Ñoâi Doøng Lòch Söû Cuûa Giaùo Hoäi Vieät Nam

Ñeå Gia Trang Caùc Thaùnh Töû Ñaïo Vieät Nam ñöôïc ñaày ñuû, chuùng toâi ghi vaøo ñaây moät ít toùm löôïc veà khaùi quaùt Lòch Söû Giaùo Hoäi Vieät Nam. Neáu muoán tìm hieåu theâm xin quí vò ñoïc: Vieät Nam Giaùo Söû - LM Phan Phaùt Huaàn Boä: Doøng Maùu Anh Huøng I, II & III - Lm Vuõ Thaønh Maùu Töû Ñaïo Treân Ñaát Vieät Nam - Ts Trònh Vieát Yeân Gia Trang Löôïc Söû Giaùo Hoäi Vieät Nam trong Vietcatholic - Lm Vuõ Thaønh & Lm Traàn Coâng Nghò

Trong saéc leänh toân phong caùc vò Töû Ñaïo Vieät Nam naêm 1900, ÑTC Leâoâ XIII ñaõ tuyeân boá caùc Ngaøi laø "ñoäi huøng binh" thuoäc moïi giai caáp xaõ hoäi, ñaõ can tröôøng chaáp nhaän chòu moïi cöïc hình, khoâng keùm caùc vò Töû Ñaïo thôøi sô khai. Lôøi so saùnh treân ñaây giöõa Giaùo Hoäi taïi Vieät Nam vaø Giaùo Hoäi Roâma khoâng nhöõng chæ ñuùng khi noùi tôùi loøng quûa caûm cuûa caùc vò Töû Ñaïo, maø coøn ñuùng caû veà söï thöïc qua quùa trình lòch söû cuûa caû hai daân toäc. Cuõng nhö Giaùo Hoäi taïi Roâma, chæ ít khi naêm sau hai vò Toâng Ñoà Caû Pheâroâ vaø Phaoloâ gieo raéc haït gioáng Ñöùc Tin, ñaõ bò baùch haïi suoát 300 naêm, Giaùo Hoäi taïi Vieät Nam vöøa nhaän haït gioáng Ñöùc Tin vaøo naêm 1544, ñaõ bò nhöõng cuoäc caám ñaïo ñaãm maùu boït ngheït suoát ba theá kyû. Coù theå chia qua trình lòch söû Giaùo Hoäi Vieät Nam laøm 4 thôøi kÿ chính:

• Thôøi Kÿ Khai Nguyeân (1533-1659)
• Thôøi Thaønh Laäp (1659-1888)
• Thôøi Phaùt Trieån (1888-1933)
• Thôøi Tröôõng Thaønh (1933-1988)

1. Thôøi Kÿ Khai Nguyeân (1533-1659)

Cuoái theá kyû XV, caùc nhaø thaùm hieåm ñaõ ñaët chaân tôùi nhöõng mieàn xa xaêm tröôùc ñaây chöa ai bieát ñeán. Hoï ñi voøng quanh theá giôùi, theo sau laø caùc nhaø buoân vôùi nhöõng thöông thuyeàn huøng haäu nhaát thôøi ñoù cuûa Taây Ban Nha vaø Hoaø Lan. Caùc oâng chuû maët bieån naøy ñaõ vöôït truøng döông sang taän vuøng Ñoâng Nam AÙ ñeå buoân baùn haøng hoaù vaø thöông maïi. Trong ñieàu kieän giao thoâng naøy ñaõ giuùp caùc Thöøa Sai Coâng Giaùo thöïc hieän ñöôïc moäng öôùc cuûa hoï laø mang Tin Möøng ñeán taän chaân trôøi xa xaêm vaø vaøo Vieät Nam, giöõa thôøi kÿ Ñaát Nöôùc ñang bò phaân hoaù vì noäi chieán. Ñaàu theá kyû XVI Nhaø Leâ baét ñaàu suy taøn vôùi lôùp gian thaàn vaø hoân quaân nhö vua Leâ Vi Muïc vaø vua Leâ Töông Döïc. Naêm 1527, laáy danh nghóa phoø vua Leâ Chieâu Toâng, quyeàn thaàn Maïc Ñaêng Dung deïp noäi loaïn trong Trieàu roài cöôùp ngoâi nhaø Leâ, laäp ra Nhaø Maïc. Baáy giôø oâng Nguyeãn Kim (con cöïu thaàn Nguyeãn Hoaøng Duï) ñang ôû bieân traán, oâng chieâu moä quaân binh cuøng caùc chieâu thaàn nhaø Leâ ñöùng leân dieät Maïc döïng laïi Nhaø Leâ. Khoâng bao laâu, Nguyeãn Kim laáy laïi ñöôïc ñaát Thanh Hoaù trôû vaøo Thuaän Hoaù, döïng laïi nhaø Leâ. Ñaát nöôùc laïi chia ñoâi thaønh Nam, Baéc Trieàu. Hoï Maïc huøng cöù töø Ninh Bình trôû ra Baéc laïi ñöôïc Nhaø Minh Trung Hoa che chôû ñeå phaân hoaù Ñaïi Vieät. Ít laâu sau, töôùng Nguyeãn Kim bò teân haøng töôùng cuûa nhaø Maïc ñaàu ñoäc cheát, con reå oâng laø Trònh Kieåm thay theá tieáp tuïc phoø Leâ, Baéc tieán. Naêm 1583, Trònh Kieåm laáy laïi Thaêng Long röôùc vua Leâ veà kinh ñoâ leân ngoâi chính vò. Tuy nhieân , hoï Trònh töø laâu ñaõ coù yù cöôùp ngoâi nhaø Leâ. Ñeå tröø haäu hoaï, Trònh Kieåm möu gieát Nguyeãn Uoâng laø con Nguyeãn Kim yù muoán cöôùp ngoâi ñaõ roõ, hoï Trònh coøn cho ngöôøi ñeán gaëp Traïng Trình Nguyeãn Bænh Khieâm xin vaán keá. Traïng Trình khoâng noùi gì maø chæ ñoïc moät caâu duï ngoân yù khuyeân Trònh neân döïa vaøo caùi hö vò vuûa Nhaø Leâ maø höôûng coâng danh phuù quyù ñôøi ñôøi. Trònh nghe theo neân chæ xöng Vöông, buoäc Vua Leâ phaûi phong Trònh laøm Thöôïng Phu, Toång Quoác Chính, naém troïn quyeàn bính trong tay, laäp Phuû Chuùa töùc Phuû Lieâu vôùi nghi veä cuûa baäc Ñaïi Vöông coøn Vua Leâ chæ coøn laø hö vò, chæ ñöôïc höôûng löông boång do Chuùa Trònh quy ñònh. Töø ñoù, nöôùc Ñaïi Vieät coù Vua laïi coù Chuùa. Keá nghieäp Trònh Kieåm, Trònh Tuøng leân ngoâi Chuùa, quyeàn huynh thieân haï, doàn hoï Maïc leân Cao Baèng. Naêm 1592, baét ñöôïc Maïc Haäu Hôïp ñem veà Thaêng Long cheùm ñaàu.

Veà hoï Nguyeãn thì sau khi anh laø Nguyeãn Uoâng bò gieát, Nguyeãn Hoaøng döï ñoaùn tröôùc sau oâng cuõng bò haïi, oâng nhôø chò laø Ngoïc Baûo, vôï Trònh Kieåm xin cho em vaøo traán thuû Thuaän Hoaù, laïi ngaàm sai ngöôøi ñeán vaán keá Traïng Trình thì Traïng chæ vaøo hoøn non boä, noùi: "Hoaønh Sôn nhaát ñaùi, vaïn ñaïi dung thaân" (moät giaûi Hoaønh Sôn dung thaân muoân ñôøi). Nguyeãn Hoaøng ñöôïc Vua Leâ thuaän cho vaøo phöông Nam traán thuû mieàn ñòa ñaàu cuûa Ñaát Nöôùc, oâng veà Thanh Hoaù ñem theo caùc thuû haï thaântí tín, ñoàng höông caø caùc ñoàng toäc vaøo Quaûng Trò, laäp Dinh ôû AÙi Töû sau goïi laø Chính Dinh, thuû phuû cuûa phöông Nam.

Giai ñoaïn ñaàu, Nguyeãn Hoaøng vaãn giöõ danh vò Traán Thuû, ñöôïc Vua Leâ phong töôùc Coâng, oâng cuûng coá Thuaän Quaûng, xaây thaønh ñaép luyõ sau ra maét coâng khai choáng Trònh. Cuoäc noäi chieán Nam Baéc buøng noå vaøo naêm 1627, keùo daøi 42 naêm qua baûy traän ñaãm maùu, baát phaân thaéng baïi, hai beân höu chieán laáy soâng Gianh laøm giôùi haïn phaân chia Nam Baéc. Maõi sau naøy vaøo ñôøi Voõ Vöông Chuùa Nguyeãn môùi xöng Vöông laäp ra trieàu cheá rieâng bieät song vaãn toân Vua Leâ vaø vaãn giöõ quoác hieäu laø Ñaïi Vieät. Töø ñoù, mieàn Baéc töø Quaûng Bình trôû ra goïi laø Baéc Haø hay xöù Ñaøng Ngoaøi, töø Thuaän Quaûng trôû vaøo Nam goïi laø Nam Haø hay laø Xöù Ñaøng Trong.

Nhaø Nguyeãn laøm Chuùa phöông Nam ñeán ñôøi Nguyeãn Phuùc Döông chaïy vaøo Gia Ñònh, caû hoï bò taøn saùt, Nam Haø troïn veïn rôi vaøo tay Taây Sôn. Chæ coøn laïi moät hoaøng hoân duy nhaát soáng soùt laø Nguyeãn Phuùc AÙnh luùc ñoù 15 tuoåi, nhôø caùc Linh Muïc Thöøa Sai cho troán ôû trong nhaø. Sau ñoù, Nguyeãn Phuùc AÙnh gaëp Giaùm Muïc Baù Ña Loäc ôû Haø Tieân, oâng leân ngoâi keá nghieäp tieân Vöông naêm 17 tuoåi vaøo luùc Nam Haø ñaõ maát troïn vaøo tay Taây Sôn.

Naêm 1786, Nguyeãn Hueä ra Baéc dieät Trònh phuø Leâ; hai naêm sau, Nguyeãn Hueä leân ngoâi Hoaøng Ñeá laáy hieäu laø Quang Trung, ñem quaân Baéc Tieán ñaùnh quaân Thanh xaâm laêng. Quang Trunng toaøn thaéng vaøo ngaøy moàng 5 Teát Kyû Daäu 1789, Nhaø Leâ caùo chung sau 360 naêm trò vì (1428-1788).

Giaùo Hoäi Vieät Nam cuõng traàm luaân trong vaän nöôùc troâi noåi bôûi thaûm kòch Nam Baéc phaân tranh laïi theâm naïn Baùch Ñaïo moãi ngaøy theâm khoác lieät.

TI BAÉC HAØ

Khoâng roõ naêm naøo haït gioáng Ñöùc Tin ñöôïc gieo maàm treân ñaát nöôùc Vieät Nam, ngoaïi tröø nieân ñaïi lòch söû 1533, saùch Khaâm Ñònh Vieät Söû Thoâng Giaùm Cöông Muïc cuûa Quoác Söû Quaùn Trieàu Nguyeãn ghi laïi cho bieát, giaùo só "Taây Döông" I-Ni-Khu ñeán giaûng Ñaïo taïi laøng Ninh Cöôøng, traán Sôn Nam (nay thuoäc Giaùo Phaän Buøi Chu). Naêm 1578, Chính Söû môùi thaáy ghi, nhaø Maïc taïi Baéc Haø cho ngöôøi sang taän Macao môøi ngöôøi Boà Ñaøo Nha qua cuøng vôùi caùc Thöøa Sai. Nhöng Macao thieáu nhaân söï, phaûi giôùi thieäu vôùi Manila, xin göûi 4 Thöøa Sai sang Vieät Nam. Moät traän baõo lôùn ñaõ thoåi caùc Ngaøi vaøo Haûi Nam, sau cuøng chæ coøn vò linh muïc duy nhaát laø cha Ruitz vaøo giaûng ñaïo naêm 1585.

Ba naêm sau, Ñöùc Giaùm Muïc Macao môùi cöû 2 Thöøa Sai laø Alfonso da Costa vaø Juan Gonsalves qua kinh ñoâ Nhaø Leâ (Lam Kinh) luùc aáy coøn taïm ñaët ôû Thanh Hoaù do lôøi môøi cuûa Coâng Chuùa Chieâm, baáy giôø ñang thay em coøn nhoû laøm Nhieáp Chính. Naêm 1590, maëc duø caû Trieàu Ñình, Hoaøng Thaùi Haäu vaø Vua Trang Toân phaûn ñoái, Coâng Chuùa Chieâm vaãn xin röûa toäi theo Ñaïo, tuïc goïi laø Baø Chuùa Cheøm töùc Mai Hoa Coâng Chuùa, cuøng vôùi treân 70 cung nhaân vaø nöõ tÿ vaøo Lam Kinh nôi xuaát phaùt Nhaø Leâ, laäp Doøng Ñöùc Meï Voâ Nhieãm. Ñaây laø Doøng Nöõ Tu ñaàu tieân ôû Vieät Nam, nhöng chæ 3 naêm sau caùc Giaùo Só laïi bò Vua Leâ truïc xuaát.

Naêm 1626, Trònh Traùng laïi môøi caùc môøi caùc Thöøa Sai vaøo. Laàn naøy Giaùo Só Ñaéc Loä vaø Marquez ñöôïc göûi qua. Daân Baéc Haø theo ñaïo raát ñoâng, trong 3 naêm ñaõ coù 6.700 tín höõu. Chò cuûa chuùa Trònh vaø 17 ngöôøi trong phuû Chuùa cuõng xin röûa toäi. Chuùa xaây luoân nhaø thôø cho caùc vò Thöøa Sai. Nhöng naêm 1629, Trònh Traùng thaát traän, oâng ñoåi yù, haï leänh truïc xuaát 2 Giaùo Só. Caùc ngaøi ra ñi ñeå laï 3 Thaày Giaûng ñieàu khieån hôn 7.000 giaùo daân. Nhöng naêm sau, caùc Thöøa Sai laïi ñöôïc vaøo tieáp tuïc coâng vieäc truyeàn ñoûo. Tính ñeán naêm 1630, Baéc Haø ñaõ coù 414 nhaø thôø vôùi 350.000 giaùo daân.

TI NAM HAØ

Naêm 1550, linh muïc Thöøa Sai Gaspar de Santa Cruz laäp tu vieän Ña Minh taïi Malacca ñeå roài naêm 1558 tu vieän naøy göûi 2 Thöøa Sai laø Lopez vaø Azevedo qua Chaân Laïp giaûng ñaïo, ñöôïc 10 naêm thì bò truïc xuaát. Tôùi naêm 1580 tu vieän laïi phaùi 2 cha Gregoire de la Motte vaø Luis de Fonseca sang. Nhöõng naêm 1586, Chieâm Thaønh chieán thaéng Nam Haø, baét luoân 2 Thöøa Sai veà xöû töû. Duø vaäy, doøng Ña Minh taïi Manila coøn coá gaéng 4 laàn nöõa göûi Giaùo Só vaøo Nam Haø, nhöng taát caû ñeàu thaát baïi. Coâng vieäc truyeàn giaùo taïi ñaây chæ ñaït ñöôïc caên baûn vöõng chaéc khi doøng Teân vaøo mieàn ñaát Chuùa Nguyeãn.

Naêm 1615 doøng Teân bò truïc xuaát khoûi Nhaät. Caùc vòn naøy trôû laïi cöù ñieåm Macao vaø ñöôïc phaùi qua Nam Haø. Linh Muïc Buzomi vaø Carvallo vaøo cöûa Haøn vaø röûa toäi cho 10 ngöôøi taïi Quaûng Nam nhaân dòp leã Phuïc Sinh naêm ñoù. Cuoái naêm, caùc ngaøi ñaõ caát 2 nhaø thôø taïi Haûi Phoá vaø taïi Quaûng Nam cho treân 300 giaùo daân ñoïc kinh thôø phöEÕng.

Naêm 1617, quan traán Qui Nhôn coù thieän caûm vôùi Coâng Giaùo, oâng môøi caùc Thöøa Sai tôùi, xaây caát nhaø thôø cho giaùo daân. Soá taân toøng taêng gaáp traêm vaø goàm ñuû thaønh phaàn töø sö saõi ñeán trí thöùc, quan laïi vaø bình daân. Ngöôøi noåi tieáng nhaát laø baø Minh ÑUÛc Vöông Thaùi Phi, moät vöông phi raát suøng Phaät, Baø theo Ñaïo vaø trôû thaønh moät nhaø truyeàn giaùo raát ñaéc löïc. Tôùi naêm 1665, Nam Haø ñaõ coù treân 50.000 giaùo daân. Coøn cha Ñaéc Loä ñöôïc môøi vaøo Nam Haø chöa ñaày 1 naêm, ñaõ bò quan traán Quaûng Nam truïc xuaát naêm 1640. Sau 4 laàn leùn vaøo Nam Haø, Ngaøi ñaõ phaûi gaït nöôùc maét vónh bieät giaùo daân veà Roâma naêm 1645. Taïi ñaây Ngaøi ñaõ trình leân Ñöùc Giaùo Hoaøng Innocenteâ X veà nhu caàu caàn thieát thaønh laäp Haøng Giaùo Phaåm taïi Vieät Nam. Chöông trình naøy ñaõ ñöôïc Ñöùc Giaùo Hoaøng Alexandro VII thöïc hieän ngaøy 29-7-1658, môû ñaàu cho kyû nguyeân môùi cuûa lòch söû truyeàn giaùo taïi Vieät Nam.

2. Thôøi Thaønh Laäp (1659-1888)

Naêm 1659, Ñöùc Thaùnh Cha Alexandro thieát laäp giaùo phaän Ñaøng Trong (Nam Haø) vaø giaùo phaän Ñaøng Ngoaøi (Baéc Haø), trao cho hai Ñöùc Cha Francoise Pallu vaø Lambert de la Motte. Caû hai vò tìm caùch vaøo Vieät Nam vaø toå chöùc cô côû caên baûn nhö hoïp Coâng Ñoàng, laäp Doøng Meán Thaùnh Giaù, Chuûng Vieän, vaø ñaëc bieät doàn heát taâm löïc vaøo vieäc ñaøo taïo Linh Muïc Vieät Nam.

Caû hai giaùo phaän môùi thaønh laäp phaûi ñöông ñaàu vôùi côn baùch haïi khuûng khieáp keùo daøi cho tôùi naêm 1888. Cuoäc baét ñaïo luùc ñaàu coù veû thaát thôøi tuÿ theo höùng cuûa Vua Chuùa. Nhöng tôùi khi Vua Gia Long naèm xuoáng naêm 1820, caùc vua trieàu Nguyeãn laø Minh Meänh, Thieäu Trò, Töï Ñöùc, vì tinh thaàn baøi ngoaïi vaø laàm töôûng theo Ñaïo laø boû oâng baø toå tieân, ñaõ ra leänh treân toaøn quoác trieät haï thaùnh ñöôøng, xöû töû caùc Giaùo Só vaø taát caû nhöõng giaùo daân naøo baát tuaân leänh nhaø Vua. Nhöõng haønh ñoäng naøy ñaõ ñöa tôùi vieäc lieân quaân Phaùp vaø Taây Ban Nha can thieäp vaøo noäi boä Vieät Nam, eùp buoäc vua Töï Ñöùc kyù hoaø öôùc nhaän quyeàn baûo hoä cuûa Phaùp, ñoàng thôøi chaám döùt vieäc saùt haïi ngöôøi Coâng giaùo naêm 1883.

Nhöng tröôùc khi côn baõo taùp ngöng haún, nhoùm Vaên Thaân taïi vuøng Thanh Ngheä Tónh Bình coøn toå chöùc moät cuoäc taøn saùt taäp theå nhöõng ngöôøi Coâng Giaùo trong vuøng baèng caùch bao vaây ñoát töøng laøng. Hôn 60.000 ngöôøi ñaõ hy sinh trong hai naêm 1885-1886, naâng toång soá caùc vò anh huøng töû ñaïo leân tôùi 130 ngaøn trong suoát ba theá kyû caám ñaïo.

Maëc duø chui ruùc trong hang haàm, laån troán nôi röøng ruù, ngöôøi Coâng Giaùo Vieät Nam vaãn trung thaønh vôùi Chuùa, soá taân toøng vaãn tieáp tuïc naâng cao. Trong thôøi kÿ naøy ñaõ taêng leân 9 Giaùo Phaän laø Saøi Goøn, Qui Nhôn, Haø Noäi, Baéc Ninh, Haûi Phoøng, Buøi Chu, Vinh, Hueá vaø Nam Vang (goàm Cao Meân vaø Haäu Giang). Soá giaùo daân coøn soáng soùt vaãn gaàn 500 ngaøn ngöôøi.

2. Thôøi Phaùt Trieån (1888-1933)

Maëc daàu Töï Ñöùc kyù hieäp öôùc vôùi Phaùp naêm 1884, nhöng maùu töû ñaïo chæ thöïc söï ngöng khi Haøm Nghi bò baét vaøo naêm 1888, laøm cho phong traøo Vaên Thaân suïp ñoå theo, vaø Giaùo Hoäi Vieät Nam ñöôïc höôûng thaùi bình ñeå lo cuûng coá noäi boä vaø phaùt trieån ñôøi soáng Ñöùc Tin saâu roäng.

Caû Giaùo Só laãn giaùo daân moät tay kieán thieát cô sôû, moät tay laøm vieäc trong caùnh ñoàng truyeàn giaùo. Caùc vò naøy tích cöïc phoå bieán loøng toân suøng Thaùnh Taâm Chuùa vaø bieät kính Ñöùc Meï Maria. caùc thaùnh ñöôøng nguy nga ñoà soä theo loái kieán truùc Roâma hoaëc Gothic, keå caû ngoâi thaùnh ñöôøng kieán truùc theo kieå AÙ Ñoâng taïi Phaùt Dieäm, cuõng ñßEÕc xaây caát vaøo thôøi naøy. Trong ñoù phaûi noùi tôùi nhaø thôø lôùn Haø Noäi, Phuù Nhai, Keû Sôû, Nam Ñònh , Ninh Bình, Ñaø Laït, Saøi Goøn, Taân Ñònh, Huyeän Só, Qui Nhôn.....

Caùc cô sôû baùc aùi vaø giaùo duïc, caùc beänh vieän Coâng Giaùo ñöôïc thieát laäp taïi nhieàu thaønh phoá, nhö beänh vieän Saint Paul, caùc chi nhaùnh tröôøng Doøng Taberd, caùc traïi Duïc Anh, Teá Baàn, Traïi Cuøi, Vieän Döôõng Laõo... Caùc cô sôû naøy ñöôïc ñieàu khieån bôûi caùc tu só cuûa raát nhieàu Doøng ñang thi ñua du nhaäp vaø phaùt trieån taïi Vieät Nam. Raát ñoâng ngöôøi theo ñaïo, coù khi caû moät laøng xin trôû laïi. Rieâng taïi giaùo phaän Buøi Chu trong 12 naêm, töø 1885-1897, ñaõ coù 83 laøng theo ñaïo Chuùa.

Moät söï kieän khích leä hôn caû laøm cho löûa Toâng Ñoà boác cao laø vieäc Ñöùc Thaùnh Cha Leâoâ XIII toân phong Chaân Phöôùc cho 64 vò Töû Ñaïo vaøo ngaøy 27-5-1900, Ñöùc Pioâ X phong 8 vò naêm 1906 vaø 20 vò naêm 1909. Naêm 1888 coù 9 Giaùo Phaän vôùi soá giaùo daân nöûa trieäu ngöôøi ñeán maêm 1933 ñaõ taêng leân 14 giaùo Phaän vaø soá giaùo daân hôn 1.300.000. Soá Giaùm Muïc laø 15 vò vaø Linh Muïc laø 1.429 vò. Tröôùc söï phaùt trieån vöôït möùc nhö treân, Ñöùc Giaùo Hoaøng ñaõ chæ ñònh vaø taán phong vò Giaùm Muïc tieân khôûi taïi Roâma naêm 1933.

4. Thôøi Tröôûng Thaønh (1933-1988)

Tröôùc khi ñöa ra quyeát ñònh choïn cha Gioan Baotixita Nguyeãn Baù Toøng laøm Giaùm Muïc. Toaø Thaùnh ñaõ thieát laäp toaø Khaâm Söù Ñoâng Döông taïi Hueá ngaøy 20-5-1925. Haønh ñoäng naøy chöùng toû toaø thaùnh ñaõ coi Vieät Nam ngang haøng vôùi caùc Quoác Gia khaùc.

Qua caùc baøi baùo caùo cuûa toaø Khaâm Söù, ngaøy 6-11-1933, Ñöùc Thaùnh Cha Pioâ IX ñaõ ñích thaân taán phong cha Nguyeãn Baù Toøng laøm Giaùm Muïc phuï taù giaùo phaän Phaùt Dieäm vôùi quyeàn keá vò.N Naêm sau, ngaøy 18-11-1934 caùc Giaùm Muïc Ñoâng Döông cuøng vôùi Ñöùc Khaâm Söù Dreyer hoïp Coâng Ñoàng thöù nhaát taïi Haø Noäi. Coâng Ñoàng ñaõ phaân thaønh nhieàu uyû ban soaïn thaûo vaø ñuùc keát thaønh quy cheá Coâng Ñoàng Ñoâng Döông thöù nhaát. Quy cheá naøy nhaèm phaùt trieån moïi sinh hoaït cuûa Giaùo Hoäi taïi ñaây, ñaëc bieät ñaøo taïo haøng Giaùo Só Vieät Nam theo tieâu chuaån quoác teá vaø thieát laäp moïi toå chöùc theo nhö Giaùo Luaät hieän haønh.

Keå töø ñaây, caùc Giaùm Muïc Vieät Nam ñöôïc laàn laàn taán phong vaø thay theá caùc Giaùm Muïc ngoaïi quoác, nhö Ñöùc Cha Hoà Nhoïc Caån naêm 1935 coi Buøi Chu, Ñöùc Cha Ngoâ Ñình Thuïc naêm 1938 coi Vónh Long ñöôïc taùch rôøi khoûi Nam Vang, Ñöùc Cha Phan Ñình Phuøng naêm 1940, Ñöùc Cha Leâ Höõu Töø naêm 1945.

Ngaøy 9-3-1945, Nhaät ñaûo chaùnh Phaùp taïi Vieät Nam. Tröôùc tình theá naøy vai troø cuûa caùc vò Thöøa Sai ngoaïi quoác caøng trôû neân khaên vaø soá linh muïc Vieät Nam ñuû ñieàu kieän laøm Giaùm Muïc taêng theâm nhieàu. Toaø thaùnh quyeát ñònh "Vieät Nam Hoaù" heä thoáng laõnh ñaïo Giaùo Hoäi qua vieäc trao cho Giaùm Muïc baûn quoác: Haø Noäi cho Ñöùc Cha Trònh Nhö Khueâ naêm 1950, Baéc Ninh cho Ñöùc Cha Hoaøng Vaên Ñoaøn naêm 1950, Vinh cho Ñöùc Cha Traàn Höõu ÑUÛc naêm 1951, Haûi phoøng cho Ñöùc Cha Tröông Cao Ñaïi naêm 1953.

Naêm 1954, hieäp ñònh Geneøve chia ñoâi ñaát nöôùc khieán gaàn 750.000 giaùo daân Coâng Giaùo mieàn Baéc phaûi di cö vaøo mieàn Nam, söï ra ñi naøy ñeå laïi moät khoaûng troáng lôùn taïi mieàn Baéc, chæ khoaûng 713.000 giaùo daân, 7 Giaùm Muïc caø 374 Linh Muïc. Tôùi naêm 1959 vò Thöøa Sai cuoái cuøng trong ñoù coù Ñöùc Khaâm Söù Dooley, bò truïc xuaát khoûi mieàn Baéc. Giaùo Hoäi taïi ñaây trôû thaønh Giaùo Hoäi thaàm laëng.

Trong khi ñoù, taïi mieàn Nam töï do, vôùi löïc löôïng töø mieàn Baéc taêng cöôøng, Giaùo Hoäi phaùt trieån mau leï caû beà roäng laãn beà saâu. Coâng vieâc truyeàn giaùo ñöôïc chuù troïng tröôùc heát laø vaán ñeà daäy taân toøng. Naêm 1957 ñaõ coù 67.854 ngöôøi theo hoïc caùc lôùp giaùo lyù ngöôøi lôùn. Rieâng giôùi trí thöùc Coâng Giaùo caøng hoaït ñoäng maïnh meõ hôn, hoï tham döï vaøo caùc hoaït ñoäng quoác gia, caùc tröôøng ñaïi hoïc, trung tieåu hoïc coâng tö. Khoâng moät hoï Ñaïo naøo ñöôïc thieát laäp maø beân caïnh khoâng coù tröôøng hoïc, moät vaøi cô sôû baùc aùi töø thieän, ñoùn nhaän nhieàu ngöôøi khoâng Coâng Giaùo hôn ngöôøi Coâng Giaùo. Nhieàu thaùnh ñßôøng lôùn ñöôïc xaây caát. Caùc ñoaøn theå Coâng Giaùo Tieán Haønh, caùc Doøng Tu nam nöõ phaùt trieån maïnh meõ ñeå ñaùp öùng nhu caàu muïc vuï. Ñaëc bieät 3 vieän ñaïi hoïc Coâng Giaùo ñaõ gaây ñöôïc nhieàu uy tín vaø aûnh höôûng nhaát taïi mieàn Nam.

Nhöõng böôùc tieán vöõng maïnh treân ñaây ñöa tôùi quyeát ñònh cuûa Toaø Thaùnh thaønh laäp phaåm traät Giaùo Hoäi taïi Vieät Nam qua Toâng Hieán Venerabilium Nostrorum do Ñöùc Gioan XXIII kyù, ban haønh ngaøy 24-11-1960. Toâng Hieán naøy ñaët Giaùo Hoäi Vieät Nam döôùi quyeàn ñieàu khieån cuûa haøng Giaùo Phaåm Vieät Nam. Toaøn quoác chia thaønh ba giaùo tænh: Haø Noäi vôùi caùc giaùo phaän mieàn Baéc döôùi quyeàn ñieàu khieån cuûa Ñöùc Toång Giaùm Muïc Trònh Nhö Khueâ, Saøi Goøn vôùi quyeàn ñieàu khieån cuûa Ñöùc Giaùm Muïc Nguyeãn Vaên Bình vaø Hueá döôùi quyeàn ñieàu khieån cuûa Ñöùc Giaùm Muïc Ngoâ Ñình Thuïc.

Tính tôùi naêm 1988, mieàn Baéc ñaõ coù moät vò Hoàng Y vaø 14 Giaùm Muïc, chöøng 350 linh muïc vaø hôn 2 trieäu giaùo daân. Mieàn Nam coù gaàn 3 trieäu giaùo daân, teân döôùi 2.000 linh muïc. Giaùo tænh Hueá coù 12 Giaùm Muïc vaø Giaùo tænh Saøi Goøn coù 16 Giaùm Muïc. Hieän nay theo Ñöùc Hoàng Y Trònh Vaên Caên soá giaùo daân Vieät Nam gaàn 6 trieäu ngöôøi vôùi 25 Giaùo Phaän. Moät soá Giaùo Phaän coù hai vò giaùm Muïc.