kieåu kieåu nhö theá vaø mình ñaõ cöû nhöõng baøi thieáu nghieâm trang maø khoâng bieát. Toâi khoâng ñöôïc roõ, nhöng nghe noùi töø maáy chuïc naêm nay nhieàu xöù ñaïo vaãn coøn giöõ ñöôïc hoäi keøn nhö laø moät di saûn toân giaùo. Toâi cuõng mong raèng ban phung vuï ñeå yù xeùt laïi.

Baây giôø toâi xin noùi ñeán moät ñieåm ñaùng quan taâm, ñoù laø vaán ñeà caùc baøi haùt ñaïo töø saùu, baûy möôi naêm nay. Trong maáy theá kyû tröôùc, cung doïng ñoïc kinh cuûa chuùng ta ñaõ laø aâm nhaïc roài. Toâi coù caûm giaùc laø vaøo khoaûng naêm 1930, ngöôøi ta cho raèng haùt laø tieán boä hôn laø ñoïc kinh : haùt töùc laø hai laàn ñoïc kinh ! Töø ñoù ngöôøi ta laáy caùc baøi haùt Phaùp vaø La-tinh, ñaët lôøi tieáng vieät cho giaùo daân haùt. Nhöõng ngöôøi taân tieán hôn thì haùt thaúng baèng tieáng Phaùp, theo nhö tuyeån taäp Cantiques de la jeunesse . Vieäc vay möôïn nhaïc taây nhö theá vaøo thôøi ñoù laø hieän töôïng chung cho caû nöôùc : nhöõng ngöôøi coù taây hoïc cuõng haùt nhöõng baøi haùt ñôøi baèng tieáng Phaùp nhö J'ai deux amours, mon pays et Paris, v.v.

Ngaøy nay ta bieát raèng thaùnh ca cuûa Phaùp tröôùc ñaây ñaõ ñöôïc soaïn ra trong thôøi laõng maïn, vaøo caùi thôøi maø thaàn hoïc ñình treä, lôøi Chuùa daäy trong kinh thaùnh thì ngöôøi ta khoâng tìm hieåu cho baèng nhöõng lôøi maëc khaûi rieâng tö, maø chò nöõ tu noï, baø thaùnh kia ñöôïc Chuùa hay Ñöùc Baø ban cho. Vì theá cho neân lôøi ca cuõng nhieàu tình caûm, laïi qui veà Ñöùc Baø vaø caùc thaùnh nhieàu, chöù ít khi caên cöù vaøo kinh thaùnh vaø thaùnh vònh nhö thaùnh ca cuûa ngöôøi Ñöùc. Maõi sau theá chieán, töø naêm 1950 trôû ñi, ngöôøi coâng giaùo Phaùp môùi baét ñaàu sa thaûi haàu heát caùc baøi haùt cuõ, vaø saùng taïo baøi haùt môùi, cho hôïp vôùi thaùnh kinh vaø giaùo lyù. Cho ñeán nay hoï ñaõ laøm tôùi quaõng moät vaïn baøi. Cho neân baây giôø tröôùc moãi leã thöôøng ñeå ra möôi phuùt ñeå taäp haùt. Caùi phieàn laø khi ñi leã ôû moät xöù mình khoâng quen, thi thöôøng gaëp nhöõng baøi haùt mình khoâng bieát. Tuy vaäy toâi nhaän xeùt raèng lôøi ca trong caùc thaùnh ca Phaùp ngaøy nay thöôøng coù khuynh höôùng daïy luaân lyù, vaø ñoâi khi toâi cuõng tìm ra nhöõng lôøi ca khoâng hôïp vôùi giaùo lyù cho laém.

Töø Caùch maïng thaùng taùm thì ôû Vieät nam caùc thaày ñaïi chuûng vieän (Haø noäi) coù phong traøo boû caùc baøi haùt taây vaø ñaët ra moät soá baøi haùt ñaïo baèng tieáng Vieät. Khi soaïn caùc baøi haùt môùi nhö theá, dó nhieân laø caùc thaày theo khuoân maãu caùc baøi haùt taây thôøi tröôùc, caû veà nhaïc lyù laãn veà lôøi ca. Cho neân coù ít baøi thieáu caên baûn kinh thaùnh vaø giaùo lyù, vaø laïi quaù ö tình caûm, nhaát laø khi haùt khen Ñöùc Baø. Toâi khoâng daùm pheâ bình nhöõng ngöôøi ñaõ ñi tieân phong, vaø ñaõ coù coâng lôùn ñoái vôùi giaùo hoäi Vieät nam, vì luùc ñoù tröôùc maët nhöõng ngöôøi ñaøn anh ñoù, chæ coù nhöõng khuoân maãu ñaõ cuõ vaø loãi thôøi cuûa ngöôøi Phaùp. Veà ñaøng giaùo quyeàn thì cuõng coù ít vò ñeå taâm. Toâi chæ xin nhaéc laïi moät tröôøng hôïp raát hieám. Toâi coøn nhôù tröôùc naêm 1950, anh baïn N.K.X. coù soaïn ra baøi haùt Toâi chæ muoán yeâu moät mình Meï Maria toâi thoâi, trong baøi coù caâu :Toâi chæ bieát meán moät mình Meï Maria toâi thoâi. Thì coù cha giaùm ñoác chuûng vieän cho laø khoâng hôïp giaùo lyù neân baét phaûi ñoåi caâu ñoù nhö sau : Khoâng keå Chuùa meán moät mình Meï Maria toâi thoâi roài môùi ñöôïc haùt. Toâi chaéc raèng 50 naêm sau taùc giaû cuõng ñaõ ñoåi yù veà lôøi ca ñoù.

Ñieàu toâi mong muoán laø uûy ban phuïng vuï cuõng neân ñeå taâm xeùt lôøi ca cuûa caùc baøi haùt ñaïo theo tieâu chuaån giaùo lyù vaø thaùnh kinh, ñoàng thôøi khuyeán khích nhöõng baøi vöøa hay vöøa deã haùt, ñeå cho giaùo daân ñoàng thanh toân vinh Chuùa.

AÛnh töôïng

Ngheä thuaät trong toân giaùo, moät phaàn lôùn laø aûnh töôïng. Nhöng thaùi ñoä cuûa caùc toân giaùo ñoái vôùi vieäc duøng aûnh töôïng thaät laø khaùc nhau laém.

Ñaïo Do-thaùi quan nieäm Ñöùc Chuùa laø Chuùa duy nhaát, voâ hình voâ töôïng, cho neân caám haún khoâng cho laáy aûnh töôïng vaät gì treân trôøi döôùi ñaát ñeå töôïng tröng Ñöùc Chuùa. Hoài giaùo cuõng theo quan nieäm aáy, cho neân cuõng caám nhö theá. Cho neân heã thaáy ai suøng baùi aûnh töôïng thì cho laø thôø doái traù, thôø doâng daøi, laø meâ tín. Trong moät vaøi ngoâi ñeàn ôû Hueá, ta khoâng thaáy coù aûnh töôïng Ngoïc hoaøng, nhöng chæ thaáy treân baøn thôø gian giöõa coù moät caùi ngai, noùi laø ''ñeå voïng Ngaøi'' thoâi.

Ngöôïc laïi trong khu vöïc toân giaùo AÁn ñoä, thì ta thaáy ñaày daãy aûnh töôïng ñuû moïi thöù. Dó nhieân ta bieát : khoâng coù ai ngu si gì maø laïi thôø moät cuïc ñaát, moät hoøn ñaù, moät khuùc goã, maø chính tay mình naën ñeõo thaønh töôïng. Khoâng, ngöôøi ta khoâng thôø töôïng, nhöng thôø vò thaàn ñöôïc töôïng tröng baèng hình noï hình kia. Chính vì ngöôøi AÁn ñoä quan nieäm coù nhieàu thaàn voâ keå, cho neân hoï duøng khoâng bieát bao nhieâu laø töôïng. Khoâng phaûi chæ coù töôïng maø thoâi, nhöng ñoái vôùi hoï, caû nhöõng suùc vaät coù ñaëc ñieåm noï ñaëc ñieåm kia, cuõng coù theå töôïng tröng cho thaàn nöõa, nhö con boø, con khæ, con raén. Coù nhöõng ngoâi ñeàn trong ñoù, treân baøn thôø chính coù ñeå töôïng ñaù caùi sinh thöïc khí, töôïng tröng cho thaàn Shiva, laø thaàn söùc soáng cuûa vuõ truï.

Ñaïo Chuùa Cöùu theá ñaõ töø ñaïo Do-thaùi maø ra, cho neân trong buoåi ñaàu cuõng theo moät luaät veà aûnh töôïng nhö theá. Maõi sau naøy môùi coù chuû tröông duøng aûnh töôïng, nhöng ñoù laø sau khi ñaõ tranh luaän raát gaét gao vôùi phaùi trieät ñeå chuû tröông phaù heát caùc aûnh töôïng. Duøng aûnh töôïng cuõng khoâng phaûi laø khoâng coù lyù do : neáu ñaõ nhaän raèng Chuùa Ngoâi Hai ñaõ xuoáng theá laøm ngöôøi nhö ta, thì töùc laø ñaõ tin raèng Chuùa hieän thaân trong thaân xaùc con ngöôøi teân laø Gieâsu. Theâm vaøo ñoù coøn coù lyù do vöøa keå treân : ngöôøi ta khoâng thôø ñaù thôø goã, nhöng thôø vò thaàn ñöôïc töôïng tröng trong aûnh töôïng. Cuõng nhö taám hình ta treo treân töôøng nhaéc cho ta nhôù ñeán ngöôøi thaân. Noùi theá khaùc : ñaïo Chuùa Cöùu theá cho duøng aûnh töôïng, nhöng coù tieâu chuaån haún hoi, ñeå traùnh vieäc thôø phöôïng sai laïc. Anh em theo toâng phaùi Tin laønh thöôøng khoâng duøng aûnh töôïng, nhö toâng phaùi Chính thoáng hay toâng phaùi Coâng giaùo. Hoï coù duøng thaäp töï giaù, nhöng khoâng duøng aûnh chuoäc toäi, vì coù tính caùch quaù ö duy thöïc.

Vieát ñeán ñaây toâi söïc nhôù ñeán thoùi quen ''laøm pheùp'' aûnh töôïng cuûa chuùng ta. Toâi nghó laøm nhö theá laø coù yù thöùc ñöôïc raèng aûnh töôïng khoâng phaûi chæ laø maûnh giaáy hay hoøn ñaát, nhöng laø phöông tieän nhaéc nhôû ta nhôù ñeán Chuùa.

Trong truyeàn thoáng cuõ ôû Vieät nam, thì nhieàu khi khoâng taïc töôïng hay veõ hình, nhöng chæ vieát teân toå tieân hay teân vò thaàn leân baøi vò hay thaàn vò (ví duï nhö thaàn vò cuûa Lieãu Haïnh coâng chuùa treân ñieän Hueä nam, töùc ñieän Hoøn Cheùn ôû Hueá) laø ñuû. Truyeàn thoáng naøy khoâng thaáy ñöôïc chuyeån sang ñaïo Thieân Chuùa. Coù leõ cuõng laø vì sôï laãn loän tín ngöôõng.

Baây giôø ta trôû veà vaán ñeà aûnh töôïng trong giaùo hoäi coâng giaùo Vieät nam.

Khi caùc giaùo só AÂu chaâu sang Vieät nam truyeàn ñaïo, thì giaùo hoäi AÂu chaâu ñaõ quen duøng aûnh töôïng trong vieäc giaûng daäy phuùc aâm töø laâu, nhaát laø töø thôøi trung coå. Thôøi aáy ña soá nhaân daân khoâng bieát chöõ. Cho neân truyeàn ñaïo baèng lôøi giaûng, baèng caùc truyeän keå trong kinh thaùnh. Muoán cho daân nhôù laâu thì ngöôøi ta nhôø coâng nhaân vaø ngheä só taïc vaøo ñaù, khaéc vaøo goã, veõ treân nhöõng tôø giaáy, nhöõng maûnh vaûi hay laø nhöõng taám kính gheùp vaøo cöûa coå trong caùc nhaø thôø, taïc khaéc veõ nhöõng caûnh trong kinh thaùnh. Nhöõng caûnh ñöôïc trình baày nhö theá laø nhöõng caûnh coù yù nghóa saâu ñaäm trong ñaïo, tæ nhö : caûnh Thieân Chuùa taïo thieân laäp ñòa, caûnh oâng baø toå toâng vi phaïm leänh Chuùa, vaø nhaát laø nhöõng truyeän trong ñôøi Chuùa Gieâsu. Trong nhöõng saùch kinh thaùnh cheùp tay thôøi aáy cuõng coù raát nhieàu hình aûnh coù maàu saéc raát ñeïp, coù khi coøn maï vaøng nöõa. Caùc taùc phaåm aáy laø moät kho taøng ngheä thuaät thaät laø phong phuù cuûa AÂu chaâu. Coù nhieàu nhaø thôø nhoû, nhöng coå, ôû mieàn thoân queâ cuõng coù chöùa nhöõng kho taøng nhö theá. Ngöôøi ta quen goïi nhöõng saùch tranh aûnh nhö theá laø ''kinh thaùnh cuûa daân ngheøo''.

Khi ñaïo ñöôïc truyeàn sang AÙ chaân thì dó nhieân laø caùc aûnh töôïng nhö theá khoâng ñem sang ñöôïc, maø coù muoán laøm ôû beân ta cuõng khoù, vì thieáu nhieàu ñieàu kieän Cho neân caùc nhaø truyeàn giaùo thöôøng ñem vaøo vaø phaùt cho giaùo daân nhieàu hình aûnh, hoaëc laø aûnh veõ treân tôø giaáy nhoû, hoaëc laø aûnh ñuùc baèng nhoâm ñeå ñeo ôû coå. Nhö theá vöøa nheï hôn, vöøa tieän hôn. Thöôøng thöôøng nhöõng aûnh nhö theá ít khi coù giaù trò ngheä thuaät, Ngöôøi AÂu chaâu hay goïi ñuøa laø ngheä thuaät kieåu Saint Sulpice . Noùi vaäy nhöng ôû AÂu chaâu trong hai theá kyû vöøa qua ngöôøi ta cuõng saûn xuaát ra bieát bao nhieâu laø hình aûnh nhö theá. Vaøo theá kyû XIX thì trong caùc tuyeån taäp veà kinh thaùnh ta thaáy coù raát nhieàu hình khaéc goã raát taøi tình. Nhöõng hình ñoù cuõng ñöôïc in trong caùc saùch ''Saám truyeàn'' (kinh thaùnh) baèng tieáng Vieät.

Maõi gaàn ñaây, möùc ñoä vaên hoaù leân cao hôn, ngöôøi ta môùi ñoøi hoûi nhieàu veà ngheä thuaät trong caùc aûnh ñaïo, nhaát laø cho in laïi nhöõng taùc phaåm ngheä thuaät coù danh tieáng. Tuy caùc aûnh ñaïo tröôùc ñaây coù trình ñoä ngheä thuaät raát laø khieâm toán, nhöng laïi raát höõu ích, vì noù giuùp cho ngöôøi ta nhôù ñöôïc caùc ñieàu daäy trong ñaïo. Caùc vò thöøa sai ñaõ coù coâng trong vieäc ñoù. Thaáy beân taây coù gì hay, hoï lieàn ñem sang cho ta. Hôn nöõa, xeùt cho cuøng thì thôøi xöa nhaân daân nöôùc ta cuõng ít khi coù dòp tieáp xuùc vôùi caùc taùc phaåm ngheä thuaät. ÔÛ thoân queâ thì ngöôøi ta hay ra chôï mua roài veà daùn ôû töôøng nhöõng böùc tranh in möïc, veõ oâng Taùo quaân, veõ Quan aâm boà taùt, hay laø veõ caûnh Ñaøo vieân keát nghóa, v.v.

Coøn veà caùc töôïng duøng trong ñaïo thì coù leõ coù muoän hôn laø aûnh. Töø khi heát caám ñaïo vaø ñöôïc hoaø bình thì ngöôøi coâng giaùo cuõng ñaép töôïng, nung töôïng vaø toâ töôïng ñaïo khaù nhieàu, nhöng thöôøng khoâng daùm coù saùng kieán, maø chæ trung thaønh cheùp laïi maãu AÂu chaâu ñeå ñaép caùc töôïng ñaïo, nhö : töôïng Ñ.C.Gieâsu laøm vua, töôïng traùi tim Ñ.C.Gieâsu, töôïng traùi tim Ñöùc Baø, töôïng OÂng thaùnh Giuse, töôïng hang ñaù maùng coû, töôïng chòu naïn. Ñoâi khi cuõng coù nhöõng böùc hoaï raát ñeïp ñaõ ñöôïc choïn in ra phoå bieán trong daân coâng giaùo, nhö böùc hoaï buoåi tieäc ly cuûa Leonardo da Vinci. Toâi khoâng phaûi laø ngheä só, cuõng khoâng phaûi laø nhaø thaàn hoïc, cho neân khoâng daùm baøn veà maáy caâu hoûi maø maáy anh baïn ñaët ra cho toâi. Thöïc vaäy, coù theå hoûi : vì sao laïi khoâng maëc aùo Vieät Nam cho caùc nhaân vaät mình ñaép töôïng hay laø veõ aûnh ? Neáu cho, thì neân cho maëc aùo naøo ? AÙo thôøi xöa hay aùo taân thôøi ? AÙo nhaø noâng hay aùo ngöôøi ôû thaønh phoá ? Laïi nöõa : trong caùc aûnh töôïng AÂu chaâu thì ai cuõng thaáy laø caùc nhaân vaät coù boä maët ngöôøi AÂu chaâu, maëc aùo ngöôøi AÂu thôøi Phuïc höng, chöù khoâng phaûi boä maët cuûa ngöôøi mieàn cöïc taây chaâu AÙ. Toâi troäm nghó, aûnh töôïng ñaây laø coù tính caùch töôïng tröng, chöù khoâng phaûi laø hình chuïp hay veõ laáy ñuùng hình saéc cuûa ngöôøi thaät. Hôn nöõa laïi coøn coù yù bieåu dieãn nhöõng yeáu toá sieâu nhieân. Chaúng haïn nhö haøo quang maø ta thaáy veõ treân ñaàu caùc thaùnh hay treân ñaàu Ñöùc Phaät Thích ca, thì töï nhieân coù ai troâng thaáy bao giôø ñaâu.,

Theo thieån yù thì vaán ñeà caàn xeùt laø vaán ñeà giaùo lyù. Cho ñeán raát gaàn ñaây, ngheä só saùng taùc ra caùc aûnh töôïng ñaïo (hay laø caùc baøi haùt ñaïo), thöôøng khoâng phaûi laø nhaø thaàn hoïc, coù khi leõ ñaïo chöa chaéc ñaõ thoâng laém, cho neân tuøy tình caûm, tuøy loøng suøng ñaïo maø saùng taùc. Vì theá raát coù theå laø taùc phaåm cuûa hoï (keå caû nhöõng taùc phaåm AÂu chaâu ñaõ coù töø laâu) coù giaù trò tình caûm, giuùp cho ngöôøi khaùc suøng ñaïo, nhöng chöa chaéc ñaõ hoaøn toaøn hôïp vôùi giaùo lyù. Tröôùc ñaây möôi möôøi laêm naêm, khi vôï choàng chuùng toâi tham gia vaøo vieäc daäy giaùo lyù cho ngöôøi lôùn, thì chuùng toâi coù quen moät baø hoaï só ôû mieàn baéc nöôùc Phaùp, tröôùc ñaây khi chöa theo ñaïo baø ñaõ coù giao tieáp vôùi nhöõng hoaï só coù tieáng nhö Chagall, nhöng sau khi theo ñaïo thì baø chæ coøn veõ nhöõng böùc aûnh (icoânes) taân thôøi veà kinh thaùnh. Coù moät giaùm muïc nhaän traû löông cho baø aáy, nhö löông cuûa ngöôøi daäy giaùo lyù cho treû em (nghóa laø khoâng bao nhieâu). Ñeå laøm ngheà môùi cho ñuùng pheùp, baø aáy hoïc laáy baèng cöû nhaân thaàn hoïc, vaø tröôùc khi veõ moät caûnh trong kinh thaùnh, baø aáy ñoïc caùc saùch giaûng nghóa kinh thaùnh coù lieân quan ñeán ñeà taøi. Toâi nghó coù leõ ñaây laø tröôøng hôïp ñaëc bieät, duy nhaát. Nhöng toâi coù yù keå ra, ñeå noùi leân raèng aûnh töôïng khoâng phaûi chæ caàn ñeïp, nhöng coøn caàn trình dieãn giaùo lyù cho ñuùng.

Coù ñieàu ñaùng chuù yù laø töø sau Coâng ñoàng thì nhieàu aûnh töôïng ôû caùc nhaø thôø AÂu chaâu ñaõ ñöôïc caát ñi, khoâng baày ra ngoaøi nöõa, vì ngöôøi ta thaáy khoâng hôïp vôùi kinh thaùnh hay laø laøm leäch laïc troïng taâm cuûa phuïng vuï.

Kieán truùc

Kieán truùc laø moät vaán ñeà cuõng môùi ñöôïc ñaët ra, coù leõ töø khi laïi ñöôïc pheùp xaây nhaø thôø sau maáy chuïc naêm boû hoang pheá. Ñeå ñaët vaán ñeà cho chænh, thieát töôûng cuõng neân nhìn laïi veà quaù khöù.

Naêm 1682, nghóa laø tröôùc khi coù caùc vuï caám ñaïo gaét gao ôû Vieät nam, thì caùc giaùm muïc vaø linh muïc hoïp hoäi ñoàng ôû Hoäi-an coù quyeát ñònh nhö sau : ''Caùc nhaø thôø hay caùc nhaø coù tính caùch coâng coäng ñeå ban ñeâm giaùo daân ñeán caàu nguyeän vaø laøm vieäc thôø phöôïng, neáu khoâng coù gì caàn thieát thì ñöøng laøm cao lôùn, keûo ngöôøi beân löông ghen töông, laáy ñoù laøm côù ñeå baét ñaïo''.

Coù leõ ñaây laø laàn ñaàu tieân caùc nhaø truyeàn giaùo thaáy caàn xaùc ñònh qui taéc laøm nhaø thôø. Goïi laø qui taéc cho noù trònh troïng, nhöng ngoaøi vieäc haïn cheá chieàu cao chieàu roäng cuûa nhaø thôø, thì khoâng coù gì. Xeùt beà ngoaøi thì nhaø thôø khoâng khaùc nhaø thöôøng laø bao nhieâu. Chæ coù caây thaäp töï giaù ôû ñaàu nhaø thôø laøm daáu chæ raèng ñaây khoâng phaûi laø nhaø thöôøng. Giaùo daân chöa ñoâng laém, laïi ngheøo nöõa, ñoàng thôøi phaûi lo bò caám caùch, cho neân, ai maø ñaët vaán ñeà kieán truùc, laøm theo kieåu taây hay kieåu ta. Vì vaøo thôøi ñoù, moãi khi coù caám ñaïo, thì nhaø thôø hoaëc laø do giaùo daân rôõ chaïy tröôùc ñi, hoaëc laø do quan quaân ñeán phaù ñi.

Veà phía AÂu chaâu thì vaøo thôøi aáy giaùo hoäi ñaõ coù nhöõng ngoâi nhaø thôø ñoà soä. Khoâng phaûi phuùt choác maø coù nhö theá. Buoåi ñaàu bò caám caùch, giaùo daân thöôøng hoïp nhau ôû nhaø tö nhaân, coù nhieàu khi phaûi chui ruùc döôùi haàm, döôùi hang toaïi ñaïo ñeå nghe giaûng kinh thaùnh vaø teá leã Chuùa. Khi ñöôïc bình an thì cuõng phaûi möôi möôøi hai theá kyû, toán nhieàu coâng cuûa, môùi xaây caát ñöôïc. Vua quan neáu khoâng giuùp thì cuõng ñeå yeân cho laøm. Veà phía Vieät nam thì trong boán theá kyû, caùc vöông trieàu Lyù, Traàn, cuõng ñaõ xaây bieát bao nhieâu laø chuøa, ñuùc bieát bao nhieâu laø chuoâng. Ñeán thôøi Nam Baéc phaân tranh thì nöôùc ta ñaâu ñaâu cuõng ñaày daãy chuøa quaùn mieáu ñieän.

Ngöôøi mình tuy raèng ñaõ quen thuoäc vôùi caùch xaây chuøa quaùn mieáu ñieän, nhöng khi laøm nhaø thôø thì laïi ít khi laøm theo kieåu ñeàn chuøa Vieät nam. Coù leõ vì lyù do chính nhö sau : caùc nôi thôø töï cuûa tam giaùo thì thöôøng khoâng lôùn laém, vì chæ caàn ñuû choã ñeå baøn thôø thaàn hay Phaät, vaø choã cho quan vieân ñeán laøm leã cuùng teá, coøn daân chuùng thì thöôøng ñi rieâng töøng ngöôøi, laàn löôït caàm höông ñeán leã tröôùc baøn thôø roài ra. Ngöôïc laïi, nhaø thôø laø nôi giaùo daân tuï hoïp thaønh coäng ñoàng, ñeå cuøng nhau nghe giaûng, xem leã, ñoïc kinh, vì theá phaûi roäng hôn. Gaàn ñaây khi phaät töû Vieät nam muoán duøng chuøa laøm nôi hoäi hoïp ñoâng ngöôøi ñeå nghe thuyeát phaùp thì cuõng phaûi laøm chuøa roäng lôùn hôn xöa. Neáu laøm nhaø thôø theo kieåu ta, thì phaûi laøm sao coù ñuû choã cho ñoâng ngöôøi ñeán hoïp. Maø neáu laøm roäng lôùn thì laïi e thieân haï dò nghò, nhö ñaõ noùi treân ñaây.

Khi cuï Saùu xaây nhaø thôø Phaùt Dieäm, thì coù yù laøm theo kieåu ta : coù phöông ñình laøm baèng ñaù, maùi cong, duøng laøm gaùc chuoâng, chuoâng ñaùnh, chöù khoâng phaûi chuoâng keùo. Nhöng tieáp lieàn sau phöông ñình thì boù buoäc phaûi laøm moät daãy nhaø vöøa daøi, vöøa roäng, vöøa cao, coù hai lôùp maùi cong treân döôùi, ñeå laøm choã cho ngöôøi ñi döï leã. Nhö theá cuõng ñuû bieát laø veà kieán truùc, caùch xeáp ñaët khoâng gian phaûi tuøy theo coâng duïng cuûa nhaø thôø : caøng ñoâng ngöôøi thì caøng caàn phaûi laøm nhaø nhieàu gian, vaø thöôøng moãi gian ñeàu coù cöûa hai beân taû höõu ñeå ñi ra ñi vaøo cho tieän, nhaát laø vì theo quan nieäm Khoång giaùo, phaûi xeáp ñaøn baø moät beân ñaøn oâng moät beân. Neáu nhaø nguyeän trong toaø giaùm muïc Saøi-goøn, baây giôø laø thaønh phoá Hoà Chí Minh, coù kieán truùc nhö moät ngoâi chuøa, thì laø vì noù nhoû, khoâng phaûi laø choã ñeå ñoâng ngöôøi ñeán hoïp.

Khi ñöôïc baèng yeân, khoâng bò baét bôù nöõa thì ngöôøi daân coâng giaùo cuõng muoán laøm nhaø thôø cho vöõng, cho beàn vaø cho ñeïp, ñeå xöùng vôùi vinh quang Thieân Chuùa. Moãi khi laøm xong thì phaûi laøm pheùp nhaø thôø roài môùi ñöôïc laøm leã trong ñoù, nhö linh muïc Philipheâ Bình coù keå trong Saùch soå sang cheùp caùc vieäc (tr. 43-44). Ña soá caùc nhaø thôø xaây töø nöûa theá kyû veà tröôùc thì thöôøng theo kieåu maãu Taây phöông. Coù leõ giaùo daân cuõng thích nhö theá vì noù laø caùi gì ñaëc bieät cuûa ñaïo mình. Laøm theo kieåu taây phöông thì coù caùi lôïi veà maët kyõ thuaät, laø khoâng caàn phaûi laáy coät goã ñeå ñôõ maùi nhaø, chæ caàn laáy töôøng gaïch choáng ñôõ maùi nhaø, vaø ôû döôùi maùi thì xaây töôøng voøng caùnh cung, thì quaõng caùch giöõa hai böùc töôøng cuõng roäng ra maø khoâng caàn phaûi duøng nhöõng caùi xaø goã raát daøi (maø caøng daøi thì caøng khoâng chòu ñöôïc söùc naëng). Vì theá nhaø thôø coâng giaùo thöôøng laø cao raùo, chöù khoâng laøm ôû choã aâm u aåm thaáp nhö caùc chuøa. Chuoâng thì laø chuoâng keùo, chöù khoâng phaûi laø chuoâng ñaùnh, cho neân ñeå ôû treân thaùp cao.

ÔÛ mieàn thoân queâ caùc nhaø thôø thöôøng coù moät caùi ''hoäi nhaäp vaên hoaù'' ñaëc bieät Vieät nam : ñoù laø caùi ao. Nhaø thôø vaø caùi ao troâng nhö moät hoøn non boä ôû caïnh boàn nöôùc. Coù sôn coù thuûy (nhaân giaû nhaïo sôn, trí giaû nhaïo thuûy !). Giaùo daân thì thöôøng coù oùc thöïc tieãn hôn laø thaåm myõ, cho neân thöôøng duøng ñeå röûa chaân tröôùc khi vaøo nhaø thôø. Nhö theá vöøa laø ñeå kính Chuùa, vöøa laø ñeå giöõ nhaø thôø cho saïch.

Baây giôø toâi xin coù maáy nhaän xeùt veà caùc nhaø thôø xaây kieåu taây tröôùc Coâng ñoàng Vaticanoâ II. Vì khoâng phaûi laø kieán truùc sö, cho neân khoâng coù sôû tröôøng ñeå noùi xaây theá naøo cho beàn, laøm kieåu naøo cho ñeïp. Toâi chæ xin noùi theo quan ñieåm giaùo lyù.

Treân ñaây toâi ñaõ noùi ñeán coâng duïng nhaø thôø, ñoøi phaûi laøm cho roäng ñeå coù choã hoäi hoïp. Baây giôø xin noùi veà caùch xeáp ñaët khoâng gian trong nhaø thôø.

Ai cuõng bieát raèng thaùnh leã Mi-sa cuûa chuùng ta chính ra laø moät böõa tieäc, trong ñoù chuùng ta hoïp nhau ñeå töôûng nieäm ñeán coâng ôn cöùu chuoäc, ñeán coâng ôn taùc taïo vaø taï ôn Chuùa. Dó nhieân laø nhöõng ngöôøi döï tieäc phaûi ôû chung quanh baøn vaø quay maët vaøo nhau. Theá roài, vì nhöõng lyù do toâi seõ nhaéc laïi sau ñaây, baøn tieäc chuyeån thaønh baøn thôø. Ñoù laø tình traïng caùc nhaø thôø xaây tröôùc Coâng ñoàng.

Böôùc vaøo nhaø thôø, ta thaáy trong cuøng laø cung thaùnh, nôi coù baøn thôø vaø daønh cho nhöõng ngöôøi lo vieäc teá leã, nhöõng ngöôøi ôû trong ''nhaø Ñöùc Chuùa Trôøi''. Ñaøn baø con gaùi khoâng ñöôïc beùn maûng ñeán nôi aáy. Cung thaùnh ôû treân caùi neàn cao hôn phaàn tröôùc daønh cho giaùo daân. Thöôøng thöôøng coù baøn chòu leã ngaên cung thaùnh caùch vôùi giaùo daân. Trong nhieàu nhaø thôø lôùn beân AÂu chaâu thì coù haøng raøo saét hay laø töôøng khoâng cao laém, laøm ranh giôùi ñoâi beân. Trong caùc nhaø thôø giaùo hoäi chính thoáng thì giaùo daân khoâng nhìn vaøo ñöôïc cung thaùnh, vì coù moät boä khung lôùn veõ hình caùc thaùnh ñöôïc duøng laøm töôøng ngaên caùch. Ñi vaøo phía trong cung thaùnh, phaûi leân maáy baäc môùi tôùi baøn thôø. Baøn thôø ôû choã cao nhaát, ñöôïc trang trí, sôn son thieáp vaøng nhö ngai vua. ÔÛ chính giöõa thì coù ''nhaø taïm'', nôi löu tröõ baùnh thaùnh daønh cho beänh nhaân khoâng ñi leã maø muoán röôùc mình thaùnh Chuùa. Beân treân nhaø taïm laø moät caùi ñaøi ñeå aûnh chuoäc toäi hay laø ''maët nhaät'' (ostensoir) khi coù leã troïng. Chung quanh baøn thôø chính thì hay coù aûnh töôïng caùc thieân thaàn vaø caùc thaùnh, ñeå ai naáy thaáy roõ raèng Chuùa laø vua ngöï treân ngai, chung quanh coù caùc toâi trung chaàu haàu.

Ngoaøi baøn thôø chính ra coøn coù nhieàu baøn thôø caïnh ôû hai beân, töø treân xuoáng caùc gian nhaø thôø ôû phía döôùi. Ñoù laø baøn thôø Ñöùc Baø vaø caùc thaùnh. Treân caùc baøn thôø caïnh aáy thöôøng coù aûnh töôïng : Ñöùc Baø vaø oâng thaùnh Giuse, oâng thaùnh Pheâroâ vaø oâng thaùnh Phaoloâ, traùi tim Ñ C Gieâsu vaø traùi tim Ñöùc Baø, baø thaùnh Teâreâxa vaø oâng thaùnh An-toân, vaø nhieàu caùc thaùnh nöõa. Nhieàu khi caû trong nhaø maëc aùo cuõng coù vaøi baøn thôø nöõa. Nhieàu baøn thôø nhö theá vì tröôùc ñaây caùc linh muïc coù thoùi quen ai naáy laøm leã rieâng, tuy nhieàu khi chaúng coù ai döï leã.

Töø sau Coâng ñoàng trôû ñi thì ôû AÂu chaâu, caùch xeáp ñaët trong nhaø thôø khaùc haún ñi vì quan nieäm veà giaùo lyù ñaõ coù thaêng baèng, bôùt leäch laïc. Trong caùc nhaø thôø cuõ, baøn thôø chính ôû taän trong cuøng cung thaùnh thì nay khoâng duøng nöõa, chæ laø choã ñeå nhaø taïm maø thoâi. Thaùnh leã ñöôïc cöû haønh treân caùi baøn keâ ôû giöõa cung thaùnh vaø giaùo daân, linh muïc thì quay maët veà phía giaùo daân. Caùc baøn thôø caïnh thì nay cuõng khoâng duøng laøm leã nöõa, vì caùc linh muïc thöôøng döï leã chung vôùi coäng ñoàng, hoaëc laø ñoàng teá, hoaëc laø cuøng ngoài laãn vôùi giaùo daân, chæ coù vò linh muïc chuû toaï buoåi leã môùi laø chuû teá, Giaùo daân thì coù moät ít ngöôøi ñöôïc cöû leân ñoïc thaùnh thö hay cöïu öôùc, vaø ñoïc lôøi caàu nguyeän ñeå tham gia vaøo cuoäc leã. Chính vì thaùnh leã cuõng nhö caùc pheùp bí tích khaùc baây giôø ñöôïc cöû haønh baèng tieáng noùi cuûa giaùo daân, cho neân ai naáy ñeàu hieåu caû vaø tham döï deã daøng.

Trong caùc nhaø thôø môùi xaây thì ngöôøi ta xeáp choã cho moïi ngöôøi quay veà phía cung thaùnh. Cung thaùnh ngaøy nay khoâng coøn phaûi laø nôi ngaên raøo khoâng cho giaùo daân lui tôùi. Vì trong thaùnh leã coù hai phaàn : phaàn nghe giaûng lôøi Chuùa daäy, vaø phaàn daâng leã vôùi Chuùa Gieâsu, cho neân trong cung thaùnh coù hai nôi quan troïng : moät laø thaùnh kinh ñaøi, laø choã ñoïc vaø giaûng thaùnh kinh, hai laø baøn thôø ñeå daâng leã. Rieâng trong giaùo hoäi Tin laønh thì vì coi kinh thaùnh laø luaät toái cao, cho neân thaùnh kinh ñaøi laø choã cao nhaát trong nhaø thôø. Töø nay trong caùc nhaø thôø môùi xaây thì khoâng laøm nhieàu baøn thôø caïnh nöõa, vaø aûnh töôïng caùc thaùnh cuõng bôùt ñi nhieàu, ñeå vieäc thôø phöôïng ñöôïc qui veà moät Chuùa.

Thieát töôûng trong caùc nhaø thôø môùi xaây hay saép xaây ôû Vieät nam, cuõng caàn phaûi theo tieâu chuaån Coâng ñoàng môùi quyeát ñònh veà phuïng vuï, vaø veà giaùo hoäi ñöôïc ñònh nghóa laïi laø daân Chuùa. Coâng vieäc chöa chaéc ñaõ laø deã, vì ñaõ coù thoùi quen töø bao nhieâu theá kyû nay.

Keát luaän taïm thôøi

Trong phaàn keát luaän taïm thôøi, toâi xin ñeà nghò moät giaû thuyeát, vöøa ñeå ñoùng goùp yù kieán trong luùc caàn ñaët laïi nhieàu vaán ñeà, vöøa ñeå giaûi thích vì sao tröôùc ñaây cho tôùi Coâng ñoàng, chuùng ta ñaõ coù nhöõng leã nghi, thoùi tuïc, kieán truùc, ñeïp coù, sang troïng coù, nhöng khoâng hôïp vôùi caên baûn ñöùc tin cho laém. Tuy coù caên cöù vaøo moät soá söï kieän coù lieân quan vôùi nhau, nhöng ñaây chæ laø giaû thuyeát, khoâng phaûi laø giaùo ñieàu ñaõ ñöôïc coâng boá.

Neáu, nhö ñaõ noùi treân ñaây, luaät caàu nguyeän cuõng laø luaät tin, thì taát nhieân khi nieàm tin bò leäch laïc ñoâi chuùt, thì caùch caàu nguyeän cuõng meùo moù ít nhieàu.

Trong ñöùc tin cuûa chuùng ta coù moät ñieåm voâ cuøng teá nhò, cho neân caû nhöõng ngöôøi coù thieän chí, coù loøng ñaïo, cuõng vaãn coù theå hieåu treäch ñi. Vaø ñoù laø nguoàn goác caùc beø roái ñaõ coù töø ñaàu giaùo hoäi. Ñieåm ñoù coù leõ khoâng coù lieân quan ñeán tín ñieàu coù moät Thieân Chuùa taïo thieân laäp ñîa, thöôûng ngöôøi laønh phaït ngöôøi aùc, cho baèng coù lieân quan ñeán vò trí cuûa Ñöùc Chuùa Gieâsu. Coâng ñoàng Khalkeâñoân ñaõ xaùc ñònh : Chuùa Gieâsu vöøa laø ngöôøi nhö ta, vöøa laø Thieân Chuùa. Tuyeân xöng ra thì khoâng khoù, nhöng tìm hieåu ñöôïc cuõng khoâng phaûi laø deã. Trong maáy theá kyû ñaàu ngöôøi ta ñaïi khaùi chia ra laøm hai phaùi : moät phaùi chæ nhaän Ñ C Gieâsu laø ngöôøi thaät, vì theá neáu phaûi nhaän ngaøi laø con Thieân Chuùa, thì cuõng chæ laø ''con nuoâi'' chöù khoâng phaûi laø ''con thaät''. Phaùi thöù hai tuyeân xöng ngaøi laø Thieân Chuùa, nhöng vì Thieân Chuùa khaùc xa loaøi ngöôøi ta, cho neân hoï nghó ngaøi khoâng phaûi laø ngöôøi thaät, chæ coù hình daùng nhö ngöôøi ta maø thoâi. Tuy trong giaùo hoäi ngöôøi ta nhaän tín ñieàu do Coâng ñoàng xaùc ñònh, nhöng trong bình dieän thöïc haønh thì vaãn coù khuynh höôùng ñöa Ñ C Gieâsu veà phía Thieân Chuùa hôn laø veà phía loaøi ngöôøi ta, nhaát laø vì coù tin Chuùa soáng laïi, leân trôøi, ngöï beân höõu Ñ C Cha pheùp taéc voâ cuøng, ngaøy sau bôûi trôøi laïi xuoáng phaùn xeùt keû soáng vaø keû cheát. Chuùa Gieâsu uy nghi nhö theá, cho neân ngöôøi ta deã queân raèng Ngaøi laø moâi giôùi duy nhaát giöõa Thieân Chuùa vaø loaøi ngöôøi ta

Chöa heát. Ngöôøi ta cuõng deã queân ñi raèng Chuùa soáng laïi, leân trôøi vaãn coøn laø moâi giôùi , vaø Chuùa ñaõ ñeå laïi caùc pheùp bí tích ñeå ta tieáp xuùc vôùi Ngaøi qua nhöõng leã nghi, nhöõng cöû chæ töôïng tröng. Laïi lôøi Chuùa daäy vaãn coøn ghi trong phuùc aâm. Ngöôøi ta deã queân nhö theá, thieát töôûng moät phaàn lôùn cuõng laø vì lôøi Chuùa ít khi ñöôïc phieân dòch ra tieáng cuûa giaùo daân vaø leã nghi thì trong bao nhieâu theá kyû ñaõ ñöôïc cöû haønh hoaøn toaøn baèng tieáng la-tinh. ÔÛ caùc xöù truyeàn giaùo thì caùc nhaø truyeàn giaùo coâng giaùo thöôøng dòch saùch boån, saùch kinh, traùi laïi caùc nhaø truyeàn giaùo Tin laønh thì baét ñaàu dòch ngay Taân Öôùc, vaø dòch keøm vaøo ñoù taát caû 150 thaùnh vònh, ñeå ngöôøi ta duøng maø caàu nguyeän.

Khi ñaõ coi Ñ C Gieâsu laø vua trôøi ñaát, laø ''vua vinh hieån'' (Kinh caàu teân Ñ C Gieâsu), thì dó nhieân baøn thôø laø ngai Chuùa ngöï ôû döôùi ñaát naøy. Cho neân phaûi chaïm, phaûi khaéc, phaûi toâ ñieåm nhö ngai vua, vaø ngai vua phaûi ñeå trong cung caám. Cung thaùnh laø choán cöûu truøng, ngöôøi phaøm khoâng ñöôc vaõng lai. Nhaø thôø khoâng coøn phaûi laø nhaø cha hieàn, nhöng laø ñeàn vua, cho neân vaøo ñoù laø ñi chaàu vua, phaûi nghieâm trang : ngoïn roi maây cuûa maáy oâng quaûn giaùo ngaøy xöa ñaõ daäy cho caùc em nhoû nhôù ñeán giaø nhö theá. Kieán truùc nhaø thôø cuõng theo nhö theá.

Vì khoâng coøn caûm thaáy Ñ C Gieâsu laø moâi giôùi, laø ñöôøng ñöa ta veà Ñ C Cha, cho neân nhöõng taâm hoàn ñaïo ñöùc thaáy caàn phaûi tìm ra moâi giôùi môùi, gaàn guõi vôùi mình hôn. Toâi nhaän thaáy laø coù hai moâi giôùi môùi, ôû treân trôøi vaø ôû döôùi ñaát.

Treân trôøi thì coù Ñöùc Baø vaø caùc thaùnh. Chuùa laø vua vaø laø cha. Nhöng vua thì ôû xa vaø uy nghi quaù, coøn cha ñaây theo truyeàn thoáng AÙ chaâu laø nghieâm phuï. Ñöùc Baø laø meï, töùc laø töø maãu : meï hieàn thöôøng ñôõ tay cha, cho con khoûi phaûi phaït. Toâi nhôù hoài coøn nhoû, baø toâi coù daäy cho baøi veø hay baøi vaõn, do cuï Saùu daäy cho, khi baø coøn laø ''hoïc troø'' ñi ñoäi ñaù cho cuï xaây nhaø thôø Phaùt dieäm. Hôn saùu möôi naêm sau toâi chæ coøn nhôù qua loa maáy caâu ñaàu, thaät ñuùng nhö ñieàu vöøa noùi :

Laïy Meï cöïc cao

Meï bieát caùch naøo

Giuùp chuùng toâi vôùi

Chuùng toâi ñaõ thaáy

Con Meï giô roi

Phaït toäi chuùng toäi

Thaät laø sôï haõi....

Trong khuoân khoå mieàm tin nhö theá, giaùo daân cuõng nhö giaùo só thi nhau toân suøng Ñöùc Baø vaø caùc thaùnh. Caøng nhieàu thaùnh thì caøng nhieàu ngöôøi caàu baàu cho. Coù leõ vì theá maø coù nhieàu ngöôøi, nhaát laø beân taây naøy, ít ñoïc kinh thaùnh, ít ñi leã chuû nhaät, ít chòu caùc pheùp bí tích, nhöng raát hay ñi haønh höông, heát Lourdes, thì Fatima, heát Banneux (ôû Bæ) thì Medjugorie (ôû Croatie). Ai naáy ñeàu noâ nöùc khi coù cuoäc phong thaùnh : daân toäc naøo cuõng muoán coù ngöôøi nöôùc mình ñöôïc phong thaùnh, caùc doøng tu cuõng tôùi taáp xin phong thaùnh cho vò saùng laäp ra doøng mình. Theo traøo löu ñoù, Ñöùc Giaùo toâng Gioan Phaoloâ ñeä nhò ñaõ vaø coøn phong thaùnh, phong chaân phöôùc cho bieát bao nhieâu laø ngöôøi. Töø xöa ñeán nay chöa coù vò giaùo toâng naøo phong thaùnh nhieàu nhö theá. Veà ñieåm naøy chuùng ta thaät laø khaùc xa caùc anh em Tin laønh : hoï khoâng phong thaùnh ai caû.

Ñaáy laø moâi giôùi treân trôøi. Moâi giôùi döôùi ñaát naøy chính laø Ñöùc Giaùo toâng. Coù lyù thuyeát noùi raèng ngaøi laø vò thay quyeàn Ñöùc Chuùa Gieâsu ôû döôùi ñaát naøy, vaø vì theá ngaøi ñoäc quyeàn veà giaùo lyù, veà thaùnh kinh, ñoäc quyeàn cai trò caû vaø hoäi thaùnh cuûa Chuùa, Roài laïi ñoäc quyeàn phong thaùnh, ñoäc quyeàn ban... aân xaù, toaøn xaù. Khi ôû Vieät Nam caùc nhaø truyeàn giaùo dòch chöõ papa laø oâng thaùnh pha pha, roài ñoåi ra Ñöùc Giaùo Toâng, vaø sau cuøng laø Ñöùc Giaùo Hoaøng, nghóa laø hoaøng ñeá veà phaàn ñaïo, thì thaät laø hôïp vôùi lyù thuyeát treân ñaây. Coù ñieàu laø trong giaùo hoäi cuûa Chuùa Gieâsu, coù caùc toâng phaùi chính thoáng vaø Tin laønh khoâng bao giôø chòu nhaän nhö theá. Vaø ñoù cuõng laø lyù do giaûi thích vì sao hieän nay ñòa vò ñoàng lieâu giöõa giaùm muïc cai quaûn giaùo phaän Roma vaø caùc giaùm muïc toaøn caàu raát khoù thöïc hieän nhö Coâng ñoàng ñaõ quyeát ñònh.

Cho ñeán gaàn ñaây, ta coøn thaáy neâu ra lyù thuyeát raèng coù hai caùc maàu traéng cöùu ñöôïc thieân haï : ñoù laø maàu aùo traéng cuûa Ñöùc Baø vaø cuûa Ñöùc Giaùo Hoaøng. Toâi troäm nghó coù leõ phaûi trôû veà nguoàn xa hôn nöõa, thì môùi coù theå giaûi quyeát ñöôïc nhieàu vaán ñeà quan troïng trong giaùo hoäi. Luùc ñoù seõ thaáy raèng vaán ñeà ngheä thuaät toân giaùo chæ laø moät vaán ñeà tuøy phuï.

An-toân Traàn Vaên Toaøn