Baøi 39
Töï do cuûa con ngöôøi.
(x. SGLC töø 1730 ñeán 1748).
"Töï do laø ñieàu thôøi nay raát ngöôõng moä vaø haêng say theo ñuoåi... vì töï do ñích thöïc laø daáu hieäu ñaëc saéc nhaát veà hình aûnh Thieân Chuùa nôi con ngöôøi... vì theá phaåm giaù con ngöôøi ñoøi hoûi hoï phaûi haønh ñoäng theo moät choïn löïa coù yù thöùc, vaø töï do, nghóa laø chính hoï phaûi ñöôïc thuùc ñaåy vaø höôùng daãn töø noäi taâm chöù khoâng do baûn naêng hoaëc aùp löïc beân ngoaøi" (MV 17).
I. Töï do ñích thöïc.
Thieân Chuùa taïo döïng con ngöôøi coù lyù trí vaø töï do, nhôø ñoù coù saùng kieán vaø laøm chuû haønh vi cuûa mình. Töï do laø khaû naêng haønh ñoäng hoaëc khoâng haønh ñoäng, laøm caùi naày hay laøm caùi kia, choïn löïa söï thieän hoaëc söï aùc, taêng tröôûng tôùi toaøn thieän hoaëc suy suïp trong toäi loãi. Töï do laø nguoàn maïch sinh ra khen thöôûng hoaëc quôû phaït, coù coâng hay ñaùng toäi. Khi choïn baát tuøng phuïc hoaëc choïn söï aùc laø ta laïm duïng töï do, vaø laøm cho mình "noâ leä toäi loãi" (x.ra 6,17). Traùi laïi, khi ta caøng laøm ñieàu thieän, ta caøng töï do hôn. Nhö vaäy, con ngöôøi chæ töï do ñích thöïc khi phuïc vuï ñieàu thieän vaø söï coâng chính; vaø töï do aáy chæ ñaït tôùi hoaøn haûo khi hoï tìm kieám Ñaáng Taïo Hoùa vaø töï nguyeän gaén boù vôùi Ngöôøi, nhôø ñoù hoï ñaït tôùi haïnh phuùc thaät. Ñöùc Maria vaø caùc Thaùnh laø nhöõng ngöôøi töï do ñích thöïc.
II. Töï do vaø traùch nhieäm.
Khi con ngöôøi ñaõ suy nghó vaø chuû yù haønh ñoäng moät caùch töï do thì con ngöôøi bò raøng buoäc vôùi haønh ñoäng ñoù, nghóa laø phaûi chòu traùch nhieäm veà haønh ñoäng cuûa mình. Taát caû moïi haønh ñoäng do con ngöôøi ñaõ tröïc tieáp muoán thì traùch nhieäm qui veà hoï. Traùch nhieäm naày coù theå giaûm bôùt thaäm chí coù theå khoâng coøn nöõa, do hoï ñaõ khoâng hieåu bieát, hoaëc do voâ tình maø laøm, do bò baïo löïc hay bò sôï haõi, do quaù quen hoaëc do caûm xuùc quaù maïnh, do caùc nhaân toá taâm thaàn hoaëc xaõ hoäi khaùc... Nhö vaäy töï do laø ñaëc tính cuûa caùc haønh vi thuoäc con ngöôøi, ñöôïc goïi laø haønh vi nhaân linh. Vì theá moãi ngöôøi ñeàu coù quyeàn töï nhieân ñoøi ngöôøi khaùc phaûi thöøa nhaän mình laø ngöôøi coù töï do vaø traùch nhieäm; vaø khi moãi ngöôøi haønh xöû quyeàn töï do cuûa mình laø phaûi haønh xöû trong toân troïng quyeàn haønh xöû töï do cuûa ngöôøi khaùc. Quyeàn haønh xöû töï do laø moät ñoøi hoûi khoâng theå taùch rôøi khoûi phaåm giaù con ngöôøi, nhaát laø trong vaán ñeà luaân lyù vaø toân giaùo. Quyeàn ñoù ñoøi daân luaät phaûi coâng nhaän cuõng nhö baûo veä trong nhöõng gì lieân quan ñeán coâng ích vaø traät töï coâng coäng. Con ngöôøi coù traùch nhieäm veà töï do cuûa mình vaø toân troïng töï do chính ñaùng cuûa ngöôøi khaùc.
III. Töï do vaø toäi loãi.
Vì coù yù chí töï do neân moãi ngöôøi phaûi töï quyeát ñònh veà chính mình. Tuy nhieân töï do cuûa con ngöôøi chæ coù giôùi haïn vaø deã laàm laãn. Maø söï thöïc laø hoï ñaõ laàm laãn ñaõ töï yù phaïm toäi, ñaõ töï doái mình ñeå choái boû döï aùn yeâu thöông cuûa Thieân Chuùa, vaø trôû thaønh noâ leä toäi loãi. Vieäc con ngöôøi söû duïng sai töï do cuûa mình luùc ban ñaàu ñaõ sinh ra muoân ngaøn sai laàm khaùc khieán "töø loøng ngöôøi phaùt xuaát nhöõng yù ñònh xaáu: taø daâm, troäm caép... " (Mc 7,21,23) gaây neân bao ñieàu baát haïnh vaø aùp böùc suoát doøng lòch söû. Töï do cuûa con ngöôøi chæ giôùi haïn nghóa laø hoï khoâng coù quyeàn noùi vaø laøm baát cöù ñieàu gì. Do ñoù, thaät laø sai laàm khi "con ngöôøi töï coi mình ñöôïc laøm chuû töï do cuûa mình, ñöôïc töï tuùc ñeå thoûa maõn tö lôïi trong vieäc höôûng thuï cuûa caûi traàn gian" (Thaùnh boä Ñöùc Tin). Ngoaøi ra, hoï coøn thöôøng boû qua vaø vi phaïm caû nhöõng ñieàu kieän ñeå haønh xöû töï do caùch chính ñaùng trong phaïm vi kinh teá, xaõ hoäi, chính trò, vaên hoùa... chaúng haïn chuû tröông kinh teá chæ huy ñoäc taøi quaân phieät, ñoäc ñaûng, toân giaùo ñoäc quyeàn... Nhöõng muø quaùng vaø baát coâng ñoù khieán cho keû maïnh cuõng nhö ngöôøi yeáu ñuoái bò caùm doã vi phaïm luaät baùc aùi. Laøm nhö theá con ngöôøi gaây toån thöông cho chính töï do cuûa mình, trôû thaønh noâ leä chính mình vaø caét ñöùt tình anh em vôùi moïi ngöôøi, cuõng nhö noåi loaïn choáng Thieân Chuùa.
IV. Töï do vaø aân suûng.
Con ngöôøi ñaõ haønh xöû töï do sai laàm neân bò giam caàm trong noâ leä toäi loãi vaø söï xaáu. Nhöng "Chuùa Kitoâ ñaõ duøng thaäp giaù vinh quang ñeå giaûi thoaùt cho ta ñöôïc töï do" (Gl 5,1), vaø ban cho moãi ngöôøi quyeàn thoáng trò toäi, ñoàng thôøi giuùp ta tìm laïi yù nghóa cuûa töï do, nhôø ñoù ta coù theå ñaït tôùi ñieàu thieän vaø chu toaøn ôn goïi "laøm con caùi Thieân Chuùa" (Rm 8,21). Nhö theá, Chuùa Kitoâ vöøa ban khaû naêng vöøa ban caû phöông tieän ñeå ta coù theå ñaït tôùi ñieàu thieän cao nhaát, ñaït tôùi chí thieän "nhö Cha treân trôøi laø Ñaáng hoaøn thieän" (Mt 5,48). Khaû naêng vaø phöông tieän aáy, giaùo lyù goïi laø aân suûng. Nhöng khi ban aân suûng cho ta, Thieân Chuùa khoâng cöôõng böùc hay traán aùp ta, maø chæ môøi goïi aùch dòu daøng eâm aùi. Ta luoân vaãn hoaøn toaøn töï do. Ta nghe theo ñeå tieáp nhaän khaû naêng cuõng nhö phöông tieän Thieân Chuùa ban thì ta ñöôïc phuùc. Traùi laïi, ta nhaát quyeát töø choái hay phaûn ñoái thì aân suûng trôû thaønh voâ ích, chæ coøn laïi loøng thöông xoùt voâ cuøng cuûa Thieân Chuùa vaø loøng chai ñaù cöùng coûi cuûa ta. AÂn suûng cuûa Chuùa khoâng caïnh tranh vôùi töï do cuûa ta, maø traùi laïi, heã ta caøng buoâng mình theo thuùc ñaåy cuûa aân suûng thì töï do noäi taâm cuûa ta caøng taêng trieån, vaø ta caøng ñöôïc kieân vöõng trong thöû thaùch cuõng nhö tröôùc moïi aùp löïc vaø cöôõng böùc cuûa traàn gian; nhö kinh nghieäm caàu nguyeän chöùng toû. Chuùa Thaùnh Thaàn laø Ñaáng thaùnh hoùa seõ duøng aân suûng ñeå giaùo duïc töï do noäi taâm cuûa chuùng ta, giuùp ta trôû thaønh nhöõng coäng taùc vieân töï nguyeän cho coâng trình cuûa Ngöôøi trong Hoäi Thaùnh vaø theá giôùi.
V. Töï do cuûa con caùi Thieân Chuùa.
Caùc nhaø hieàn trieát AÙ Ñoâng chuùng ta xöa, chöa ñöôïc aùnh saùng Thieân Chuùa maëc khaûi, nhöng ñaõ tröïc giaùc raèng con ngöôøi thuôû ban sô voán coù tính "thieän" vaø vaãn aáp uû mô öôùc ñaït tôùi chí thieän, tuy chöa roõ chí thieän laø gì. Khi Chuùa Kitoâ ñeán, Ngöôøi ñaõ giaûi thoaùt ta khoûi noâ leä toäi loãi vaø maëc khaûi cho bieát chí thieän laø "hoaøn thieän nhö Cha treân trôøi"(Mt 5,48). Tuy nhieân ñoù laø lyù töôûng sieâu vieät, con ngöôøi toäi loãi laøm sao vöôn tôùi ñöôïc, nhöng ta coù ôn goïi vaø göông maãu vöøa taàm ta hôn laø Ñöùc Gieâsu Kitoâ, Con Chuùa Cha, Ñaáng ñaõ xuoáng theá laøm ngöôøi ñeå trôû neân Tröôûng töû giöõa moät ñaøn em ñoâng ñuùc (x.ra 8,29). Ôn goïi cuûa ta laø trôû neân nghóa töû cuûa Chuùa Cha, trôû neân ñoàng hình ñoàng daïng vôùi Ñöùc Gieâsu Kitoâ "Ñaáng ñaõ giaûi thoaùt chuùng ta ñeå chuùng ta ñöôïc töï do" (Gl 5,1). Do ñoù ta coù boån phaän töï nguyeän ñaùp traû ôn goïi aáy baèng caùch luoân chieán ñaáu ñeå ñaït tôùi "töï do cuûa con caùi Thieân Chuùa" (Rm 8,21). Thaùnh Pheâroâ caên daën "Anh em haõy soáng nhö nhöõng ngöôøi töï do, khoâng phaûi nhö nhöõng ngöôøi laáy töï do laøm maøn che söï gian aùc, nhöng nhö toâi tôù cuûa Thieân Chuùa" (1Pr 2,16). Thaùnh Phaoloâ cuõng khuyeân: "Anh em ñaõ ñöôïc goïi ñeå höôûng töï do, coù ñieàu laø ñöøng lôïi duïng töï do ñeå soáng theo xaùc thòt, nhöng haõy laáy ñöùc meán maø phuïc vuï laãn nhau" (Gl 5,13). Ñoù laø cuoäc chieán ñaáu thöôøng ngaøy cuûa moãi ngöôøi, cuoäc chieán ñaáu khoâng deã daøng, vì Ñöùc Gieâsu cuõng ñaõ bò caùm doã, Kitoâ höõu luoân phaûi ñoái dieän vôùi caùm doã thöû thaùch. Kitoâ höõu phaûi khoâng ngöøng cheá ngöï vaø thuaàn hoùa caùi lyù trí vaø yù chí phaøm tuïc, thöôøng choáng laïi töï do cuûa con caùi Thieân Chuùa. Cheá ngöï vaø thuaàn hoùa baèng caùch buoâng theo aân suûng cuûa Chuùa Thaùnh Thaàn, bôûi vì "ôû ñaâu coù Thaàn Khí cuûa Chuùa, ôû ñoù coù töï do" (2Cr 3,17). Thaàn Khí cuûa Chuùa giuùp ta trôû neân toâi tôù ñeå phuïc vuï Thieân Chuùa vaø anh em nhö Ñöùc Gieâsu Kitoâ Chuùa chuùng ta.