Thôøi Kyø Baùch Haïi Coâng Giaùo

1. Nhöõng Saéc Chæ Caám ÑÕo

Keå töø naêm 1627, saéc chæ thöù nhaât do Chuùa trònh ban haønh caám ñaïo cho ñeán trieàu ñaïi Töï Ñöùc nhaø Nguyeãn, toång coäng coù 53 saêc chæ do caùc Chuùa Nguyeãn cuõng nhö nhaø Taây Sôn vaø caùc vua nhaø Nguyeãn, Minh Maïng, Thieäu Trò vaø Töï Ñöùc

2. Chuùa Nguyeãn Ñaøng Trong (1615-1778):

Ban haønh 8 saéc chæ:

• Chuùa Saõi (Nguyeãn Phöôùc Nguyeân, 1615-1635) Saéc Chæ naêm 1625.
• Chuùa Thöôïng (Nguyeãn Phöôùc Lam, 1635-1648) Saéc Chæ naêm 1639 vaø 1644.
• Chuùa Hieàn Vöông (Nguyeãn Phöôùc Taàn, 1648-1687) Saéc Chæ naêm 1663 vaø 1665.
• Chuùa Ngaõi Vöông (Nguyeãn Phöôùc Traân, 1687-1691) Saéc Chæ naêm 1691.
• Chuùa Minh Vöông (Nguyeãn Phöôùc Chu, 1691-1725) Saéc Chæ naêm 1700.
• Chuùa Voõ Vöông (Nguyeãn Phöôùc Khoaùt, 1725-1765) Saéc Chæ naêm 1725.

Cuoäc baùch haïi döõ nhaát vaøo naêm 1665 laø vì coù ngöôøi vu khoáng cho raèng töþng aûnh Thaùnh Giaù laø hình aûnh vua Boà Ñaøo Nha, do ñoù ngöôøi theo ñaïo töùc khaéc laø con daân cuûa Ñeá Quoác Boà. Chuùa Hieàn Vöông noåi giaän truïc xuaát heát moïi vò Thöøa Sai vaø saùt haïi daân laønh, nhaát laø vaøo thaùng Gieâng vaø thaùng Hai naêm 1665. Ñaây laø laàn ñaàu tieân tung ba thieáu nöõ (Gioanna, Maria vaø Luxia) cho voi giaày!

3. Ngoaøi Baéc Döôùi Thôøi Caùc Chuùa Trònh (1627-1786):

Coù 17 Saéc Chæ döôùi thôøi Chuùa Trònh Traùng (1627-1658): 5 Saéc Chæ vaøo naêm 1629 laàn ñaàu tieân taïi Baéc Vieät vaø caùc naêm 1632, 1635, 1638, 1643.

• Chuùa Trònh Taïc (1658-1682): 3 Saéc Chæ vaøo naêm1658, 1663, 1669.
• Chuùa Trònh Caên (1682-1709): 1 Saéc Chæ vaøo naêm 1696.
• Chuùa Trònh Cöông (1709-1729): 4 Saéc Chæ vaøo naêm 1709, 1712, 1721, 1722.
• Chuùa Trònh Giang (1729-1740): 1 Saéc Chæ vaøo naêm 1736.
• Chuùa Trònh Doanh (1740-1767): 2 Saéc Chæ vaøo naêm 1754, 1765.
• Chuùa Trònh Saâm (1767-1782): 1 Saéc Chæ vaøo naêm 1773.

Trong thôøi caùc Chuùa Trònh Cöông vaø Trònh Giang, Doøng Teân ñaõ ñoùng goùp xöông maùu vaøo doøng gioáng Töû Ñaïo Vieät Nam. Cha Messari cheát ruõ trong tuø ngaøy 15-6-1723, vaø ngaøy 11 thaùng 10 cuøng naêm ñeán löôït Cha Bucharelli bò haønh quyeát taïi Ñoàng Mô cuøng vôùi 9 Thaày Giaûng vaø Giaùo daân. Naêm 1736 boán Linh Muïc Doøng Teân khaùc laø Alvarez, Cratz, D'Abreu, vaø Da Cunha bò traûm quyeát; hai Thaày Vieät Nam bò ñaùnh giaäp ñaàu goái; moät Thaày cheát trong tuø, coøn Thaày kia bò ñaøy chung thaân bieät xöù.

4. Nhaø Taây Sôn (1775-1800):

Naêm 1775, ba anh em Nguyeãn Nhaïc, Nguyeãn Löõ, vaø Nguyeãn Hueä khôûi nghóa ôû aáp Taây Sôn, chieám ñöôïc thaønh Qui Nhôn laøm caên cöù khôûi phaùt cuûa phong traøo maø sau naøy söû gia goïi laø Phong Traøo Taây Sôn hay Nhaø Taây Sôn.

Sau khi laáy xong Phuù Xuaân, döùt Nhaø Nguyeãn, Nguyeãn Nhaïc leân laøm vua laáy ñeá hieäu laø Thaùi Ñöùc, xöng Trung Öông Hoaøng Ñeá, ñoùng ñoâ ôû Qui Nhôn.

Naêm 1788, Nguyeãn Hueä leân ngoâi, xöng laø Quang Trung Hoaøng Ñeá. Sau khi ñánh tan quaân Nhaø Thanh Trung Hoa, Quang trung ñoùng ñoâ ôû Phuù Xuaân, baõi ngoâi vua cuûa Thaùi Ñöùc Nguyeãn Nhaïc, chæ cho Nhaïc höôûng thueá moät vuøng Bình Ñònh.

Döôùi Nhaø Taây Sôn, coù 5 Saéc Chæ caám ñaïo:

• Döôùi Thaùi Ñöùc Nguyeãn Nhaïc, ban haønh 2 Saéc Chæ Caám Ñaïo naêm 1779 vaø 1785.
• Döôùi Trieàu Caûnh Thònh, trong tay Thaùi Sö Buøi Ñaéc Tuyeân, ban haønh 2 Saéc Chæ Caám Ñaïo cuøng moät naêm 1795.
• Döôùi thôøi quyeàn thaàn Ngoâ Vaên Sôû ôû mieàn Baéc, Caûnh Thònh ban haønh Saéc Chæ naêm 1799.

Ñaëc bieät, vua Quang Trung khoâng ban haønh moät Saéc Chæ naøo. Quan Thaùi Phoù Traàn Quang Dieäu laø ngöôøi choáng laïi vieäc caám ñaïo. OÂng choáng ñoái laïi vieäc baét boû tuø vaø ñaøy ñoaï caùc Giaùo Só vaø giaùo daân. Vôï choàng Thaùi Phoù (Phu nhaân laø nöõ töôùng Buøi Thò Xuaân) raát coù caûm tình vôùi caùc Giaùo Só Thöøa Sai.

Cuoäc taøn saùt naêm 1798 gheâ gôùm hôn caû, vôùi nhöõng maøn tra taán daõ man nhö taåm daàu vaøo caùc ñaàu ngoùn tay, hay ñoå vaøo roán, tröôùc khi chaâm löûa, hoaëc treo ngöôïc ñaàu "toäi nhaân" xuoáng... Caùc cô sôû Coâng Giaùo taïi Boá Chính, Ngheä An, Thanh Hoaù: nhaø thôø, nhaø xöù, tu vieän, tröôøng hoïc, ñeàu bò cöôùp phaù, daân chuùng chaïy vaøo röøng truù aån laùnh naïn.

5. Vua Minh Maïng (1820-1840):

Rieâng ñôøi Minh Maïng, nhaø Vua ban haønh 7 Saéc Chæ Caám Ñaïo.

Caùc söû gia AÂu Chaâu khi vieát veà nhöõng cuoäc baùch haïi toân giaùo taïi Vieät Nam thöôøng taëng vua Minh Maïng danh xöng: "Neùron cuûa Vieät Nam", vì Hoaøng Ñeá Neùron hoài xöa kheùt tieáng taøn baïo hung döõ trong nhöõng cuoäc luøng baét ñaïo Coâng Giaùo taïi thuû ñoâ Roâma vaø trong ñeá quoác La Maõ.

Trong toång soá 117 vò hieån Thaùnh Töû Ñaïo, moät nöûa (58 vò) ñaõ bò haønh quyeát trong voøng 20 naêm vua Minh Maïng caàm quyeàn, ñaëc bieät vaøo caùc naêm 1838 vaø 1839.

Laø moät oâng Vua thoâng minh nhaát trieàu Nguyeãn, Minh Maïng ñaõ saùng cheá vaø aùp duïng nhieàu bieän phaùp caám ñaïo tinh vi, taøn nhaãn vaø ñoäc aùc.

Vôùi caùc Giaùo Só ngoaïi quoác, Nhaø Vua cho leänh taäp trung taát caû veà Hueá. Beà ngoaøi noùi traùnh ñi laø nhaø Vua caàn ñeán caùc vò ñeå dòch saùch ngoaïi ngöõ ra tieáng Vieät, nhöng thöïc ra laø ñeå caàm chaân caùc nhaø truyeàn Ñaïo, khoâng cho hoï hoaït ñoäng vaø lieân laïc vôùi giaùo ñoaøn. Trong khi ñoù chôø cô hoäi coù taøu ngoaïi quoác caäp beán laø ñaåy soá Thöøa Sai naøy veà nöôùc, ñoàng thôøi khoâng cho vò Thöøa Sai môùi naøo ñöôïc pheùp nhaäp caûnh vaøo Vieät Nam. Chính saùch "phaân saùp" ñeå taùt nöôùc baét caù nhaèm tieâu dieät caùc cô sôû, caùc toå chöùc Coâng Giaùo ñòa phöông, nhaát laø giaêng maøn löôùi kieåm soaùt gaét gao ñeå luøng baét caùc ÑÕo Tröôûng ngöôøi baûn xöù.

Nhaø vua ñaõ kyù 7 Saéc Chæ vaøo nhöõng naêm 1825, 1826, 1830, 1833, 1834 1836 vaø 1838. Bieát trong Giaùo Lyù Coâng Giaùo coù "Ñieàu Raên" vaø nhieàu leã cöû haønh trong naêm, Minh Maïng cho soaïn 10 ñieàu raên goïi laø Thaäp Ñieàu ban haønh ngaøy 15-7-1834 ñöôïc coi nhö moät bieän phaùp tinh thaàn nhaèm ngaên chaën "Taø Ñaïo". Nhaø vua ra leänh Höông Lyù phaûi taäp trung daân ôû Ñình Laøng ñeå daïy Thaäp Ñieàu Huaán Duï:

1. Giöõ luaân lyù

2. Chính taâm thuaät

3. Chaêm baûn ngieäp

4. Chuoäng tieát kieäm

5. Haäu phong tuïc

6. Daïy con em

7. Hoïc ñaïo chính

8. Raên gian daâm

9. Giöõ theo phaùp luaät

10. Laøm ñieàu thieän

Ñieàu thöù 7 "Hoïc ñaïo chính" nhaèm choáng laïi Coâng Giaùo. Quan chöùc ñòa phöông baét caû ngöôøi Coâng Giaùo phaûi hoïc Thaäp Ñieàu vaø ñöôïc nieâm yeát treân khaép caùc neûo ñßôøng baét daân chuùng phaûi hoïc taäp vaø tuaân haønh. Chuû yù cuûa nhaø vua laø ñeå cho ñaàu oùc ngöôøi daân khoûi bò tieâm nhieãm caùc thöù Giaùo Lyù ngoaïi bang. Rieâng ñoái vôùi ngöôøi Coâng Giaùo, laø ñeå thay theá cho 10 ñieàu raên ñaïo Chuùa.

Ngoaøi ra caùc quan trong nöôùc daâng sôù leân vua vaøo naêm 1826-1830 xin nhaø vua thaúng tay tieâu dieät ñaïo tröôûng Thieân Chuùa Giaùo baèng aùn töû hình, vieän côù raèng caùc vò Thöøa Sai toå chöùc töøng xöù ñaïo, coù nghóa laø chia nöôùc ra nhieàu ñaïi haït chæ huy nhö moät chính quyeàn vaø giaùo daân trieät ñeå tuaân theo. Nhöõng vuï taøn saùt ôû Ngheä An, ôû laøng Döông Sôn: linh muïc, giaùo daân bò baét, bò xöû! Nhaát laø taïi Nam Ñònh do baøn tay khaùt maùu cuûa toång ñoác Trònh Quang Khanh. Cuoái naêm 1837 oâng bò nhaø vua trieäu veà Kinh khieån traùch naëng lôøi, vì chöa thaúng tay vôùi coäng ñoaøn Coâng Giaùo mieàn Trung Chaâu vaø Duyeân Haûi Baéc Vieät laø hai ñòa ñieåm töø cxöa ñeán nay vaãn laø trung taâm Coâng Giaùo phoàn thònh. Töø Hueá trôû veà Nam Ñònh, Trònh Quang Khanh mang theo moùn quaø 40 aûnh Thaùnh Giaù côõ lôùn, quaø cuûa Vua trao taëng, vaø 6 ngaøn quaân binh. AÛnh Thaùnh Giaù ñöôïc mang ñaët taïi khaép caùc cöûa ngoõ trong thaønh phoá, vaø caùc laøng xoùm trong caùc xöù Ñaïo moãi khi coù nhöõng cuoäc haønh quaân baùch ñaïo, trong khi ñoù töøng ngaøn quaân môùi ñöôïc tieáp vieän chaïy ñi bao vaây khaép nôi, xua heát moïi gia ñình Coâng Giaùo ra ngoaøi, eùp buoäc hoï phaûi böôùc leân aûnh Thaäp Giaù. Böôùc leân Thaäp Giaù coù nghóa laø töø boû Ñaïo Thaùnh. Ba naêm cuoái ñôøi Minh Maïng laø nhöõng naêm ñau khoå nhaát cho Giaùo Hoäi Baéc Vieät thôøi ñoù. Ñöùc Giaùm Muïc Retord thuoäc Hoäi Thöøa Sai Paris dieãn taû: "Khoâng theå troán thoaùt ñöôïc nöõa, vì khoâng coøn choã naøo ñuû toái ñeå laån traùnh tröôùc haøng traêm nghìn con maét rình raäp"!

6. Vua Thieäu Trò (1840-1847):

Coù 2 Saéc Chæ.

Sang ñôøi Thieäu Trò, cuoäc baùch haïi vaãn tieáp tuïc, nghóa laø vua vaãn ñeå cho thi haønh nhöõng Saéc Chæ ñaõ ñöôïc coâng boá ñôøi vua Minh Maïng, maëc daàu trong moät vaøi ñòa phöông ñaõ coù phaàn giaûm ñoä gaét gao. Taïi Phuùc Nhaïc (Ninh Bình), Thaùnh Nöõ Ineâ Leâ Thò Thaønh, töùc baø Thaùnh Ñeâ - vò thaùnh nöõ duy nhaát môùiñ ñöôïc toân phong - bò baét, vì can toäi chöùa chaáp Ñaïo Tröôûng, ñoù laø hai cha Thöøa Sai Berneux vaø Galy. Baø ñaõ anh duõng xöng ÑÕo vaø cam chòu caùc cuoäc tra taán daõ man ñeán cheát trong tuø. Cuõng nhö Linh Muïc Pheârô Khanh bò traûm quyeát naêm 1842 vaø thaùnh Matheâu Leâ Vaên Gaãm bò xöû naêm 1847. Ñeá naêm 1847, sau khi thaát baïi trong cuoäc tranh chaáp vôùi ñoaøn taøu Phaùp taïi cöûa Haøn, vua phaûn öùng baèng caùch ñoå heát toäi loãi treân ñaàu ngöôøi Coâng Giaùo, vaø ngaøy 3-5-1847 vua ban haønh saéc leänh luøng baét caùc Linh Muïc Thöøa Sai ngoaïi quoác.

7. Vua Töï Ñöùc (1847-1883):

Coù 13 Saéc Chæ

Neáu tính soá Saéc Chæ baét ñaïo, döôùi thôøi Töï Ñöùc leân tôùi 13 Saéc Chæ ban haønh vaøo nhöõng naêm 1848, 1851, 1855. Rieâng trong naêm 1857 coù 4 Saéc Chæ, naêm 1859 coù 2 Saéc Chæ, vaø naêm 1860 coù 4 Saéc Chæ cuoái cuøng. Nhieàu leänh nhö theá minh chöùng quyeát taâm nhaø vua muoán taän dieät Ñaïo Thieân Chuùa baèng moïi giaù, vaø taän dieät suoát trong 36 naêm chaáp chính. Chuùng ta seõ thaáy noäi dung nhöõng saéc leänh ñoù khuûng khieáp tôùi möùc ñoä naøo!

• Ñaïo Coâng Giaùo ñöôïc ñònh nghóa khoâng nhöõng nhö moät Taû Ñaïo maø coøn teä hôn nöõa, nhö moät toân giaùo xaáu xa, "moät dòch teå". (Saéc Chæ 7-6-1857)
• Leänh cho caùc xaõ uyû, cai toång (Saéc Chæ thaùng 5 naêm 1857): Ai khoâng tuaân theo seõ bò caùch chöùc (saéc Chæ 7-6-1857)
• Leänh cho Trieàu Ñình vaø caùc Quan ñòa phöông (Saéc Chæ 24-8-1860).

Theo caùc saéc leänh treân ñaây, phaûi baét taát caû moïi thaønh phaàn Coâng Giaùo.

• Heát moïi thanh nieân treân 15 tuoåi phaûi trình dieän thöôøng xuyeân theo thôøi gian nhaát ñònh (leänh 17-1-1860). Ngöôøi Coâng Giaùo, duø hoïc gioûi, coù khaû naêng, cuõng khoâng ñöôïc giöõ chöùc vuï naøo (leänh 19-9-1855).
• Ñaëc bieät nhaém vaøo giôùi ngö phuû, vì hoï luoân luoân di chuyeån vaø thöôøng laø choã aån naùu cho caùc Ñaïo Tröôûng (leänh 18-9-1855).
• Nhöõng ngöôøi chöùa chaáp Ñaïo Tröôûng seõ bò phaân thaân vaø buoâng soâng (leänh 30-3-1851).
• Giaùo daân khoâng chòu ñaïp Thaùnh Giaù seõ bò khaéc hai chöõ Taû Ñaïo treân maët vaø ñi ñaày bieät xöù (leänh 18-9-1855). Ai coá chaáp xöng ñaïo: Ñaøn oâng seõ bò cöôõng baùch toøng quaân, ñaøn baø bò tuyeån laøm noâ tì cho caùc quan (leänh 7-6-1857)
• Baét caùc thaønh phaàn trong Hoäi Ñoàng Giaùo Xöù (leänh thaùng 10 naêm 1959)
• Binh só Coâng Giaùo khoâng ñaïp aûnh Thaùnh Giaù seõ bò giaûi nguõ, bò khaéc hai chöõ Taû Ñaïo vaø bò ñaày chung thaân (leänh thaùng 12-1859).
• Giôùi Quan Laïi Coâng Giaùo: caû nhöõng ai ñaõ choái Ñaïo cuõng bò caùch chöùc. Nhöõng ai trung kieân seõ bò traûm quyeát (leänh 15-12-1859).
• Caùc nöõ tu, khoâng ñöôïc caáp giaáy thoâng haønh ñeå di chuyeån ngoaøi ñòa phöông mình ñang ôû. Vì hoï laø nhöõng lieân laïc vieân ñaéc löïc. Ai khoâng tuaân leänh seõ bò tuø chung thaân, hay laøm noâ tì cho caùc Quan (leänh 17-1-1860 vaø leänh thaùng 7-1860).
• Caùc Linh Muïc Vieät Nam, ñaïp Thaùnh Giaù hay khoâng ñeàu bò phaân thaân ñeå neâu göông. Linh Muïc ngoaïi quoác thì bò traûm quyeát, ñaàu phaûi treo luoân 3 ngaøy, roài buoâng soâng hay neùm xuoáng bieån (leänh 15-9-1855).
• Caùc cô sôû Coâng Giaùo, bò ñoát phaù vaø tieâu huyû (leänh 18-9-1855 vaø 8-12-1857). Nhaát laø cô sôû taïi Vónh Trò, phaûi phaù huyû bình ñòa (leänh 1-12-1857).

8. Nhöõng Cuoäc Baùch Haïi Do Nhoùm Vaên Thaân (1885-1886):

Chính lyù ra nhöõng cuoäc baùch haïi ñaõ chaám döùt döôùi thôøi Töï Ñöùc, vì theo khoaûn 9 cuûa hieäp öôùc Giaùp Tuaát kyù giöõa Vieät Nam vaø nöôùc Phaùp ngaøy 15-3-1874, vua Töï Ñöùc ñaõ kyù nhaän "quyeàn töï do theo Ñaïo vaø haønh Ñaïo cuûa ngöôøi Coâng Giaùo". Tuy nhieân lòch söû coøn ghi cheùp laø sau vua Töï Ñöùc, söï baét bôù coäng ñoaøn Coâng Giaùo Vieät Nam vaãn tieáp tuïc, khoâng keùm phaàn döõ doäi taøn baïo, vaø dieãn tieán trong hoaøn caûnh roái ren khaùc bieät. Caùc vua keá vò Töï Ñöùc laø:

Hieäp Hoaø, leân ngoâi chaáp chính ñöôïc 4 thaùng roài sau ñoù bò eùp buoäc phaûi uoáng thuoác ñoäc quyeân sinh.

Kieán Phuùc, leân ngoâi luùc môùi 15 tuoåi.

Haøm Nghi, leân keá vò luùc 12 tuoåi.

Do ñoù, moïi quyeàn haønh ñieàu khieån quoác söï, giöõa luùc ñang phaûi ñöông ñaàu vôùi ngoaïi xaâm laïi naêm trong tay caùc vò ñaïi thaàn: Nguyeãn Vaên Töôøng vaø Toân Thaát Thuyeát. Keát quaû ñöa ñeán choã ñaïi baát haïnh cho ñaát nöôùc: Qua hai hieäp öôùc 1883 vaø 1884, Vieät Nam maát nöôùc veà tay Thöïc Daân. Laõnh thoå chia laøm 3, Nam kÿ vaø caùc thaønh phoá Qui Nhôn, Ñaø Naüng, Vinh, Haûi Phoøng vaø Haø Noäi trôû thaønh thuoäc ñòa Phaùp. Töø Thanh Hoaù vaøo ñeán Bình Thuaän thuoäc Nam Trieàu, töø Ninh Bình ra Baéc do Khaâm Sai Baéc Kÿ nhöng caû Trung vaø Baéc ñeàu ñaët döôùi quyeàn Baûo Hoä cuûa Phaùp. Quyeàn thaàn Toân Thaát Thuyeát möu ñaùnh uùp Phaùp ôû thaønh Mang Caù nhöng thaát baïi, kinh thaønh Hueá chìm trong bieån löûa vaø cheát choùc. Vua Haøm Ngi boû kinh thaønh chaïy veà Taân Sôû, xuoáng chieáu Caàn Vöông khaùng Phaùp. Nhö moät cuïc than hoàng neùm vaøo bieån daàu, phong traøo Vaên Thaân Caàn Vöông buøng leân khaép nôi, töï ñoäng töï phaùt, vôùi khaåu hieäu "Bình Taây Saùt Taû" lan roäng treân khaép ba mieàn Baéc Trung Nam, vaø con vaät hy sinh, moät laàn nöõa, cuõng laïi laø ngöôøi Coâng Giaùo raûi raùc treân khaép toaøn quoác! Cuoäc baùch haïi taøn aùc vì lôïi duïng hoaøn caûnh "ñuïc nöôùc beùo coø": chæ trong maáy naêm vaên Thaân, soá ngöôøi Coâng Giaùo bò taøn saùt vì tín ngöôõng ñaõ leân cao gaàn baèng toång soá tín höõu ñaõ hy sinh trong hôn hai theá kyû baùch haïi, töø ñôøi caùc Chuùa Trònh Nguyeãn cho tôùi heát ñôøi Töï Ñöùc.

Nhöõng cuoäc taøn saùt thaät aùc lieät ruøng rôïn, töøng lôùp ngöôøi, keå ra töøng traêm töøng ngaøn, cöù moãi laàn phaûi qua moät côn baùch haïi laø cöù tieáp tuïc ngaõ xuoáng , nhö nhöõng traùi sung ruïng tröôùc côn gioù loäng! Ngöôøi ta öôùc löôïng, döôùi thôøi caùc Chuùa Trònh Nguyeãn vaø Taây Sôn coù chöøng 30.000 giaùo daân bò gieát. Döôùi thôøi caùc vua Minh Maïng, Thieäu Trò, Töï Ñöùc coù chöøng 40.000 giaùo daân bò xöû töû hay cheát trong lao tuø. Nhöng döôùi thôøi Vaên Thaân coù tôùi treân döôùi 60.000 ngöôøi Coâng Giaùo bò saùt haïi, chæ vì laø thaønh phaàn trong daân Thieân Chuùa. Linh Muïc Traàn Vaên Phaùt nguyeân laø Toång Quaûn Giaùo Phaän Hueá, cho bieát nhöõng chi tieát ruøng rôïn "ñoä 100.000 ñaáng Töû Ñaïo: khoaûng 58 vò Giaùm Muïc vaø Linh Muïc ngoaïi quoác, 150 vò Linh Muïc Vieät Nam, 340 Thaày Giaûng, 1 Chuûng Sinh, 270 nöõ tu Doøng Meán Thaùnh Giaù vaø 99.182 giaùo daân".

Hoài ñoù vua caûnh Thònh (1798) ra leänh taøn saùt caùc hoï ñaïo, daân chuùng, treân ñöôøng thoaùt naïn, boàng beá con caùi chaïy vaø aån naáp trong röøng La vang, vaø nôi ñaây theo tuïc truyeàn, ñaõ ñöôïc Ñöùc Meï hieän ra an uûi vaø baûo veä. Thôøi kÿ naøy phong traøo Caàn Vöông ñang tung hoaønh vôùi khaåu hieäu "Bình Taây Saùt Taû", töùc laø ñuoåi quaân Taây Phöông, dieät Taû Ñaïo, ñem töøng ngaøn binh ñoäi ñeán vaây haõm töù phía laøng Traø Kieäu, nhaát laø töø hai ngoïn ñoài Böûu Chaâu vaø Kim Sôn lieân tuïc baén phaù...Hoï Ñaïo Traø Kieäu khaùc naøo moät hoøn ñäo beù nhoû naèm döôùi thung luõng, laøm moài cho nhöõng cuoäc taán coâng lieân tieáp 21 ngaøy ñeâm, töø moàng 1 tôùi 21 thaùng 9 naêm 1885. Nhöng Traø Kieäu ñaõ ñöôïc moät "Baø maëc aùo traéng" töø treân ngoïn thaùp ñeàn thôø, boàng con ñôõ ñaïn cho ñaùm daân Coâng Giaùo ñang caàm cöï beân trong.

Ngöôøi thôøi nay ñoïc laïi nhöõng trang söû haøo huøng ñoù vaãn coøn töï hoûi: vôùi söùc löïc naøo Giaùo Ñoaøn Vieät Nam hoài xöa ñaõ löôùt thaéng nhöõng côn ñaïi hoaï nhö theá? Hoï chæ coù moät bí quyeát thaàn dieäu, ñoù laø:

Nieàm tin saét ñaù vaøo lôøi Chuùa ñaõ tieân baùo: "Ngöôøi ta seõ ñieäu caùc con ra tröôùc phaùp tröôøng. Caùc con seõ bò ñaùnh ñaäp trong caùc hoäi ñöôøng, bò truy toá tröôùc maët vua quan vì danh Thaày, nhö theá caùc con seõ laøm nhaân chöùng tröôùc maët caùc chöùc quyeàn vaø caùc daân ngoaïi" (Mat. 10,1718). "Neáu hoï ñaõ baét bôù Thaày , roài caû caùc con cuõng bò baét bôù" (Gioan 15,20).

Nieàm caäy nôi Thieân Chuùa quan phoøng coâng minh vaø nhaân haäu: "Ñöùc Gieâsu, con Thieân Chuùa, ñaõ bieåu loä tình thöông ñeán möùc ñoä hy sinh maïng soáng vì ta. Do ñoù, khoâng ai coù theå yeâu thöông hôn ngöôøi ñaõ thí maïng soáng mình vì Chuùa vaø vì anh em" ( I Gioan 3,16. Gioan 1,13). Noùi caùch khaùc, baét chöôùc göông Chuùa, hy sinh baûn thaân cho ñeán cheát, töùc laø minh chöùng roõ reät mình meán Chuùa vaø theo Chuùa moät caùch hoaøn haûo nhaát. Töû Ñaïo laø con ñöôøng thaúng, vaø ngaén hôn caû, ñöa chuùng ta vaøo ñôøi soáng haïnh phuùc tröôøng sinh.

Nhaát laø caûm meán, vöøa saâu xa vöøa noàng naøn daønh cho Chuùa Kitoâ, vò Töû Ñaïo toái cao vaø laø phaàn thöôûng beàn bæ muoân ñôøi: "Caùc con haõy vui möøng vì phaàn thöôûng daønh cho caùc con ôû treân trôøi raát lôùn lao" (Mat. 5,12).

Tieâu bieåu cho caû ñaïi ñoaøn hôn 130.000 tín höõu ñaõ hy sinh maïng soáng vì Ñöùc Tin, ngaøy nay Giaùo Hoäi Vieät Nam nhìn leân taám göông cao vöôït cuûa 117 Hieån Thaùnh Töû Ñaïo cuûa mình, caùc Ngaøi ñaõ Töû Ñaïo trong caùc thôøi vua chuùa:

• 2 vò ñaõ bò xöû döôùi thôøi chuùa Trònh Doanh (1740-1767)
• 2 vò ñaõ hy sinh döôùi thôøi chuùa Trònh Saâm (1767-1782)
• 2 vò ñaõ cheát vì saéc leänh cuûa vua Caûnh Thònh (1781-1782)
• 58 vò ñaõ cheát trong thôøi vua Minh Maïng (1820-1840)
• 3 vò ñaõ cheát döôùi thôøi Thieäu Trò (1840-1847)
• 50 vò ñaõ cheát bôûi baøn tay hung aùc Töï Ñöùc (1847-1883)

Caùc Ngaøi, theo thò kieán cuûa Thaùnh Gioan, taùc giaû cuoán Khaûi Huyeàn, laø nhöõng ngöôøi "tay ñang caàm ngaønh laù chieán thaéng... laø nhöõng ngöôøi töø nhöõng côn ñaïi hoaï trôû veà. Hoï giaët aùo mình trong maùu Con Chieân" (Khaûi Huyeàn 7,9 vaø 13,14). Caùc Thaùnh Töû Ñaïo Vieät Nam ñaõ hieân ngang laõnh caùi cheát baènh nhieàu hình khoå daõ man nhö:

• 75 vò ñaõ bò xöû traûm quyeát (bò cheùm rôi ñaàu),
• 22 vò bò xöû giaûo (bò giaây töøng thaét coå),
• 9 vò bò tra taán vaø cheát ruõ tuø,
• 6 vò bò thieâu soáng,
• 5 vò bò laêng trì (bò phaân töøng maûnh thaân theå vaø bò xeûo töøng mieáng thòt)!

Kieân cöôøng chòu ñöïng nhö treân, coù nghóa laø aân suûng Chuùa hoaït ñoäng trong linh hoàn caùc Thaùnh trong giôø Töû Ñaïo ñaõ leân tôùi möùc toät ñoä: "Tình yeâu huøng maïnh nhö töû thaàn, loøng ganh tò cuûa tình yeâu maõnh lieät nhö aâm phuû, ngoïn löûa tình yeâu laø ngoïn löûa haøo huøng nung naáu. Tình yeâu, duø thaùc luõ cuõng khoâng theå daäp taét, duø hoàng thuyû cuõng khoâng theå nhaän chìm" (Dieäu ca 6,67).