JOHANNES BRAHMS (1833-1897)

Ñaây laø nhaân vaät thöù ba trong nhoùm "3 chöõ B" vó ñaïi cuûa aâm nhaïc theá giôùi: Bach – Beethoven – Brahms, vaø caû ba ñeàu laø ngöôøi Ñöùc! Neáu Bach vaø Beethoven ñöôïc saép vaøo haøng "baát töû" thì BRAHMS ñöôïc xem laø moät trong baûy "aù thaàn" (demigod) cuûa neàn aâm nhaïc nhaân loaïi. Trong soá 10 nhaø soaïn nhaïc haøng ñaàu cuûa theá giôùi, oâng ñöôïc saép haïng 6, hôn caû Schubert, Schumann vaø Haendel. Tuy nhieân, aâm nhaïc cuûa oâng khoâng phaûi deã caûm, deã hieåu. Soá ngöôøi yeâu thích nhaïc cuûa oâng vaø soá ngöôøi toû ra xa laï vôùi noù gaàn nhö ngang nhau. Caùch ñaây gaàn moät theá kyû, coù raát nhieàu yù kieán khaùc nhau veà BRAHMS trong giôùi pheâ bình aâm nhaïc. Maâu thuaãn aáy nhö bao truøm trong caû cuoäc cuûa ngöôøi nhaïc só khoù hieåu naøy. Ngaøy nay, taát caû ñeàøu thoáng nhaát vôùi nhau raèng BRAHMS laø moät sieâu sao, khoâng nhöõng chæ cuûa thôøi kyø Laõng maïn maø coøn cuûa neàn aâm nhaïc nhaân loaïi.

Tuy laø moät trong nhöõng nhaân vaät vó ñaïi sau cuøng cuûa thôøi kyø laõng maïn, nhöng oâng cuõng coøn laø moät tinh hoa cuûa neàn aâm nhaïc coå ñieån, moät con ngöôøi luoân höôùng veà quaù khöù. BRAHMS ñaõ töøng thoå loä: "Coù hai söï kieän quan troïng nhaát cho cuoäc ñôøi toâi ñoù laø vieäc thoáng nhaát nöôùc Ñöùc (BRAHMS soáng trong moät thôøi kyø phöùc taïp veà chính trò ôû nöôùc Ñöùc, sau thaát baïi cuûa cuoäc caùch maïng 1848-1849), vaø vieäc cho xuaát baûn toaøn boä nhöõng taùc phaåm cuûa BACH". BRAHMS sinh naêm 1833 taïi Hamburg, moät thaønh phoá lôùn ôû mieàn Baéc Ñöùc. OÂng ra ñôøi gaàn nhö cuøng thôøi vôùi Borodin (Nga), Saint-Saens (Phaùp). Thöôû thieáu thôøi caäu beù BRAHMS khoâng coù ñieàu kieän theo hoïc tôùi nôi, hôn nöõa caäu "gheùt" tröôøng hoïc, ñaëc bieät laø nhöõng giôø tieáng Phaùp. Cha oâng laø moät nhaïc coâng chôi ñaøn contre-basse ngheøo naøn trong moät daøn nhaïc khieâm toán. Tuy nhieân oâng laø ngöôøi thaày ñaàu tieân ñaõ daïy BRAHMS ñaøn piano. Leân 10 tuoåi, caäu beù Johannes ñaõ coù theå kieám chuùt ít tieàn nhôø vaøo taøi ngheä bieåu dieãn cuûa mình. Trong suoát thôøi thieáu nieân, oâng ñöôïc coi laø moät nhaân vaät "bí hieåm", aån daät ôû moät vuøng nhoû beù cuûa Hamburg, ít ai bieát ñeán. ÔÛ tuoåi thanh nieân, khi ñaõ baét ñaàu coù maët trong giôùi aâm nhaïc cuûa Ñöùc, oâng töï coi mình laø ngöôøi keá tuïc BEETHOVEN (khuynh höôùng laõng maïn). Coù ngöôøi - coù leõ ñaây laø lôùi nhaän xeùt cuûa nhaø pheâ bình BULOW - cho raèng "Baûn giao höôûng soá 1" cuûa BRAHMS chính laø baûn giao höôûng soá 10 cuûa BEETHOVEN! Nhöng ngöôïc laïi, chaøng thanh nieân BRAHMS laïi tin vaø baùm chaët vaøo caùc hình theå, caáu truùc aâm nhaïc truyeàn thoáng vaø laø ngöôøi ñaáu tranh kieân ñònh choáng laïi söï caùch taân cuûa WAGNER vaø LISZT (hai ñaïi dieän chính cho Tröôøng phaùi Weimar, tieåu bang Thueringen, cuûa neàn aâm nhaïc Ñöùc). Theá neân nhieàu nhaø pheâ bình coi chaøng trai BRAHMS laø moät ngöôøi baûo thuû, coù ngöôøi laïi xem oâng nhö Ngöôøi Baûo Veä cho Ngoïn Ñuoác AÂm Nhaïc Coå Ñieån.

Veà aâm nhaïc giao höôûng, BRAHMS chæ vieát 4 baûn, moät con soá khieâm toán trong khoái löôïng taùc phaåm ñoà soä goàm caùc theå loaïi - tröø theå loaïi nhaïc kòch (opera) - maø oâng ñeå laïi cho aâm nhaïc nhaân loaïi. Tuy nhieân, cuõng nhö tröôøng hôïp cuûa BEETHOVEN, boán baûn giao höôûng aáy cuûa BRAHMS ñeàu laø nhöõng vieân ngoïc quùy giaù, mang ñaày chaát suy tö, trieát lyù nhö baûn giao höôûng soá 7 cuûa BEETHOVEN. Vì vaäy, khoâng phaûi ai cuõng thích vaø hieåu noåi BRAHMS. Baûn giao höôûng soá 1, cung Cm (1876) ñöôïc vieát khi BRAHMS ñaõ 43 tuoåi. Noù môû ñaàu raát trieát lyù, nhöng laïi coù nhöõng choã ñoät phaù vôùi moät chuû ñeà raát tröõ tình. OÂng khôûi söï vieát töø naêm 1862! Moät thôøi gian khaù daøi ñeå oâng gôûi gaét caû taâm tình cuûa mình, moïi suy tö cho taùc phaåm. Ñaây cuõng laø baûn giao höôûng ñöôïc bieát ñeán nhieàu nhaát cuûa oâng. Taùc phaåm ñoà soä vaø hoaøn haûo ñeán möùc vó ñaïi thöù hai cuûa BRAHMS laø "Baûn giao höôûng soá 4, cung Em" (1885). Noù mang ñaày tính chaát cao quùu cuûa nhöõng veû ñeïp thôøi coå ñaïi, pha troän vôùi tính chaát bi ai ngay töø chöông I. Nhaïc tröôûng Weigartner ñaõ nhaän xeùt veà baûn giao höôûng naøy nhö sau: "Toâi caûm taáy noäi dung tinh thaàn döõ doäi cuûa taùc phaåm naøy quaû thaät sieâu nhieân,…" Hai baûn giao höôûng coøn laïi cuûa oâng: soá 2, cung DM (1877 )vaø soá 3, cung FM (1883) tuy khoâng ñöôïc bieát ñeàu nhieàu so vôùi hai baûn soá 1 vaø soá 4, nhöng khoâng theå thieáu trong kho taøng aâm nhaïc theá giôùi.

Ñaëc bieät, cuõng nhö Mendelssohn, BRAHMS chæ vieát coù moät "concerto daønh cho violon, cung DM" nhöng laïi laø moät trong 5 concertos cho violon haøng ñaàu cuûa theá giôùi. Vôùi concerto naøy, ngöôøi ñôøi sau ñaõ coi oâng laø ñoái thuû ñaùng keå cuûa BEETHOVEN. Ngoaøi ra, trong theå loaïi concerto chuùng ta coøn phaûi keå ñeán hai concertos cho piano: baûn soá 1, cung Dm (1856) vaø baûn soá 2 cung B^bM (1881). Beân caïnh nhöõng saùng taùc cho daøn nhaïc noùi treân, ngöôøi ta coøn taáy nhöõng "vieân ngoïc quùy" khaùc nhö: "Concerto cho violon vaø cello, cung Am", caùc baûn serenades soá 1, cung DM vaø soá 2, cung AM; nhöõng vuõ khuùc Hungary soá 1, 5, 6, 7, 11; caùc khuùc bieán taáu treân moät chuû ñeà cuûa Haendel vaø moät cuûa Haydn vaø nhieàu taùc phaåm nhoû khaùc daønh cho piano.

Trong theå loaïi nhaïc thính phoøng, töø trio, quartet, quintet, sextet (daønh cho 3, 4, 5 ñeán 6 nhaïc khí) chuùng ta khoâng theå naøo lieät keâ heát ra ñaây trong soá löôïng taùc phaåm ñoà soä cuûa oâng. Trong soá ñoù coù moät taùc phaåm raát ñaùng chuù yù ñoù laø: "Khuùc nguõ taáu - quintet - daønh cho keøn Clarinet, cung Bm". Taùc phaåm naøy ñöôïc coâng dieãn laàn ñaàu tieân ôû Berlin vaøo naêm 1891. BRAHMS töï coi nhö duøng taùc phaåm naøy vôùi giai ñieäu möôït maø cuûa caây keøn clarinet ñeå "nhìn laïi toaøn boä cuoäc ñôøi cuûa mình".

Thaät laø moät thieáu soùt lôùn, neáu chuùng ta khoâng nhaéc ñeán nhöõng saùng taùc cuûa BRAHMS cho laõnh vöïc thanh nhaïc. Neáu Schubert ñöôïc xem laø "Vua ca khuùc" cuûa Ñöùc thì BRAHMS ñöôïc xem laø nhaân vaät haøng ñaàu trong soá Top Ten nhöõng nhaø soaïn nhaïc coù saùng taùc cho theå loaïi ca khuùc Ñöùc. Noåi baät nhaát laø "Baûn Requiem Ñöùc". Ñaây laø moät saùng taùc ñoà soä daønh cho hôïp xöôùng, ñöôïc vieát vaøo naêm 1868, xuùc caûm töø caùi cheát cuûa meï oâng. Moät trong nhöõng yeáu toá khieán cho baûn Requiem naøy ñöôïc bieát ñeán nhieàu, ñoù laø laàn ñaàu tieân moät baûn Requiem khoâng ñöôïc vieát baèng tieáng La-tinh maø baèng baûn ngöõ: Tieáng Ñöùc. Taùc phaåm naøy ñöôïc ngöôøi Ñöùc nhaéc ñeán vôùi taát caû loøng töï haøo. Ngoaøi ra coøn nhieàu baûn tình ca ñieäu valse vaø ca khuùc khaùc. Trong laõnh vöïc naøy, BRAHMS ñaõ cuøng Schumann phaùt huy vaø phoå bieán caùc taùc phaåm cuûa Schubert.

Cho ñeán cuoái ñôøi, BRAHMS vaãn soáng ñoäc thaân, maëc duø coù nhieàu phuï nöõ trong ñôøi oâng. Luùc naøy, oâng ñaõ yeâu Clara (vôï cuûa Schumann, ñaõ qua ñôøi), maëc duø hai ngöôøi khoâng thaønh hoân, nhöng giöõa hoï coù moät quan heä gaén boù.

Nguyeãn Baùch