Dö Luaän Ngaøy Phong Thaùnh
Duø phaûi hy sinh vaø cheát vì Ñaïo, ngöôøi Coâng Giaùo Vieät Nam luoân vöõng Ñöùc Tin. Hoï ñaõ luoân keát hôïp vôùi Meï Maria döôùi chaân Thaùnh Giaù Chuùa vôùi löôõi göôm ñaâm qua loøng hoï. Vaø khi ñöôïc keát hôïp vôùi nhöõng ñau thöông qua nhöõng thoáng khoå cuûa hoï, hoï ñaõ trôû neân gioáng Meï trong aùnh saùng Ñöùc Tin vaø hy voïng. Hoï luoân tin töôûng vaøo söï quan phoøng cuûa Thieân Chuùa, vaø khoâng bao giôø xa lìa tình phuï töû cuûa Ngaøi. Ñöùc caäy troâng vaø loøng trung thaønh cuûa 117 Thaùnh Töû Ñaïo Vieät Nam ñaõ caûm kích toâi, vaø nhöõng ñöùc tính ñoù hieän coøn ñang soáng ñoäng nôi con chaùu caùc Ngaøi.
Pioâ Laghi
Söû thaàn Toøa Thaùnh taïi Hoa Kÿ
Naêm ñaëc bieät naøy ñaõ mang hai yù nghóa. Tröôùc nhaát chuùng ta keát thuùc naêm Thaùnh Maãu. Thöù ñeán, chuùng ta möøng kính laàn ñaàu tieân nhöõng vò Töû Ñaïo Vieät Nam ñöôïc phong Hieån Thaùnh. Ñoù laø moät phuùc laønh maø toâi ñöôïc hieän dieän vôùi nhöõng ngöôøi Vieät Nam taïi coâng tröôøng Thaùnh Pheâroâ dòp phong Hieån Thaùnh vöøa qua. Toâi thaáy raèng söï chia seû Ngaøy Phong Thaùnh ñaõ laø moät bieán coá vui möøng trong Naêm Thaùnh Maãu naøy.
Hoàng Y Beânañoâ Law
Toång Giaùm Muïc Boston, MA
Toâi baûo ñaûm raèng toâi hieän dieän vôùi anh chò em trong tinh thaàn khi möøng kính leã Phong Thaùnh 117 Vò. Ñöùc Tin maïnh meõ vaø söï toát laønh cuûa ngöôøi Coâng Giaùo Vieät Nam chieáu saùng nhö haûi ñaêng cho moïi ngöôøi ñöôïc nhìn thaáy. Toâi nguyeän chuùc ngöôøi Vieät Nam tieáp tuïc laøm chöùng nhaân cho Chuùa Kitoâ vaø caàu nguyeän cho Hoøa Bình vaø Coâng Lyù treân theá giôùi.
Hoàng Y O'Connor
Toång Giaùm Muïc Nöõu Öôùc
Chuùng toâi khen ngôïi Ñöùc Tin vaø loøng trung tín töø truyeàn thoáng cuûa queâ höông caùc baïn. Taát caû chuùng toâi maéc nôï caùc baïn moät moùn nôï to lôùn khi caùc baïn mang Ñöùc Tin vaø Truyeàn Thoáng ñeán ñeå laøm giaàu cho ñôøi soáng vaø vaên hoùa cuûa chuùng toâi. Leã Phong Thaùnh môùi ñaây cho 117 Vò Töû Ñaïo Vieät Nam taïi Roma ñaõ chieáu saùng treân chuùng toâi söùc maïnh vaø loøng tín trung trong vieäc theo chaân Chuùa Kitoâ vaø Meï Ngaøi. Chaéc chaén maùu caùc Thaùnh Töû Ñaïo laø haït gioáng sinh ngöôøi Kitoâ höõu ñaõ ñöôïc chöùng minh moät laàn nöõa ngay trong ngöôøi Vieät Nam.
John May
Toång Giaùm Muïc St. Louis, MO
Chuû Tòch Hoäi Ñoàng Giaùm Muïc Hoa Kÿ
Nhöõng vò Töû Ñaïo Vieät Nam ñaõ tuyeân xöng Ñöùc Tin caùch can ñaûm. Caùc Ngaøi bieát raèng ñôøi soáng chöùng nhaân seõ ñoøi maïng soáng cuûa caùc Ngaøi. Nhöng caùc Ngaøi vaãn tin vöõng maïnh vaøo Chuùa Kitoâ vaø lôøi höùa cöùu roãi cuûa Ngaøi.
Charles Salatka
Toång Giaùm Muïc Oklahoma City, OK
Toâi ñaõ choïn Thaùnh Giuse Hieån, moät trong nhöõng vò Töû Ñaïo Vieät Nam deå ñaët teân cho Giaùo Xöù coäng ñoàng Vieät Nam taïi ñaây. Ñoá vôùi chuùng toâi hình nhö ñaây laø Giaùo Xöù ñaàu tieân treân theá giôùi mang teân Ngaøi. Toâi tin raèng göông saùng cuûa caùc Thaùnh Töû Ñaïo Vieät Nam ban söùc maïnh vaø loøng can ñaûm cho coäng ñoàng Coâng Giaùo Vieät Nam chuùng toâi.
John Roach
Toång Giaùm Muïc St. Paul Minneapolis, MN
Leã phong Hieån Thaùnh cho caùc vò Töû Ñaïo Vieät Nam vöøa qua ñaõ laø moät göông maãu voâ giaù veà Ñöùc Tin. Ñöùc Tin ñoù ñöôïc soáng caùch ñaày ñaën vaø trung thaønh ñeán noãi söï cheát ñaõ khoâng taùch lìa ra ñöôïc. Söï ñoùng goùp cuûa ngöôøi Coâng Giaùo Vieät Nam cho Ñöùc Tin cuûa ngöôøi coâng Giaùo Vieät Nam thaät laø moät ñoùng goùp veû vang.
Daniel Kucera
Toång Giaùm Muïc Dubuque, IA
117 anh huøng Töû Ñaïo laø nhöõng nhaân chöùng Ñöùc Tin soáng ñoäng cho ngöôøi Coâng Giaùo Vieät Nam. Toâi raát thaùn phuïc ngöôøi Coâng Giaùo Vieät Nam trong vieäc giöõ vöõng Ñöùc Tin, duø phaûi traûi qua nhieàu thöû thaùch cam go. Toâi cuõng khen ngôïi ngöôøi Vieät Nam ñang soáng taïi ñaát nöôùc naøy ñaõ bieát duøng söï töï do thôø phöôïng ñeå xaây ñaép Giaùo Hoäi Hoa Kÿ.
Joseph Tawil
Toång Giaùm Muïc Newton, MA (GH. Byzanntine)
Ñöôïc thuùc ñaåy bôûi cuoäc soáng vaø söï cheát cuûa caùc anh huøng Töû Ñaïo Vieät Nam, coäng ñoàng Vieät nam chuùng ta tieáp tuïc theo chaân caùc vò Thaùnh cao sang vó ñaïi naøy caùch voâ vò lôïi. Do thaønh quûa caùc Ngaøi, anh chò em bieát caùc Ngai, vaø bôûi söï cheát cuûa caùc Ngaøi, anh chò em bieát Ñöùc Tin cuûa caùc Ngaøi. Caùc Ngaøi ñaõ neâu cao nieàm tin cho moät muøa gaët phong phuù ôû ñaây (Hoa Kÿ) cuõng nhö taïi queâ höông (Vieät Nam) caùc Ngaøi.
Philip M. Hannan
Toång Giaùm Muïc New Orleans, LA
Thaät laø ñaëc aân vaø haân haïnh cho toâi ñöôïc vôùi haøng chuïc ngaøn ngöôøi Coâng Giaùo Vieät nam taïi Roma ngaøy 19-6-1988. Kyû nieäm naøy seõ coøn löu laïi maõi trong kyù öùc cuûa toâi. Caùc vò Töû Ñaïo Vieät Nam laø bieåu töôïng thaät trong saùng Ñöùc Tin cuûa ngöôøi Coâng Giaùo Vieät Nam saâu xa chöøng naøo. Nieàm vui treân neùt maët cuûa nhieàu ngöôøi Vieät Nam trong ngaøy Leã Phong Thaùnh laø ñieàu maø khoâng bao giôø toâi coù theå queân ñöôïc.
John Leibrecht
Giaùm Muïc Springfield-Cape Girardeau, MO
Giaùo Hoäi tieáp tuïc lôùn maïnh vaø kieân cöôøng nhôø ñôøi soáng vaø söï cheát cuûa caùc vò Töû Ñaïo nam nöõ, caùc Ngaøi ñaõ boû mình vì Ñöùc Tin. Nhöõng naêm ñaõ qua laø nhöõng naêm thöû thaùch cho ngöôøi Vieät Nam. Ñaõ coù nhöõng chieán tranh taøn baïo, maát nhaø cöûa vaø gia ñình, nhieàu ngöôøi boù buoäc phaûi ra ñi tìm söï an toaøn vaø cuoäc soáng môùi nôi ñaát khaùch queâ ngöôøi. Daàu vaäy, taát caû nhöõng khuûng hoaûng vaø khoù khaên aáy, tinh thaàn vaø Ñöùc Tin cuûa ngöôøi Vieät khoâng bò tan vôõ, nhöng caøng ñöôïc vöõng maïnh. Nieàm tin cuûa toâi laø, maùu cuûa nhöõng ngöôøi voâ toäi, nhaát laø cuûa caùc vò Thaùnh Töû Ñaïo, ñaõ naâng ñôõ anh chò em.
Phillip F. Straling
Giaùm Muïc San Bernadino, CA
Cuoäc phong Thaùnh cho caùc Thaùnh Töû Ñaïo Vieät Nam ñaõ goùp phaàn lôùn lao cho nieàm tin vöõng maïnh cuûa ngöôøi Vieät Nam. Baèng chöùng cuûa 117 vò Töû Ñaïo haún laø nguoàn maïch can tröôøng cuûa moät daân toäc phaûi ñöông ñaàu vôùi nhöõng thöû thaùch khaét khe nhaát, maø nieàm tin cuûa hoï vaøo Chuùa Kitoâ vaø Giaùo Hoäi Coâng Giaùo vaãn khoâng bò giao ñoäng.
Joseph Florenza
Giaùm Muïc Houston-Galveston, TX
Vieäc Giaùo Hoäi chính thöùc nhìn nhaän söï thaùnh thieän anh huøng cuûa caùc vò Töû Ñaïo laø moät ñoùng goùp vaøo nieàm tin vaø söï daâng hieán lôùn lao cuûa ngöôøi Vieät Nam. Caùc vò Thaùnh Töû Ñaïo naøy dieãn taû nhöõng hy sinh, nhöõng thöông taâm vaø kkhoå cöïc cuûa ngöôøi Vieät Nam vì nieàm tin maø hoï raát quí troïng, khoâng chæ trong nhöõng naêm qua maø ngaøy caû trong nhöõng ngaøy naøy. Hoï laø göông maãu vaø khích leä cho chuùng toâi.
Bernard Ganter
Giaùm Muïc Beaumont, TX
Baùo Los Angeles Times, Hoa Kÿ
ngaøy 20 thaùng 6 naêm 1988
Vatican (UPI) - Baát chaáp söï phaûn ñoái ñeán ñoä cay cuù cuûa chính phuû coäng saûn Vieät Nam, hoâm qua Chuùa nhaät, Ñöùc Gioan Phaoloâ II ñaõ toân phong Hieån Thaùnh 117 vò Chaân Phöôùc Töû Ñaïo Vieät Nam, moät cuoäc phong Thaùnh taäp theå lôùn nhaát trong lòch söû Giaùo Hoäi Coâng Giaùo.
Hôn 30,000 giaùo löõ trong ñoù coù khoaûng 10 ngaøn ngöôøi Vieät ôû haûi ngoaïi ñaõ tuoân veà coâng tröôøng Thaùnh Pheâroâ ñeå tham döï moät thaùnh leã ngoaøi trôøi. Cuoäc leã keùo daøi hôn 3 tieáng ñoàng hoà döôùi baàu trôøi saám chôùp vaø moät côn möa raøo vaén.
Caùc Thaùnh Töû Ñaïo vöøa ñöôïc toân phong goàm 96 vò linh muïc vaø giaùo höõu Vieät nam, 11 vò Thöøa Sai thuoäc Doøng Ña Minh Taây Ban Nha vaø 10 vò Thöøa Sai ngöôøi Phaùp thuoäc Hoäi Thöøa Sai Baleâ, caùc ngaøi ñaõ bò tra taán vaø bò xöû töû vì khoâng chòu boû ñaïo,t töø 1745 ñeán 1862 ... Theo Haø noäi thì vieäc Phong Thaùnh naøy ñaõ laøm cho moái lieân laïc giöõa nhaø caàm quyeàn coäng saûn vaø Giaùo Hoäi Vieät Nam theâm caêng thaúng. Nhaø Caàm Quyeàn Vieät Nam Coäng Saûn ñaõ keát aùn nhieàu vò Töû Ñaïo laø tay sai cuûa ñeá quoác, ñaõ loùt ñöôøng cho nöôùc Phaùp thoân tính Vieät Nam naêm 1884. OÂng Nguyeãn Quang Huy, ñaëc traùch toân giaùo vuï Haø noäi, hoâm thaùng 3 vöøa qua cho raèng vieäc Phong Thaùnh ñaõ trôû neân chöôùng ngaïi vaät cho moái lieân laïc giöõa Nhaø Caàm Quyeàn Vieät Nam vôùi Vatican. Ñaùp laïi, Ñöùc Giaùo Hoaøng ñaõ keâu goïi chaám döùt söï ñaøn aùp toân giaùo taïi Vieät Nam trong thôøi hieän ñaïi, Ngaøi noùi: Ngöôøi Coâng Giaùo Vieät Nam Luoân trung thaønh vôùi toå quoác cuõng nhö vôùi Giaùo Hoäi. Hoï caûm thaáy hoï luoân laø ngöôøi Vieät Nam chính hieäu, trung thaønh vôùi Ñaát Nöôøc cuûa hoï. Hoï cuõng muoán tieáp tuïc laø nhöõng ñoà ñeä chaân chính cuûa Chuùa Kitoâ. ÔÛ Vieät Nam, ñaøi phaùt thanh Haø noäi ñaõ ñoïc leänh cuûa chính phuû caám ngöôøi coâng giaùo cöû haønh leã Phong Thaùnh naøy vì ngaøy aáy truøng hôïp vôùi ngaøy chính quyeàn Vieät Nam Coäng Hoøa möøng ngaøy Quaân Löïc.
Ñaøi phaùt thanh cuõng loan ñi lôøi Ñöùc Cha Huÿnh Ñoâng Caùc, Giaùm Muïc ñòa phaän Qui Nhôn, trong thö luaân löu cuûa Ngaøi raèng: "Chuùng ta seõ möøng long troïng vaøo moät Chuùa Nhaät khaùc ñöôïc chính quyeàn cho pheùp".
Ñaøi phaùt thanh Vatican ñaõ truyeàn thanh veà Vieät Nam cuoäc leã Phong Thaùnh naøy, vaø ñaøi Veritas ñaõ truyeàn thanh laïi töø Manila.
Caùc giôùi chöùc taïi Vatican cho bieát cuoäc leã Phong Thaùnh hoâm nay laø cuoäc phong thaùnh taäp theå lôùn nhaát. Tröôùc ñaây, vaøo naêm 1984 cuõng ñaõ coù moät cuoäc phong thaùnh taäp theå nhö vaäy taïi Seoul cho 103 vò Thaùnh Töû Ñaïo taïi Ñaïi Haøn.
Ñöùc Giaùo Hoaøng tuyeân boá luùc naøy Ngaøi caûm thaáy gaàn guõi moät caùch maät thieát saâu xa vôùi saùu trieäu ngöôøi Coâng Giaùo Vieät Nam (10% daân soá). Ngaøi noùi tieáp: Cuõng nhö haøng ngaøn tín höõu trong caùc theá kyû tröôùc ñaõ ñi theo Chuùa Kitoâ thì ngaøy nay cuõng coøn coù nhieàu ngöôøi ñang xaû thaân laøm vieäc laém luùc trong aâu lo vôùi moät öôùc voïng duy nhaát laø ñöôïc beàn ñoã trong vöôøn nho cuûa Chuùa.
Ñöùc Giaùo Hoaøng Giaon Phaoloâ II ñaõ ca ngôïi söùc soáng maõnh lieät oai huøng cuûa Giaùo Hoäi Coâng Giaùo Vieät Nam, söùc cöôøng traùng, kieân nhaãn vaø khaû naêng ñeå ñoái dieän vôùi taát caû moïi khoù khaên vaø ñeå rao truyeàn Chuùa Kitoâ.
Baùo Le Figaro, Paris
ngaøy 20 thaùng 6 naêm 1988
(Joseph Vandrisse)
Vatican - Hoâm Chuùa Nhaät, taïi Roâma, khi phong Hieån Thaùnh cho 117 Ñaáng Töû Ñaïo taïi Vieät Nam vaøo cuoái theá kyû XVIII vaø theá kyû XIX, Ñöùc Thaùnh Cha Gioan Phaoloâ II ñaõ töôûng nghó ñeán thaûm kòch maø Giaùo Hoäi Vieät Nam ñaõ traûi qua thôøi aáy vaø ngaøy nay coøn ñang dieãn ra.
Chính phuû Vieït Nam ñaõ khoâng cho pheùp baát cöù moät cuoäc haønh höông naøo töø Vieät Nam ñeán Roma trong dòp ñaïi leã Phong Thaùnh naøy, ngay caû Ñöùc Hoàng Y Trònh Vaên Caên, Toång Giaùm Muïc Haø noäi cuõng khoâng ñöôïc pheùp tôùi Roâma, maëc daàu tuaàn qua, taïi Maïc Tö Khoa, Ngaøi ñaõ ñöôïc boà nhieäm vaøo phaùi ñoaøn Coâng Giaùo tham döï cuoäc leã kyû nieäm 1000 naêm Giaùo Hoäi Coâng Giaùo taïi Nga soâ.
Trong Thaùnh Leã ñaïi trieàu, Ñöùc Thaùnh Cha ñaõ tuyeân boá raèng ñoaøn Töû Ñaïo Vieät Nam ñoâng ñaûo ñaõ cho Ngaøi moät dòp vui möøng ñeå trình baøy cho Giaùo Hoäi toaøn caàu söùc soáng maõnh lieät vaø uy huøng cuûa Giaùo Hoäi Coâng Giaùo Vieät Nam, söùc cöôøng traùng, söï kieân nhaãn vaø khaû naêng ñöông ñaàu vôùi taát caû moïi khoù khaên vaø ñeå rao truyeàn Chuùa Kitoâ.
Döôùi cheá ñoä coäng saûn, taát caû moïi lieân laïc vôùi theá giôùi beân ngoaøi ñeàu raát ñoãi khoù khaên. Trong soá thoáng keâ chính thöùc cuûa Toøa Thaùnh Vatican con soá giaùo daân khoâng ghi chính xaùc ñöôïc. Chæ coù nhöõng nguoàn tin leû teû tôùi ñöôïc Roâma maø thoâi. Do ñoù ngöôøi ta ñöôïc bieát naêm 1987 coù 56 linh muïc Doøng Ña Minh Lyon coøn coù moät Phuï Tænh taïi Vieät Nam. Caùc ngöôøi Phaùp cuõng nhö caùc linh muïc thuoäc Hoäi Thöøa Sai Baleâ ñeàu ñaõ bò truïc xuaát ngay sau khi coäng saûn cöôùp ñöôïc chính quyeàn. Hieän taïi, nguoàn tin baùn chính thöùc cho bieát ôû Vieät Nam coøn khoaûng 40 Giaùm Muïc cho moät Giaùo Hoäi gaàn saùu trieäu tín höõu, gaàn 10% daân soá.
Ngaøy 10 thaùng 5 naêm 1985 khi bay töø Port Moresby (Papouasie) ñeán Bangkok, Ñöùc Thaùnh Cha Gioan Phaoloâ II ñaõ göûi moät tín thö ñeán toaøn daân Vieït Nam, chuùc cho toaøn daân ñöôïc phaùt trieån veà moïi phöông dieän, keå caû nhöõng khaùt voïng veà toân giaùo trong moät baàu khí an hoøa voùi caùc daân toäc khaùc.
Nhö Nhöõng Ngöôøi Töï Do...
Ñöùc Thaùnh Cha ñaõ nhaéc laïi raèng Phuùc AÂm cuûa Chuùa ñoøi hoûi con ngöôøi tuaân haønh caùc ñònh cheá, xöû söï nhö nhöõng con ngöôøi töï do, toân troïng moïi ngöôøi, toân troïng quyeàn bính. Söï kieám tìm coâng ích cho ñaát nöôùc laø boån phaän cuûa ngöôøi coâng daân Coâng Giaùo trong söï töï do tuyeân boá chaân lyù cuûa Chuùa.
Hôn 10 ngaøn ngöôøi Vieät nam ôû haûi ngoaïi trong ñoù coù nhieàu ngöôøi töø nöôùc Phaùp ñaõ teà töïu veà Roâma ñeå döï ñaïi leã toân phong Hieån Thaùnh cho 96 Ñaáng Töû Ñaïo Vieät Nam. Coù 10,000 giaùo löõ tôùi töø Taây Ban Nha 11 vò Thaùnh Töû Ñaïo ñöôïc toân phong hoâm nay laø ngöôøi Taây Ban Nha. 3,000 ngöôøi Phaùp cuõng ñaõ tôùi Roâma ñeå toân vinh 10 vò Thaùnh Töû Ñaïo laø ñoàng höông vaø ñoàng baøo cuûa hoï trong soá ñoù Vò Thaùnh ñöôïc bieát ñeán nhieàu hôn caû laø Thaùnh Theùophane Veùnard, linh muïc thuoäc Hoäi Thöøa Sai Baleâ, sinh quaùn taïi Poitiers, töû ñaïo ngaøy 2 thaùng 2 naêm 1861 khi vöøa môùi 32 tuoåi. Baûy Giaùm Muïc Phaùp vaø Cha Jean Paul Bayzelon, Beà Treân Toång Quyeàn Thöøa Sai Ngoaïi Quoác ñaõ ñoàng teá vôùi Ñöùc Thaùnh Cha trong Thaùnh Leã ñaïi trieàu.
Baùo Le Monde, Paris
ngaøy 21 thaùng 6 naêm 1988
(Jean Claude Pomoti)
Gioan Phaoloâ II ñaõ phong Thaùnh cho 117 vò Töû Ñaïo ñaõ cheát vì ñöùc tin taïi Vieät nam vaøo cuoái theá kyû XVIII vaø theá kyû XIX. Trong soá 117 vò thì coù 96 Vò laø ngöôøi Vieät Nam, 11 Vò ngöôøi Taây Ban Nha vaø 10 Vò ngöôøi Phaùp. Khoaûng 10 ngaøn ngöôøi Vieät Nam ñaõ ñeán Roâma döï Leã. Ñaøi phaùt thanh Haø Noäi ñaõ ñoïc leänh truyeàn cho ngöôøi Coâng Giaùo Vieät Nam khoaûng töø 4 ñeán 5 trieäu treân toång soá 64 trieäu daân khoâng ñöôïc möøng leã naøy trong ngaøy Phong Thaùnh (19-6) vì ngaøy naøy truøng hôïp vôùi Ngaøy Quaân Löïc xöa cuûa Chính Quyeàn Vieät Nam Coäng Hoøa. Chính Phuû Coäng Saûn Vieät Nam cho haøng Giaùo Phaåm Vieät nam bieát laø Chính Phuû saün saøng chaáp thuaän cho möøng ngaøy Phong Thaùnh vaøo moät Chuùa Nhaät khaùc.
"Leänh Trôøi" Vaø "Luaät Boà Ñaøo Nha"
Vieäc truyeàn giaùo taïi Vieät Nam ñöôïc khôûi söï töø naêm 1615 do hai nhaø truyeàn giaùo Doøng Teân Chuùa Gieâsu trong ño coù moät ngöôøi quoác tòch Boà Ñaøo Nha. Naêm 1624, Cha Alexandre de Rhodes ñeán Vieät nam. Danh Ngaøi ñöôïc haäu theá löu truyeàn vì coâng lôùn ñaõ saùng laäp ra chöõ quoác ngöõ Vieät theo maãu töï Latinh. Khi ngaøi ñeán mieàn Nam Vieät Nam thì ôû ñoù ñaõ coù saün moät coäng ñoaøn ít traêm ngöôøi Coâng Giaùo. Thôøi aáy, döôùi trieàu Nhaø Leâ, nöôùc Vieät bò phaân chia: Chuùa Trònh ôû mieàn Baéc, Chuùa Nguyeãn ôû mieàn Nam. Cuoái theá kyû XVIII Chuùa Nguyeãn ñöôïc söï giuùp ñôõ cuûa Taây Phöông, trong soá ñoù coù Giaùm Muïc Pigneau De Behaine, ñaõ thoáng nhaát hai mieàn Nam Baéc. Naêm 1802 vua Gia Long leân ngoâi laäp trieàu ñaïi Nhaø Nguyeãn maø Baûo Ñaïi laø vò vua cuoái cuøng hieän soáng löu vong ôû Phaùp.
Tröôùc thôøi thuoäc ñòa Phaùp, Vieät Nam laø moät xöù aûnh höôûng truyeàn thoáng Khoång Giaùo vôùi cheá ñoä quan laïi. Caùc quan chöùc ñöôïc tuyeån choïn qua caùc khoa thi. Vaø cuõng nhö ôû Trung Hoa, vua laø ngöôøi laõnh nhaän "leänh trôøi" ñeå trò daân. Cha Jean Mais thuoäc Hoäi Thöøa Sai Baleâ ñaõ soáng 10 naêm ôû Vieät Nam toùm taét kheùo ñieàu maø Paul Mus ñaõ vieát raát daøi trong taùc phaåm cuûa oâng nhan ñeà "Sociologie d'une guerre" (Le Seuil, 1952) nhö sau: Theá giôùi soáng cuûa ngöôøi daân Vieät ñöôïc phaûn aûnh trong caùc yeáu toá TRÔØI, quyeàn naêng ban ôn, XAÕ HOÂI maø chaát lieäu noái keát laø vieäc thôø cuùng toå tieân, VUA laø "con TRÔØI" bao laâu coøn giöõ ñöôïc söï hoøa hôïp giöõa traät töï vuõ truï vaø traät töï xaõ hoäi.
Cho neân khi phaûi ñoái dieän vôùi vieäc rao truyeàn Phuùc AÂm, caùc vua quan ñaõ can thieäp vaøo tröôùc tieân laø ñeå baûo ñaûm cho moät traät töï xaõ hoäi ñang caûm thaáy bò ñe doïa, vaø nhö vaäy laø baát keå nhöõng moái lieân laïc ñoâi khi toát ñeïp hoï coù ñoái vôùi caùc Thöøa Sai. Kitoâ Giaùo bò xem laø Ñaïo ngoaïi lai caû veà nguoàn goác caû veà noäi dung. Thôøi aáy ngöôøi ta duøng moät tieáng chung ñeå goïi laø "Luaät cuûa ngöôøi Boà Ñaøo Nha". Vaäy thì khoâng caàn ñôïi chôø söï ñe doïa bò ngöôøi Phaùp thoân tính, ôû haäu baùn theá kyû XIX, traät töï xaõ hoäi vaø chính trò caûm thaáy bò ñe doïa bôûi moät toân giaùo ñang thieát laäp moät traät töï môùi, xa laï vaø nguy hieåm.
Ngöôøi Coâng Giaùo luoáng coâng tuyeân boá mình tuøng phuïc nhaø vua. Caùc vua quan aùp ñaûo hoï phaûi boû "Luaät cuûa ngöôøi Boà Ñaøo Nha" ñang du nhaäp vaøo xöù sôû moät vò Thaàn khaùc trong khi caùc vua chuùa ñöôïc xem nhö Thieân Töû, moät traät cuõng laø Thöôïng Ñeá vaø laø Quan AÙn Toái Cao. Nhieàu quan chöùc vaø vua chuùa khoâng phaûi khoâng coâng nhaän loøng taän tuïy cuûa ngöôøi Coâng Giaùo. Nhöng vaán ñeà khoâng phaûi laø ôû choã ñoù.
Nhöõng cuoäc baùch haïi ñaïo xaûy ra raát sôùm vaø keùo daøi, xen keõ vôùi nhöõng thôøi kÿ yeân tónh. Thöôøng thì ngöôøi Coâng Giaùo bò nghi oan laø ñaõ tham gia vaøo caùc cuoäc daáy loaïn. Theo luaät chung, trong giai ñoaïn tröôùc khi bò ñoâ hoä, phaûi boû ñaïo (böôùc qua Thaùnh Giaù) hoaëc laø cheát. Maø tröôùc khi cheát phaûi chòu bao nhieâu tra taán vaø cöïc hình. ÔÛ theá kyû XVII coù 110 Vò cheát vì Ñöùc Tin.
Baùch Haïi Toaøn Dieän
Laàn ñaàu tieân, naêm 1843 roài naêm 1847 taøu chieán Phaùp vaøo cöûa Ñaø Naüng vaø baét buoäc nhaø vua phaûi thaû caùc Thöøa Sai ngöôøi Phaùp. Caùc cuoäc baét bôù laïi caøng gia taêng. Sau caùi toäi theo phong tuïc ngoaïi lai nay laïi theâm moät toäi thoâng ñoàng vôùi löïc löôïng ngoaïi quoác sau khi bò "huû baïi". Ngöôøi Coâng Giaùo Vieät Nam cuõng nhö caùc Thöøa Sai Phaùp ñaõ muoán traùnh xa caùi baãy cuûa söï baûo veä töø beân ngoaøi.
Töø naêm 1852, cuoäc baét ñaïo qui moâ toaøn dieän döôùi trieàu vua Töï Ñöùc. Ngöôøi Coâng Giaùo maát coâng toû ra mình laø con daân trung thaønh vaø yeâu nöôùc. Naêm 1859, moät naêm tröôùc leänh "Phaân saùp" ngöôøi Coâng Giaùo, vua Töï Ñöùc ra chieáu chæ raèng nhöõng ngöôøi giöõ Ñaïo naøy ñaõ caáu keát thaønh moät xaõ hoäi rieâng bieät, vaø cho daàu hoï khoâng coâng khai laøm loaïn, nhöng maø roõ raøng laø trong taän ñaùy loøng ñaõ keát thaân vôùi beø ñaûng cuûa moät vöông quoác khaùc.
Naêm 1862, Vieät Nam bò buoäc phaûi nhöôøng cho Phaùp 3 tænh mieàn Ñoâng Nam Boä, moät hieäp öôùc ñaùnh daáu cho böôùc ñaàu cuûa söï thoân tính, sau ñoù ngöôøi Coâng Giaùo ñöôïc höôûng moät söï aân xaù coù giôùi haïn. Dó nhieân cuõng coøn coù nhöõng cuoäc baùch haïi tieáp theo, nhöng taát caû caùc Chaân Phöôùc Töû Ñaïo taïi Vieät nam ñöôïc phong Hieån Thaùnh hoâm Chuùa Nhaät ñeàu thuoäc veà giai ñoaïn tröôùc naêm 1862.
Ngaøy nay ngöôøi Kitoâ höõu Vieät Nam keå caû khoaûng 200,000 ngöôøi Tin laønh ñang ôû trong moät giai ñoaïn teá nhò. Tröôùc naêm 1975, ôû nhöõng nôi taäp trung ñoâng ngöôøi Coâng Giaùo, nhaát laø nhöõng ngöôøi Coâng Giaùo Mieàn Baéc di cö naêm 1954-1955, ñaõ laø nhöõng ngöôøi ñi haøng daàu trong vieäc choáng coäng saûn. Töø sau ngaøySaøig Saøigoøn suïp ñoå, haøng Giaùo Phaåm Coâng Giaùo Vieät Nam ñaõ phaûi giöõ moät moái lieân laïc raát ñoãi khoù khaên vôùi cheá ñoä coäng saûn. Töø Ñaïi Hoäi Ñaûng CSVN kÿ VI, thaùng 12 naêm 1986, nhöõng söï lieân laïc ñöôïc nôùi roäng ra ñoâi chuùt, khoâng keå moät ít cuoäc truy toá vaø keát aùn caùc Tu só. Haø Noäi ñaõ phaûn ñoái vieäc Phong Thaùnh. Lyù do hoï naïi ra ñeå phaûn ñoái laø ngöôøi Coâng Giaùo ñaõ coù lieân heä vôùi ñeá quoác Phaùp, ít laø trong nhieàu tröôøng hôïp. Söï xung khaéc giöõa caùc boån phaän nôi ngöôøi Coâng Giaùo, söï nghi kî cuûa nhaø caàm quyeàn CSVN, moät yeáu toá trong ñöôøng khoå vaûi treân khung cöûi lòch söû vaãn coøn.
Dö Luaän Ngaøy Phong Thaùnh
